महाभारत · अध्याय 1.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ १.१.१ ॥
नारायणाला, नरांमध्ये उत्तम अशा नराला आणि देवी सरस्वतीला नमस्कार करून मग 'जय' असा उच्चार करावा.
1.1.2
नारायणं सुरगुरुं जगदेकनाथं ।
भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च।
त्रैगुण्यवर्जितमजं विभुमाद्यमीशं ।
वन्दे भवघ्नममरासुरसिद्धवन्द्यम् ॥ १.१.२ ॥
देवगुरू, जगताचा एकमेव नाथ, भक्तप्रिय, सर्व लोकांनी नमस्कारलेला, त्रिगुणरहित, अज, विभू, आद्य ईश अशा नारायणाला मी वंदन करतो; भवबंधन नाशक, देव-असुर-सिद्धांनी वंद्य.
1.1.3
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान् ॥ १.१.३ ॥
महान धर्माला नमस्कार; सृष्टिकर्ता कृष्णाला नमस्कार. ब्राह्मणांना नमस्कार करून शाश्वत धर्म सांगेन.
1.1.4
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
ॐ नमः पितामहाय। ॐ नमः प्रजापतिभ्यः।
ॐ नमः कृष्णद्वैपायनाय ।
ॐ नमः सर्वविघ्नविनायकेभ्यः ॥ १.१.४ ॥
ॐ, भगवान वासुदेवाला नमस्कार. ॐ, पितामहाला नमस्कार. ॐ, प्रजापतींना नमस्कार. ॐ, कृष्णद्वैपायनाला नमस्कार. ॐ, सर्व विघ्न दूर करणाऱ्या विनायकांना नमस्कार.
1.1.5
रोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सौतिः पौराणिको ।
नैमिशारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्रे ॥ १.१.५ ॥
रोमहर्षणाचा पुत्र उग्रश्रवा, सौती, पौराणिक, नैमिषारण्यात कुलपती शौनकांच्या बारा वर्षांच्या सत्रात.
1.1.6
सुखासीनानभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन्संशितव्रतान् ।
विनयावनतो भूत्वा कदाचित्सूतनन्दनः ॥ १.१.६ ॥
सुखाने बसलेल्या, कठोर व्रतांचे पालन करणाऱ्या ब्रह्मर्षींजवळ एकदा सूतपुत्र विनयाने नम्र होऊन गेला.
1.1.7
तमाश्रममनुप्राप्य नैमिशारण्यवासिनः ।
उवाच तानृषीन्सर्वान्धन्यो वोऽस्म्यद्यदर्शनात् ॥ १.१.७ ॥
त्या आश्रमात पोहोचून नैमिषारण्यात राहणाऱ्या त्या सर्व ऋषींना तो म्हणाला, "आज तुमच्या दर्शनाने मी धन्य झालो आहे."
1.1.8
वेद वैयासिकीः सर्वाः कथा धर्मार्यैसंहिताः ।
वक्ष्यामि वो द्विजश्रेष्ठाः शृण्वन्त्वद्य तपोधनाः ॥ १.१.८ ॥
व्यासरचित धर्म आणि अर्थ यांनी युक्त अशा सर्व कथा मला ठाऊक आहेत. हे द्विजश्रेष्ठांनो, हे तपोधनांनो, मी तुम्हाला सांगेन; आज तुम्ही ऐका.
1.1.9
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नैमिशारण्यवासिनः ।
चित्रा श्रोतुं कथास्तत्र परिव्रुस्तपस्विनः ॥ १.१.९ ॥
त्याचे ते बोलणे ऐकून नैमिषारण्यात राहणारे तपस्वी विलक्षण कथा ऐकण्यासाठी तेथे सभोवती जमले.
1.1.10
अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वानेव कुताञ्जलिः ।
अपृच्छत्स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिपूजितः ॥ १.१.१० ॥
त्या सर्व मुनींना अभिवादन करून, हात जोडून, सज्जनांनी सन्मानित होऊन त्याने त्यांच्या तपोवृद्धीविषयी विचारले.
1.1.11
अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु ।
निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाद्रौमहर्षणिः ॥ १.१.११ ॥
मग ते सर्व तपस्वी बसल्यावर, रोमहर्षणाचा पुत्र विनयाने दिलेले आसन स्वीकारता झाला.
1.1.12
सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च ।
अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः ॥ १.१.१२ ॥
तो सुखाने बसून विश्रांती घेत आहे हे पाहून तेथील कोणा एका ऋषीने कथांचा विषय काढत त्याला विचारले.
1.1.13
कुत आगम्यते सौते क्वचायं विहृतस्त्वया ।
कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम ॥ १.१.१३ ॥
हे सौती, तू कुठून येत आहेस? हा काळ तू कुठे घालवलास? हे कमलनेत्रा, विचारणाऱ्या मला हे सांग.
1.1.14
एवं पृष्टोऽब्रवीत्सम्यग्यथावद्रौमहर्षणिः ।
वाक्यं वचनसंपन्नस्तेषां च चरिताश्रयम् ॥ १.१.१४ ॥
असे विचारले असता, वाणीत कुशल असलेला रोमहर्षणाचा पुत्र सौती, त्यांच्या चरित्राविषयीचे शब्द यथायोग्य आणि जसेच्या तसे सांगू लागला.
1.1.15
तस्मिन्सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम् ।
जनमेजयस्य राजर्षेः सर्पसत्रे महात्मनः ॥ १.१.१५ ॥
त्या विस्तीर्ण सभेत, शुद्धात्मा मुनींच्या मध्ये, राजर्षी महात्मा जनमेजयाच्या सर्पसत्रात.
1.1.16
समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च ।
कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः ॥ १.१.१६ ॥
राजाधिराज पारिक्षिताच्या समीप, यथायोग्य रीतीने, कृष्णद्वैपायनाने सांगितलेल्या अतिपवित्र विविध कथा.
1.1.17
कथिताश्चापि विधिवद्या वैशंपायनेन वै ।
श्रुत्वाऽहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः ॥ १.१.१७ ॥
वैशंपायनाने विधिपूर्वक सांगितलेल्या, विचित्र अर्थांच्या, महाभारताशी संबंधित त्या कथा मी ऐकल्या.
1.1.18
बहूनि संपरिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च ।
समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम् ॥ १.१.१८ ॥
अनेक तीर्थे आणि देवालये प्रदक्षिणा घालून, द्विजांनी सेवलेल्या समन्तपञ्चक नावाच्या पुण्य स्थानाला.
1.1.19
गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा ।
कुरूणां पाण्डवानां च सर्वेषां च महीक्षिताम् ॥ १.१.१९ ॥
पूर्वी कुरूंचे, पांडवांचे आणि सर्व राजांचे युद्ध जेथे झाले होते, त्या देशात मी गेलो होतो.
1.1.20
दिदृक्षुंरागतस्तस्मात्समीपं भावतामिह ।
आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभाता हि मे मताः
अस्मिन्यज्ञे महाभङ्गाः सूर्यपावकवर्चसः ॥ १.१.२० ॥
पाहण्याच्या इच्छेने तेथून मी आपल्या जवळ आलो आहे. आपण सर्व दीर्घायुषी आहात; मी आपल्याला ब्रह्मबंधू मानतो. या यज्ञात आपण महाभाग्यवान आहात, सूर्य आणि अग्नीसारखे तेजस्वी आहात.
1.1.21
कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः ।
भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः ॥ १.१.२१ ॥
स्नान करून, शुचिर्भूत होऊन, जप करून, अग्नीत आहुती देऊन आपण स्वस्थपणे बसला आहात. हे द्विजांनो, मी आता काय सांगू?
1.1.22
पुराणसंहिताः पुण्याः कथा धर्मार्थसंश्रिताः ।
इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम् ॥ १.१.२२ ॥
पुराण-संहिता, धर्म आणि अर्थावर आधारित पुण्यकथा, राजे आणि महात्मा ऋषींचा इतिवृत्तांत.
1.1.23
द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा ।
सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम् ॥ १.१.२३ ॥
परमर्षी द्वैपायन (व्यास) यांनी सांगितलेले पुराण, जे देव आणि ब्रह्मर्षींनी ऐकून पूजिले.
1.1.24
तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः ।
सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च ॥ १.१.२४ ॥
त्या श्रेष्ठ आख्यानाचे, ज्याची पदे आणि पर्वे विचित्र आहेत, जे सूक्ष्म अर्थ व न्यायाने युक्त असून वेदार्थांनी अलंकृत आहे.
1.1.25
भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम् ।
संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम् ॥ १.१.२५ ॥
भारताच्या इतिहासाची, पवित्र, ग्रंथार्थाने युक्त, संस्कारित, ब्राह्मी भाषेतील आणि अनेक शास्त्रांनी पुष्ट अशी.
1.1.26
जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान् ।
यथावत्स ऋषिः पृष्टः सत्रे द्वैपायनाज्ञया ॥ १.१.२६ ॥
जनमेजय राजाला वैशंपायनांनी जे सांगितले, सत्रात द्वैपायनांच्या आज्ञेने त्या ऋषींना यथावत विचारले असता.
1.1.27
वेदैश्चतुर्भिः सयुक्तां व्यासस्याद्भुतकर्मणः ।
संहितां श्रोतुमिच्छामः पुण्यां पापभयापहाम् ॥ १.१.२७ ॥
अद्भुत कर्म करणाऱ्या व्यासांची, चार वेदांनी युक्त, पापभय दूर करणारी ती पवित्र संहिता ऐकण्याची आमची इच्छा आहे.
1.1.28
आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् ।
ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ॥ १.१.२८ ॥
आदिपुरुष, ईशान, पुरुहूत, पुरुष्टुत, ऋत, एकाक्षर ब्रह्म, व्यक्त-अव्यक्त आणि सनातन असलेल्याला.
1.1.29
असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् ।
परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम् ॥ १.१.२९ ॥
जो असत् आणि सत्, विश्व आहे; सत्-असत् यांच्या पलीकडे; उच्च-नीचांचा निर्माता; पुरातन आणि परम अव्यय आहे.
1.1.30
मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम् ।
नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम् ॥ १.१.३० ॥
मंगलमय, मंगल, विष्णू, वरेण्य, निर्दोष, शुचि, चराचराचा गुरु हृषीकेश हरि यांना नमस्कार करून.
1.1.31
महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोकैर्महात्मनः ।
प्रवक्ष्यामि मतं पुण्यं व्यासस्याद्भुतकर्मणः ॥ १.१.३१ ॥
येथे सर्व लोकांनी पूजिलेल्या त्या महर्षी, महात्मा, अद्भुतकर्मा व्यासांचे पुण्य मत मी सांगेन.
1.1.32
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे ।
यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथामिमाम् ॥ १.१.३२ ॥
त्या भगवान, अमित तेजस्वी व्यासांना नमस्कार; ज्यांच्या कृपेने मी ही नारायणकथा सांगेन.
1.1.33
सर्वाश्रमाभिशमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
न तथा फलद सूते नारायणकथा यथा ॥ १.१.३३ ॥
सर्व आश्रम शांत करणे आणि सर्व तीर्थांत स्नान करणे नारायणकथेइतके फल देत नाही.
1.1.34
नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।
एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम् ॥ १.१.३४ ॥
नारायणासमान कोणी नाही, नव्हता आणि होणारही नाही. या सत्यवचनाने मी सर्व हेतू साध्य करतो.
1.1.35
आचख्युः कवयः केचित्संप्रत्याचक्षते परे ।
आख्यास्यन्ति तथैवान्य इतिहासमिमं भुवि ॥ १.१.३५ ॥
काही कवींनी हा इतिहास सांगितला; काही आता सांगतात; इतरही या पृथ्वीवर असेच सांगतील.
1.1.36
इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम् ।
विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः ॥ १.१.३६ ॥
हे महान ज्ञान त्रिलोकात प्रतिष्ठित आहे; द्विजांनी ते विस्ताराने आणि संक्षेपाने धारण केले आहे.
1.1.37
अलङ्कृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यधनुषैः ।
छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषांप्रियम् ॥ १.१.३७ ॥
हे शुभ शब्दांनी, नियमबद्ध रीतींनी, दिव्य धनुष्यासारख्या सूक्ष्म पद्धतींनी, विविध छंद आणि वृत्तांनी अलंकृत असून विद्वानांना प्रिय आहे.
1.1.38
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम् ।
इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः ॥ १.१.३८ ॥
तप आणि ब्रह्मचर्याने सनातन वेदाचे विभाजन करून सत्यवतीच्या पुत्राने हा पवित्र इतिहास रचला.
1.1.39
पुण्ये हिमवतः पादे मेध्ये गिरिगुहालये ।
विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरमाश्रितः ॥ १.१.३९ ॥
हिमालयाच्या पवित्र पायथ्याशी, शुद्ध पर्वतगुहेत राहून, देह शुद्ध करून, धर्मात्मा दर्भाच्या शय्येवर बसला.
1.1.40
शुचिः सनियमो व्यासः शान्तात्मातपसि स्थितः ।
भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम् ॥ १.१.४० ॥
शुचिर्भूत, नियमनिष्ठ, शांतात्मा व्यास तपात स्थिर राहून, धर्माने भारत-इतिहासाची ती गती पाहिली.
1.1.41
प्रविश्य योगं ज्ञानेन सोऽपश्यत्सर्वमन्ततः ॥ १.१.४१ ॥
योगात प्रवेश करून, ज्ञानाने त्याने सर्व काही पूर्णपणे पाहिले.
1.1.42
निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसा वृते ।
बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमव्ययम् ॥ १.१.४२ ॥
प्रकाशहीन, दृष्टिहीन, सर्वत्र अंधाराने वेढलेल्या या स्थितीत, प्रजांचे अविनाशी बीज असे एक महान अंड उत्पन्न झाले.
1.1.43
युगस्यादिनिमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षत ।
व्यस्मिंस्तच्छ्रूयते सत्यंज्योतिर्ब्रह्म सनातनम् ॥ १.१.४३ ॥
युगाच्या आदीचे कारण ते महान दिव्य (अंड) असे म्हटले जाते. त्यात हे ऐकू येते — सत्य, ज्योती, सनातन ब्रह्म.
1.1.44
अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां मतम् ।
अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत्सदसदात्मकम् ॥ १.१.४४ ॥
ते अद्भुत व अचिंत्य आहे, सर्वत्र समान मानले गेले आहे. ते अव्यक्त, सूक्ष्म कारण आहे, जे सत् व असत् स्वरूप आहे.
1.1.45
यस्मिन्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः ।
ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥ १.१.४५ ॥
ज्यातून पितामह, एकमेव प्रभु प्रजापती जन्मला — ब्रह्मा, सुरगुरू, स्थाणू, मनू, क, परमेष्ठी.
1.1.46
प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्तवै ।
ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः ॥ १.१.४६ ॥
प्राचेतस, दक्ष आणि दक्षाचे सात पुत्र — नंतर प्रजांचे एकवीस पती उत्पन्न झाले.
1.1.47
पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्वऋषयो विदु ।
विश्वेदेवास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथाश्विनावपि ॥ १.१.४७ ॥
अप्रमेय आत्मा असलेला पुरुष, ज्याला सर्व ऋषी जाणतात; विश्वेदेव, आदित्य, वसू आणि दोन अश्विनी.
1.1.48
यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा ।
ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षिसत्तमाः ॥ १.१.४८ ॥
यक्ष, साध्य, पिशाच, गुह्यक आणि पितर; नंतर विद्वान, शिष्ट आणि ब्रह्मर्षींमधील श्रेष्ठ जन्मले.
1.1.49
महर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः ।
आतो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तया ॥ १.१.४९ ॥
अनेक महर्षी सर्व गुणांनी संपन्न होते; तसेच आकाश, पृथ्वी, वायू, अंतरिक्ष आणि दिशा उत्पन्न झाल्या.
1.1.50
संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् ।
यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम् ॥ १.१.५० ॥
वर्ष, ऋतू, महिने, पक्ष, दिवस आणि रात्री क्रमाने उत्पन्न झाले; इतर जे काही आहे ते सर्व लोकसाक्षी म्हणून निर्माण झाले.
1.1.51
यदिदं दृश्यते किंचिद्बूतं स्थावरजङ्गमम् ।
पुनःसंक्षिप्यते सर्वं जगत्प्राप्ते युगक्षये ॥ १.१.५१ ॥
येथे दिसणारे स्थावर-जंगम सर्व प्राणी युगक्षय आल्यावर पुन्हा संकुचित होऊन नष्ट होतात.
1.1.52
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये ।
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥ १.१.५२ ॥
ऋतूंमध्ये ऋतूंची लक्षणे क्रमाने विविध रूपांनी दिसतात, त्याचप्रमाणे युगांच्या आरंभी तीच भावे पुन्हा प्रकट होतात.
1.1.53
एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंघातकारकम् ।
अनादिनिधनं लोके चक्रं संपरिवर्तते ॥ १.१.५३ ॥
अशा प्रकारे, आदि-अंत नसलेले, प्राणिसमूहाला निर्माण करणारे हे चक्र जगात फिरत राहते.
1.1.54
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ।
त्रयस्त्रिंशच्च देवनां सृष्टिः संक्षेपलक्षणा ॥ १.१.५४ ॥
तेहतीस हजार, तीन हजार तीनशे तेहतीस आणि तेहतीस देवांची सृष्टी संक्षेपाने सांगितली आहे.
1.1.55
दिवः पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः ।
सविता स ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः ॥ १.१.५५ ॥
द्युलोकाचे पुत्र बृहद्भानू, चक्षु, आत्मा आणि विभावसू; सविता, तोच ऋचीक, अर्क, भानू, आशावह आणि रवी.
1.1.56
पुत्रा विवस्वतः सर्वे मनुस्तेषां तथाऽवरः ।
देवभ्राट् तनयस्तस्य सुभ्राडिति ततः स्मृतः ॥ १.१.५६ ॥
विवस्वानाचे सर्व पुत्र; त्यांच्यात मनू आणि सर्वात लहानही. त्याचा पुत्र देवभ्राट; नंतर तो सुभ्राट म्हणून स्मरला जातो.
1.1.57
सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः ।
दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरेव च ॥ १.१.५७ ॥
सुभ्राजाला तीन पुत्र होते; ते संतानवान आणि बहुश्रुत होते: दशज्योती, शतज्योती आणि सहस्रज्योती.
1.1.58
दशपुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः ।
ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः ॥ १.१.५८ ॥
महात्मा दशज्योतीला दहा हजार पुत्र होते; नंतर शतज्योतीला त्याच्या दसपट इतर पुत्र येथे होते.
1.1.59
भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः ।
तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च ॥ १.१.५९ ॥
नंतर सहस्रज्योतीला त्याच्या दसपट पुत्र होते. त्यांच्यापासूनच हा कुरुवंश, यदूंचा वंश आणि भरताचा वंश निर्माण झाला.
1.1.60
ययातीक्ष्वाकृवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः ।
संभूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सुविस्तराः ॥ १.१.६० ॥
ययातीचा व इक्ष्वाकूचा वंश, आणि राजर्षींचे सर्व प्रकारचे वंश उत्पन्न झाले; प्राण्यांच्या ह्या सृष्ट्या अत्यंत विस्तृत आहेत.
1.1.61
भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत् ।
वेदा योगः सविज्ञानो धर्मोऽर्थः काम एव च ॥ १.१.६१ ॥
भूतांची सर्व स्थाने, त्रिविध जे रहस्य, वेद, योग, विज्ञानासह धर्म, अर्थ आणि कामही.
1.1.62
धर्मार्थकामयुक्तानि शास्त्राणि विविधानि च ।
लोकयात्राविधान च सर्व तद्दृष्टवानृषिः ॥ १.१.६२ ॥
धर्म, अर्थ, कामयुक्त विविध शास्त्रे आणि लोकव्यवहाराची सर्व विधाने—ती सर्व त्या ऋषींनी पाहिली.
1.1.63
नीतिर्भरतवंशस्य विस्तारश्चैव सर्वशः ।
इतिहासाः सहव्याख्या विविधाश्रुतयोऽपि च ॥ १.१.६३ ॥
भरतवंशाची नीती आणि तिचा सर्वत्र विस्तार, व्याख्येसह इतिहास, आणि विविध श्रुती.
1.1.64
इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम् ।
संक्षेपेणेतिहासस्य ततो वक्ष्यति विस्तरम् ॥ १.१.६४ ॥
येथे ग्रंथाचे सर्व संक्षेपाने सांगितले आहे; हे ग्रंथाचे लक्षण आहे. इतिहासाचा विस्तार ते पुढे सांगतील.
1.1.65
विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः संक्षिप्य चाब्रवीत् ।
इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ॥ १.१.६५ ॥
हे महान ज्ञान विस्तारून ऋषींनी संक्षेपानेही सांगितले; जगात विद्वानांना संक्षेप व विस्तार दोन्ही धारण करणे इष्ट असते.
1.1.66
मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथाऽपरे ।
तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयिरे ॥ १.१.६६ ॥
काहींनी मनूपासून आरंभ होणारे भारत, काहींनी आस्तीकापासून आरंभ होणारे, आणि इतरांनी उपरिचरापासून आरंभ होणारे भारत नीट अभ्यासले.
1.1.67
विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः ।
व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थान्धारयितुं परे ॥ १.१.६७ ॥
ज्ञानी लोक संहितेचे विविध ज्ञान प्रकाशित करतात; काही व्याख्यान करण्यात कुशल आहेत, तर इतर ग्रंथ स्मरणात धरण्यात.
1.1.68
तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम् ।
इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीत्सुतः ॥ १.१.६८ ॥
तप आणि ब्रह्मचर्याने सत्यवतीच्या पुत्राने सनातन वेदाची विभागणी करून हा पुण्य इतिहास रचला.
1.1.69
पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः ।
मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः ॥ १.१.६९ ॥
पराशराचा पुत्र, विद्वान ब्रह्मर्षी, कठोर व्रतधारी, धर्मात्मा असे ते मातेच्या आज्ञेने आणि बुद्धिमान गांगेय (भीष्म) यांच्या सांगण्यावरून हे कार्य करते झाले.
1.1.70
क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा ।
त्रीनग्नीनिव कौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान् ॥ १.१.७० ॥
पूर्वी विचित्रवीर्याच्या क्षेत्रात वीर्यवान कृष्णद्वैपायनाने तीन अग्नींप्रमाणे कौरव्यांना जन्म दिला.
1.1.71
उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च ।
जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति ॥ १.१.७१ ॥
धृतराष्ट्र, पाण्डु आणि विदुर यांना जन्म देऊन तो बुद्धिमान पुन्हा तपासाठी आश्रमाकडे गेला.
1.1.72
तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम् ।
अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः ॥ १.१.७२ ॥
ते जन्मले, वृद्ध झाले आणि परमगतीला गेले, तेव्हा त्या महान ऋषींनी या मानवी लोकात भारत (महाकाव्य) सांगितले.
1.1.73
जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः ।
शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ॥ १.१.७३ ॥
जनमेजयाने आणि हजारो ब्राह्मणांनी विचारल्यावर, जवळ बसलेल्या आपल्या शिष्य वैशंपायनाला त्यांनी शिकवले.
1.1.74
स सदस्यैः सहासीनं श्रावयामास भारतम् ।
कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः ॥ १.१.७४ ॥
सदस्यांसह बसलेले असताना त्यांनी भारत ऐकवले; यज्ञाच्या मध्यंतरात वारंवार विनंती केली गेली असता.
1.1.75
विस्तारं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम् ।
क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोब्रवीत् ॥ १.१.७५ ॥
कुरुवंशाचा विस्तार, गांधारीचे धर्मशीलत्व, क्षत्त्याची (विदुराची) प्रज्ञा, कुंतीची धृती — हे द्वैपायनाने (व्यासाने) यथायोग्य सांगितले.
1.1.76
वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम् ।
दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः ॥ १.१.७६ ॥
वासुदेवाचे (कृष्णाचे) माहात्म्य, पांडवांची सत्यनिष्ठा, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांचे दुर्वर्तन — हे भगवान ऋषींनी सांगितले.
1.1.77
इदं शतसहस्रं तु श्लोकानां पुण्यकर्मणाम् ।
उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतमुत्तमम् ॥ १.१.७७ ॥
पुण्यकर्मी लोकांसाठी हे लाख श्लोकांचे उत्तम भारत उपाख्यानांसह जाणण्यासारखे आणि ऐकवण्यासारखे आहे.
1.1.78
चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम् ।
उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः ॥ १.१.७८ ॥
चोवीस हजार श्लोकांची भारतसंहिता त्यांनी रचली; उपाख्यानांशिवाय तितक्यालाच विद्वान भारत म्हणतात.
1.1.79
ततोऽध्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः ।
अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम् ॥ १.१.७९ ॥
नंतर त्या ऋषींनी पुन्हा दीडशे श्लोकांत संक्षेप केला; तो सर्व पर्वांचा वृत्तान्त असलेला अनुक्रमणिकाध्याय होता.
1.1.80
तस्याख्यानवरिष्ठस्य कृत्वा द्वैपायनः प्रभुः ।
कथमध्यापयानीह शिष्यानित्यन्वचिन्तयत् ॥ १.१.८० ॥
त्या श्रेष्ठ आख्यानाची रचना करून प्रभू द्वैपायनांनी विचार केला की, "हे येथे शिष्यांना कसे शिकवावे?"
1.1.81
तस्य तच्चिन्तितं ज्ञात्वा ऋषेर्द्वैपायनस्य च ।
तत्राजगाम भगवान्ब्रह्मा लोकगुरुः स्वयम् ॥ १.१.८१ ॥
ऋषी द्वैपायनांचा तो विचार जाणून लोकगुरू भगवान ब्रह्मदेव स्वतः तेथे आले.
1.1.82
प्रीत्यर्थं तस्य चैवर्षेर्लोकानां हितकाम्यया ।
तं दृष्ट्वा विस्मितो भूत्वा प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः ॥ १.१.८२ ॥
त्यांना आणि त्या ऋषींना प्रसन्न करण्यासाठी व लोकांच्या हिताच्या इच्छेने, त्यांना पाहून विस्मित होऊन हात जोडून नमस्कार करीत उभे राहिले.
1.1.83
आसनं कल्पयामास सर्वैर्मुनिगणैर्वृतः ॥ १.१.८३ ॥
सर्व मुनिगणांनी वेढलेल्या त्यांनी आसन तयार करवले.
1.1.84
हिरण्यमर्भमासीनं तस्मिंस्तु परमासने ।
परिवृत्यासनभ्याशे वासवेयः स्थितोऽभवत् ॥ १.१.८४ ॥
त्या परमासनावर हिरण्यगर्भ विराजमान झाल्यावर, वासवेय (व्यास) प्रदक्षिणा घालून आसनाजवळ उभे राहिले.
1.1.85
अनुज्ञातोऽथ कृष्णस्तु ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
निषसादासनाभ्याशे प्रीयमाणः शुचिस्मितः ॥ १.१.८५ ॥
परमेष्ठी ब्रह्मदेवांची अनुमती मिळाल्यावर कृष्ण प्रसन्न आणि निर्मल स्मित करत आसनाजवळ बसले.
1.1.86
उवाच स महातेजा ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ।
कृतं मयेदं भगवन्काव्यं परमपूजितम् ॥ १.१.८६ ॥
ते महातेजस्वी परमेष्ठी ब्रह्मदेवांना म्हणाले, 'भगवन्, मी रचलेले हे काव्य अत्यंत पूजनीय आहे.'
1.1.87
ब्रह्मन्वेदरहस्य च यच्चान्यत्स्थापितं मया ।
साङ्गोपनिषदां चैव वेदानां विस्तरक्रिया ॥ १.१.८७ ॥
हे ब्रह्मन्, वेदांची रहस्ये आणि मी स्थापित केलेले इतर विषय, तसेच अंग व उपनिषदांसह वेदांचे विस्तृत विवेचन.
1.1.88
इतिहासपुरापानामुन्मेषं निमिषं च यत् ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च त्रिविधं कालसंज्ञितम् ॥ १.१.८८ ॥
इतिहास व पुराणांचा उन्मेष व निमेष, आणि जे भूत, भव्य व भविष्य आहे, ते त्रिविध काल असे म्हटले जाते.
1.1.89
जरामृत्युभयव्याधिभावाभावविनिश्चयः ।
विविधस्य च धर्मस्य ह्याश्रमाणां च लक्षणम् ॥ १.१.८९ ॥
जरा, मृत्यू, भय, व्याधी, अस्तित्व व अभाव यांचा निश्चय, विविध धर्म आणि आश्रमांची लक्षणे.
1.1.90
चातुर्वर्ण्यविधानं च पुराणानां च कृत्स्नशः ।
तपसो ब्रह्मचर्यस्य पृथिव्याश्चन्द्रसूर्ययोः ॥ १.१.९० ॥
चातुर्वर्ण्याचे विधान, पुराणांचे संपूर्ण वर्णन, तप आणि ब्रह्मचर्य, पृथ्वी, चंद्र व सूर्य.
1.1.91
ग्रहनक्षत्रताराणां प्रमाणं च युगैः सह ।
ऋचो यजूषि सामानि वेदाध्यात्मं तथैव च ॥ १.१.९१ ॥
ग्रह, नक्षत्रे आणि ताऱ्यांचे प्रमाण, युगांसह; ऋचा, यजुस् आणि साम, तसेच वेदांचा आध्यात्मिक अर्थ.
1.1.92
न्यायशिक्षा चिकित्सा च दानं पाशुपतं तथा ।
इति नैकाश्रयं जन्म दिव्यमानुषसंज्ञितम् ॥ १.१.९२ ॥
न्याय, शिक्षा, चिकित्सा, दान आणि पाशुपत; अशा प्रकारे याचा जन्म एकाच आश्रयावर नाही; तो दिव्य आणि मानुष नावाने ओळखला जातो.
1.1.93
तीर्थानां चैव पुण्यानां देशानां चैव कीर्तनम् ।
नदीनां पर्वतानां च वनानां सागरस्य च ॥ १.१.९३ ॥
तीर्थांचे आणि पुण्य देशांचे कीर्तन; नद्या, पर्वत, वने आणि सागर यांचेही.
1.1.94
पुराणां चैव दिव्यानां कल्पानां युद्धकौशलम् ।
वाक्यजातिविशेषाश्च लोकयात्राक्रमश्च यः ॥ १.१.९४ ॥
पुराणे आणि दिव्य कल्प, युद्धकौशल्य, वाक्य-जातींचे भेद आणि लोकयात्रेचा क्रम.
1.1.95
यच्चापि सर्वगं वस्तु तच्चैव प्रतिपादितम् ।
परं न लेखकः कश्चिदेतस्य भुवि विद्यते ॥ १.१.९५ ॥
जे सर्वव्यापी वस्तू आहे तेही यात निरूपित केले आहे; याच्याइतका लेखक पृथ्वीवर दुसरा कोणी नाही.
1.1.96
तपोविशिष्टदपि वै वसिष्ठान्मुनिपुंगवात् ।
मन्ये श्रेष्ठव्यं त्वां वै रहस्यज्ञानवेदनात् ॥ १.१.९६ ॥
तपस्येत श्रेष्ठ असलेल्या वसिष्ठ मुनीपेक्षाही, हे मुनिश्रेष्ठा, रहस्यज्ञान जाणणारा तू श्रेष्ठ आहेस असे मी मानतो.
1.1.97
जन्मप्रभृति सत्यां ते वेद्मि गां ब्रह्मवादिनीम् ।
त्वयाच काव्यमित्युक्तं तस्मात्काव्यं भविष्यति ॥ १.१.९७ ॥
जन्मापासून मी तुझी सत्य, ब्रह्मवादिनी वाणी जाणतो. तू तिला 'काव्य' म्हटले आहेस, म्हणून ते काव्य होईल.
1.1.98
अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे ।
विशेषणे गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः ॥ १.१.९८ ॥
या काव्याचे विशेष वर्णन करण्यात कवी समर्थ होणार नाहीत; गृहस्थाशिवाय उरलेल्या तीन आश्रमांप्रमाणे.
1.1.99
जडान्धबधिरोन्मत्तं तमोभूतं जगद्भवेत् ।
यदि ज्ञानहुताशेन त्वया नोज्ज्वलियं भवेत् ॥ १.१.९९ ॥
तू ज्ञानाग्नीने हे प्रज्वलित केले नसते, तर जग जड, आंधळे, बहिरे, वेडे आणि अंधकारमय झाले असते.
1.1.100
तमसान्धस्य लोकस्य वेष्टितस्य स्वकर्मभिः ।
ज्ञानाञ्जनशलाकाभिर्बुद्धिनेत्रोत्सवः कृतः ॥ १.१.१०० ॥
स्वकर्मांनी वेष्टित व अंधाराने आंधळ्या झालेल्या लोकासाठी, तू ज्ञानाच्या अंजनकाड्यांनी बुद्धिनेत्रांचा उत्सव केलास.
1.1.101
त्वया भारतसूर्येण नृणां विनिहतं तमः ॥ १.१.१०१ ॥
भरतवंशाच्या सूर्या, तू मानवांचा अंधार नष्ट केलास.
1.1.102
पुराणपूर्णचन्द्रेण श्रुतिज्योत्स्नाप्रकाशिना ।
नृणां कुमुदसौम्यानां कृतं बुद्धिप्रसादनम् ॥ १.१.१०२ ॥
श्रुतीच्या चांदण्याने प्रकाशणाऱ्या पुराणांच्या पूर्णचंद्राने, मानवांच्या कुमुदासारख्या सौम्य बुद्धीला प्रसन्न केले.
1.1.103
इतिहासप्रदीपेन मोहावरणघातिना ।
लोकगर्भगृहं कृत्स्नं यथावत्संप्रकाशितम् ॥ १.१.१०३ ॥
मोहाचे आवरण नष्ट करणाऱ्या इतिहासाच्या दिव्याने लोकाचे संपूर्ण गर्भगृह यथावत प्रकाशित केले गेले.
1.1.104
संग्रहाध्यायबीजो वै पौलोमास्तीकमूलवान् ।
संभवस्कन्धविस्तारः सभापर्वविटङ्कवान् ॥ १.१.१०४ ॥
संग्रहाध्याय हे ज्याचे बीज, पौलोम व आस्तीक कथा ही ज्याची मुळे, संभव पर्व हा ज्याचा खोड व विस्तार, आणि सभा पर्व ज्याच्या फांद्या.
1.1.105
आरण्यपर्वरूपाढ्यो विराटोद्योगसारवान् ।
भीष्मपर्वमहाशाखो द्रोणपर्वपलाशवान् ॥ १.१.१०५ ॥
आरण्यक पर्वाच्या रूपाने समृद्ध, विराट व उद्योग पर्वाच्या सारयुक्त, भीष्म पर्व ही ज्याची मोठी फांदी, द्रोण पर्व ही ज्याची पाने.
1.1.106
कर्णपर्वसितैः पुष्पैः शल्यपर्वसुगन्धिभिः ।
स्त्रीपर्वैषीकविश्रामः शान्तिपर्वमहाफलः ॥ १.१.१०६ ॥
कर्ण पर्वाच्या पांढऱ्या फुलांनी व शल्य पर्वाच्या सुगंधी फुलांनी युक्त; स्त्री पर्व हा त्याचा विसावा व बाणदंड, शांती पर्व हे त्याचे महाफळ.
1.1.107
अश्वमेधामृतसस्त्वाश्रमस्थानसंश्रयः ।
मौसलश्रुतिसंक्षेपः शिष्टद्विजनिषेवितः ॥ १.१.१०७ ॥
अश्वमेधाच्या अमृतासह, आश्रमस्थानांचा आश्रय घेतलेला, मौसल श्रुतीचा संक्षेप, शिष्ट द्विजांनी सेवलेला.
1.1.108
सर्वेषां कविमुख्यानामुपजीव्यो भविष्यति ।
पर्जन्यइव भूतानामक्षयो भारद्रुमः ॥ १.१.१०८ ॥
हा भारतवृक्ष सर्व श्रेष्ठ कवींना उपजीविका ठरेल; जसा मेघ प्राण्यांसाठी तसा तो अक्षय राहील.
1.1.109
काव्यस्य लेखनार्थाय गणेशः स्मर्यतां मुने। ॥ १.१.१०९ ॥
हे मुनी, हे काव्य लिहिण्यासाठी गणेशाचे स्मरण करा.
1.1.110
एवमाभाष्य तं ब्रह्मा जगाम स्वं निवेशनम् ।
भगवान्स जगत्स्रष्टा ऋषिदेवगणैः सह ॥ १.१.११० ॥
असे त्याला सांगून ब्रह्मदेव आपल्या निवासस्थानी गेले. ते भगवान, जगाचे निर्माते, ऋषी आणि देवगणांसह.
1.1.111
ततः सस्मार हेरम्बं व्यासः सत्यवतीसुतः ॥ १.१.१११ ॥
तेव्हा सत्यवतीचे पुत्र व्यासांनी हेरंबाचे (गणेशाचे) स्मरण केले.
1.1.112
स्मृतमात्रो गणेशानो भक्तचिन्तितपूरकः ।
तत्राजगाम विघ्नेशो वेदव्यासो यतः स्थितः ॥ १.१.११२ ॥
स्मरण करताच भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारे गणनायक विघ्नेश, वेदव्यास जेथे होते तेथे आले.
1.1.113
पूजितश्चोपविष्टश्च व्यासेनोक्तस्तदानघ ।
लेखको भारतस्यास्य भव त्वं गणनायक
मयैव प्रोच्यमानस्य मनसा कल्पितस्य च ॥ १.१.११३ ॥
हे निष्पाप, पूजा स्वीकारून बसलेल्या त्यांना तेव्हा व्यासांनी सांगितले: हे गणनायका, मी मनाने रचून सांगणाऱ्या या भारताचा तू लेखक हो.
1.1.114
श्रुत्वैतत्प्राह विघ्नेशो यदि मे लेखनी क्षणम् ।
लिखतो नावतिष्ठेत तदा स्यां लेखको ह्यहम् ॥ १.१.११४ ॥
हे ऐकून विघ्नेश म्हणाले: मी लिहीत असताना माझी लेखणी क्षणभरही थांबली नाही, तरच मी लेखक होईन.
1.1.115
व्यासोऽप्युवाच तं देवमबुद्ध्वा मा लिख क्वचित् ।
ओमित्युक्त्वा गणेशोपि बभूव किल लेखकः ॥ १.१.११५ ॥
व्यासांनीही त्या देवाला म्हटले, "न समजता कुठेही लिहू नकोस." "ॐ" म्हणून गणेशही लेखक झाले.
1.1.116
ग्रन्थग्रन्थिं तदा चक्रे मुनिर्गूढं कुतूहलात् ।
यस्मिन्प्रतिज्ञया प्राह मुनिर्द्वैपायनस्त्विदम् ॥ १.१.११६ ॥
तेव्हा मुनींनी कुतूहलाने ती गूढ गाठ रचली; ज्यात प्रतिज्ञेने द्वैपायन मुनी हे बोलले.
1.1.117
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च ।
अहं वेद्मि शुको वेत्ति संजयो वेत्ति वा न वा ॥ १.१.११७ ॥
आठ हजार श्लोक आणि आठशे श्लोक — मला माहीत आहे; शुक जाणतात, संजय जाणतो की नाही कोण जाणे.
1.1.118
तच्छ्लोककूटमद्यापि ग्रथितं सुदृढं मुने ।
भेत्तुं न शक्यतेऽर्थस्यं गूढत्वात्प्रश्रितस्य च ॥ १.१.११८ ॥
हे मुने, तो श्लोकसमूह आजही अत्यंत दृढपणे गुंफलेला आहे; त्याचा अर्थ गूढ आणि विनम्र असल्यामुळे तो भेदता येत नाही.
1.1.119
सर्वज्ञोपि गणेशो यत्क्षणमास्ते विचारयन् ।
तावच्चकार व्यासोपि श्लोकानन्यान्बहूनपि ॥ १.१.११९ ॥
सर्वज्ञ गणेश क्षणभर विचार करत असताना व्यासांनीही इतर अनेक श्लोक रचले.
1.1.120
तस्य वृक्षस्य वक्ष्यामि शाखापुष्पफलोदयम् ।
स्वादुमेध्यरसोपेतमच्छेद्यममरैरपि ॥ १.१.१२० ॥
त्या वृक्षाच्या शाखा, फुले आणि फळे यांच्या उदयाचे मी वर्णन करीन; जो गोड आणि पवित्र रसाने युक्त आहे, देवांनाही तोडता येणार नाही असा.
1.1.121
अनुक्रमणिकाध्यायं वृत्तान्तं सर्वपर्वणाम् ।
इदं द्वैपायनः पूर्वं पुत्रमध्यापयच्छुकम् ॥ १.१.१२१ ॥
सर्व पर्वांचा वृत्तान्त सांगणारा अनुक्रमणिकाध्याय — हा पूर्वी द्वैपायनांनी आपला पुत्र शुक याला शिकवला.
1.1.122
ततोऽन्येभ्योऽनुरूपेभ्यः शिष्येभ्यः प्रददौ प्रभु ।
षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम्।
त्रिंशच्छतसहस्रं च देवलोके प्रतिष्ठितम् ॥ १.१.१२२ ॥
नंतर त्यांनी योग्य अशा इतर शिष्यांना ते दिले. प्रभूंनी दुसरी संहिता रचली — साठ लाख (श्लोक); त्यांपैकी तीस लाख देवलोकात प्रतिष्ठित आहेत.
1.1.123
पित्र्ये पञ्चदश प्रोक्तं रक्षोयक्षे चतुर्दश ।
एकं शतसहस्रं तु मानुषेषु प्रतिष्ठितम् ॥ १.१.१२३ ॥
पितृलोकात पंधरा (लाख) सांगितले आहेत; राक्षस-यक्षलोकात चौदा (लाख); पण मनुष्यांमध्ये एक लाख प्रतिष्ठित आहे.
1.1.124
नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितृन् ।
गन्धर्वयक्षरक्षांसि श्रावयामास वै शुकः ॥ १.१.१२४ ॥
नारदांनी देवांना ऐकवले; असित आणि देवलांनी पितरांना ऐकवले; शुकांनी गंधर्व, यक्ष आणि राक्षसांना ऐकवले.
1.1.125
वैशंपायनविप्रर्षिः श्रावयामास पार्थिवम् ।
पारिक्षितं महात्मानं नाम्ना तु जनमेजयम् ॥ १.१.१२५ ॥
ब्राह्मण ऋषी वैशंपायनांनी राजाला ऐकवले — परीक्षिताचे महात्मा पुत्र, नावाने जनमेजय.
1.1.126
अस्मिंस्तु मानुषे लोके वैशंपायन उक्तवान् ।
शिष्यो व्यासस्य धर्मात्मा सर्ववेदविदां वरः ॥ १.१.१२६ ॥
या मनुष्यलोकात वैशंपायनांनी सांगितले — व्यासांचे धर्मात्मा शिष्य, सर्व वेदज्ञांत श्रेष्ठ.
1.1.127
एकं शतसहस्रं तु मयोक्तं वै निबोधत ॥ १.१.१२७ ॥
एक लाख श्लोक मी सांगितले आहेत; ऐका.
1.1.128
दुर्योधनो मन्युमयो महाद्रुमः ।
कर्णः स्कन्धः शकुनिस्तस्य शाखाः।
दुश्शासनः पुष्पफले समृद्धे ।
मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषि। ॥ १.१.१२८ ॥
दुर्योधन क्रोधाने बनलेला महावृक्ष आहे; कर्ण त्याचे खोड, शकुनी त्याच्या फांद्या, दुःशासन समृद्ध फुले-फळे; त्याचे मूळ अविवेकी राजा धृतराष्ट्र.
1.1.129
युधिष्ठिरे धर्ममयो महाद्रुमः ।
स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः।
माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्धे ।
मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥ १.१.१२९ ॥
युधिष्ठिरामध्ये धर्माने बनलेला महावृक्ष आहे; अर्जुन आणि भीमसेन त्याचे खोड, माद्रीचे दोन पुत्र त्याच्या फांद्या, समृद्ध फुले-फळे; त्याचे मूळ कृष्ण, ब्रह्म आणि ब्राह्मण.
1.1.130
पाण्डुर्जित्वा बहून्देशान्युधा विक्रमणेन च ।
अरण्ये मृगयाशीलो न्यवसत्सजनस्तथा ॥ १.१.१३० ॥
पांडूने युद्धात आणि पराक्रमाने अनेक देश जिंकून, शिकारीत रमत, आपल्या लोकांसह अरण्यात वास केला.
1.1.131
मृगव्यवायनिधनात्कृच्छ्रां प्राप स आपदम् ।
जन्मप्रभृति पार्थानां तत्राचारविधिक्रमः ॥ १.१.१३१ ॥
हरिणाच्या रूपात संभोगाच्या वेळी झालेल्या मृत्यूमुळे त्याला कठीण संकट आले; पृथेच्या पुत्रांच्या जन्मापासून आचारविधींचा क्रम तेथेच सुरू झाला.
1.1.132
मात्रोरभ्युपपत्तिश्च धर्मोपनिषदं प्रति ।
धर्मानिलेन्द्रांस्ताभिः साऽऽजुहाव सुतवाञ्छया ॥ १.१.१३२ ॥
दोन्ही मातांचे धर्माच्या गूढ उपदेशाकडे जाणे झाले; पुत्रेच्छेने त्यांनी धर्म, वायू आणि इंद्र यांना आवाहन केले.
1.1.133
ततो धर्मोपनिषदं भूत्वा भर्तुः प्रिया पृथा ।
धर्मानिलेन्द्रांस्ताभिः साऽऽजुहाव सुतवाञ्छया ॥ १.१.१३३ ॥
नंतर पतीला प्रिय असलेल्या पृथेने धर्मोपनिषद् (मंत्र) प्राप्त करून पुत्राच्या इच्छेने त्या मंत्रांनी धर्म, अनिल आणि इंद्र यांना आवाहन केले.
1.1.134
तद्दत्तोपनिषन्माद्री चाश्विनावाजुहाव च ।
जाताः पार्थास्ततः सर्वे कुन्त्या माद्र्याश्च मन्त्रतः।
तापसैः सह संवृद्धा मातृभ्यां परिरक्षिताः ॥ १.१.१३४ ॥
कुंतीने दिलेल्या त्या उपनिषदाने (मंत्राने) माद्रीनेही दोन्ही अश्विनीकुमारांचे आवाहन केले. मंत्राच्या सामर्थ्याने कुंती व माद्री यांना सर्व पांडव जन्मले. तापसांसोबत वाढून ते दोन मातांनी संरक्षित झाले.
1.1.135
मेध्यारण्येषु पुण्येषु महतामाश्रमेषु च ।
तेषु जातेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु ॥ १.१.१३५ ॥
पवित्र अरण्यांत, पुण्यस्थानांत, महात्म्यांच्या आश्रमांत, त्या सर्व महात्मा पांडवांचा जन्म झाल्यावर...
1.1.136
माद्र्या तु सह संगम्य ऋषिशापप्रभावतः ।
मृतः पाण्डुर्महापुण्ये शतशृङ्गे महागिरौ ॥ १.१.१३६ ॥
परंतु माद्रीशी समागम झाल्यामुळे ऋषिशापाच्या प्रभावाने पांडू अत्यंत पवित्र शतशृंग नावाच्या महापर्वतावर मृत्यू पावला.
1.1.137
ऋषिभिश्च समानीता धार्तराष्ट्रान्प्रति स्वयम् ।
शिशवश्चाभिरूपाश्च जटिला ब्रह्मचारिणः ॥ १.१.१३७ ॥
ऋषींनीच स्वतः त्यांना धृतराष्ट्राच्या पुत्रांकडे आणले — लहान, सुंदर, जटाधारी ब्रह्मचारी म्हणून.
1.1.138
पुत्राश्च भ्रातरश्चेमे शिष्याश्च सुहृदश्च वः ।
पाण्डवा एत इत्युक्त्वा मुनयोऽन्तर्हितास्ततः ॥ १.१.१३८ ॥
"हे तुमचे पुत्र, बंधू, शिष्य आणि सुहृद आहेत; हे पांडव आहेत" असे सांगून मुनी नंतर अंतर्धान पावले.
1.1.139
तांस्तैर्निवेदितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्कौरवास्तदा ।
शिष्टाश्च वर्णाः पौरा ये ते हर्षाच्चुक्रुशुर्भृशम् ॥ १.१.१३९ ॥
मुनींनी सांगितलेल्या पांडवांना पाहून तेव्हा कौरव आणि उरलेल्या वर्णांचे नगरवासी आनंदाने अत्यंत मोठ्याने ओरडू लागले.
1.1.140
आहुः केचिन्न तस्यैते तस्यैत इति चापरे ।
यदा चिरमृतः पाण्डुः कथं तस्येतदि चापरे ॥ १.१.१४० ॥
कोणी म्हणाले, "हे त्याचे नाहीत"; तर दुसरे म्हणाले, "हे त्याचेच आहेत." पांडू तर फार पूर्वीच मरण पावला आहे, मग हे त्याचे कसे असतील, असेही इतर म्हणाले.
1.1.141
स्वागतं सर्वथा दिष्ट्या पाण्डोः पश्याम सन्ततिम् ।
उच्यतां स्वागतमिति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः ॥ १.१.१४१ ॥
"सुदैवाने पांडूची संतती आम्ही सर्व प्रकारे पाहतो आहोत, स्वागत असो!" "स्वागत म्हणा!" असे शब्द सर्वत्रून ऐकू येऊ लागले.
1.1.142
तस्मिन्नुपरते शब्दे दिशः सर्वा निनादयन् ।
अन्तर्हितानां भूतानां निःस्वनस्तुमुलीऽभवत् ॥ १.१.१४२ ॥
तो आवाज थांबल्यावर सर्व दिशा दुमदुमवत अदृश्य प्राण्यांचा नाद प्रचंड गोंधळ बनला.
1.1.143
पुष्पवृष्टिः शुभा गन्धाः शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनाः ।
आसन्प्रवेशे पार्थानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥ १.१.१४३ ॥
पांडवांच्या प्रवेशावेळी पुष्पवृष्टी झाली, शुभ सुगंध दरवळले, शंख आणि दुंदुभींचे नाद झाले; ते जणू अद्भुत होते.
1.1.144
तत्प्रीत्या चैव सर्वेषां पौराणां हर्षसंभवः ।
शब्द आसीन्महांस्तत्र दिवस्पृक्कीर्तिवर्धनः ॥ १.१.१४४ ॥
त्यामुळे सर्व नगरवासींच्या मनात प्रेम आणि आनंद निर्माण झाला; तेथे आकाशाला भिडणारा मोठा नाद झाला, जो कीर्ती वाढवणारा होता.
1.1.145
तेऽधीत्य निखिलान्वेदाञ्शास्त्राणि विविधानि च ।
न्यवसन्पाण्डवास्तत्र पूजिता अकुतोभयाः ॥ १.१.१४५ ॥
त्यांनी सर्व वेद आणि विविध शास्त्रे अध्ययन केली. तेथे सन्मानित होऊन पांडव निर्भयपणे राहिले.
1.1.146
युधिष्ठिरस्य शौचेन प्रीताः प्रकृतयोऽभवन् ।
धृत्या च भीमसेनस्य विक्रमेणार्जुनस्य च ॥ १.१.१४६ ॥
युधिष्ठिराच्या शुचितेने प्रजा प्रसन्न झाली; भीमसेनाच्या धैर्याने व अर्जुनाच्या पराक्रमानेही.
1.1.147
गुरुशुश्रूषया कुन्त्या यमयोर्विनयेन च ।
तुतोष लोकः सकलस्तेषां शौर्यगुणेन च ॥ १.१.१४७ ॥
कुंतीच्या गुरुसेवेने, यमजांच्या विनयाने आणि त्यांच्या शौर्यगुणाने सर्व लोक संतुष्ट झाले.
1.1.148
समवाये ततो राज्ञां कन्यां भर्तृस्वयंवराम् ।
प्राप्तवानर्जुनः कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ १.१.१४८ ॥
नंतर राजांच्या सभेत अत्यंत कठीण कर्म करून, स्वतः पती निवडणारी कन्या कृष्णा अर्जुनाने मिळवली.
1.1.149
ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्पूज्यः सर्वधनुष्मताम् ।
आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः समरेष्वपि चाभवत् ॥ १.१.१४९ ॥
तेव्हापासून या लोकात तो सर्व धनुर्धरांमध्ये पूज्य झाला, आणि युद्धांत सूर्यासारखा दुर्धर्षही झाला.
1.1.150
स सर्वान्पार्थिवाञ्जित्वा सर्वांश्च महतो गणान् ।
आजहारार्जुनो राज्ञो राजसूयं महाक्रतुम् ॥ १.१.१५० ॥
त्याने सर्व राजांना आणि सर्व महान गणांना जिंकून, अर्जुनाने राजासाठी राजसूय नावाचा महायज्ञ आणला.
1.1.151
युधिष्ठिरेण संप्राप्तो राजसूयो महाक्रतुः ॥ १.१.१५१ ॥
युधिष्ठिराने राजसूय नावाचा महायज्ञ पूर्ण केला.
1.1.152
सुनयाद्वासुदेवस्य भीमार्जुनबलेन च ।
घातयित्वा जरासन्धं चैद्यं च बलगर्वितम् ॥ १.१.१५२ ॥
वासुदेवाच्या सुनीतीने व भीम-अर्जुनाच्या बलाने जरासंधाचा व बलगर्वित चैद्याचा वध घडवून.
1.1.153
दुर्योधनं समागच्छन्नर्हणानि ततस्ततः ।
मणिकाञ्चनरत्नानि गोहस्त्यश्वधनानि च ॥ १.१.१५३ ॥
दुर्योधनाकडे इकडून तिकडून आदरपूर्वक भेटवस्तू आल्या — मणी, सोने, रत्ने, गायी, हत्ती, घोडे व धन.
1.1.154
विचित्राणि च वासांसि प्रावारावरणानि च ।
कम्बलाजिनरत्नानि राङ्कवास्तरणानि च ॥ १.१.१५४ ॥
विचित्र वस्त्रे, पांघरुणे, कांबळी, मृगचर्मे, रत्ने आणि राङ्कव मृगाच्या कातड्याची अंथरुणे.
1.1.155
समृद्धां तां तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां तदा श्रियम् ।
ईर्ष्यासमुत्थः सुमहांस्तस्य मन्युरजायत ॥ १.१.१५५ ॥
पांडवांची ती समृद्धी पाहून त्याच्या मनात मत्सरातून मोठा संताप उत्पन्न झाला.
1.1.156
विमानप्रतिमां तत्र मयेन सुकृतां सभाम् ।
पाण्डवानामुपहृतां स दृष्ट्वा पर्यतप्यत ॥ १.१.१५६ ॥
तेथे मयाने सुबक बांधलेली, विमानासारखी, पांडवांना अर्पिलेली सभा पाहून तो फारच संतापला.
1.1.157
तत्रावहसितश्चासीत्प्रस्कन्दन्निव संभ्रमात् ।
प्रत्यक्षं वासुदेवस्य भीमेनानभिजातवत् ॥ १.१.१५७ ॥
तेथे वासुदेवाच्या समक्ष भीमाने त्याची थट्टा केली; घाईने पळणाऱ्यासारखा आणि अकुलीनासारखा तो झाला.
1.1.158
स भोगान्विविधान्भुञ्जन्रत्नानि विविधानि च ।
कथितो धृतराष्ट्रस्य विवर्णो हरिणः कृशः ॥ १.१.१५८ ॥
विविध भोग आणि विविध रत्ने उपभोगत असूनही तो हरिणासारखा फिकट आणि कृश झाला आहे, असे धृतराष्ट्राला सांगितले गेले.
1.1.159
अन्वजानात्ततो द्यूतं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः ।
तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य कोपः समभवन्महान् ॥ १.१.१५९ ॥
तेव्हा पुत्रप्रिय धृतराष्ट्राने द्यूताला अनुमती दिली; ते ऐकून वासुदेवाला मोठा क्रोध आला.
1.1.160
नातिप्रीतमनाश्चासीद्विवादांश्चान्वमोदत ।
द्यूतादीननयान्घोरान्विविधांश्चाप्युपैक्षत ॥ १.१.१६० ॥
त्याचे मन फारसे प्रसन्न नव्हते; तरीही त्याने वादांना संमती दिली; द्यूत इत्यादी भयंकर आणि विविध अन्यायांकडे दुर्लक्ष केले.
1.1.161
निरस्य विदुरं भीष्मं द्रोणं शारद्वतं कृपम् ।
विग्रहे तुमुले तस्मिन्दहन्क्षत्रं परस्परम् ॥ १.१.१६१ ॥
विदुर, भीष्म, द्रोण आणि शारद्वत कृप यांना दूर सारून, त्या भयंकर संग्रामात तो क्षत्रियांना परस्परांना जाळत होता.
1.1.162
जयत्सु पाण्डुपुत्रेषु श्रुत्वा सुमहदप्रियम् ।
दुर्योधनमतं ज्ञात्वा कर्णस्य शकुनेस्तथा ॥ १.१.१६२ ॥
पाण्डुपुत्रांचा विजय होत आहे हे ऐकून, ते अत्यंत अप्रिय वृत्त आहे हे जाणून, दुर्योधन, कर्ण आणि शकुनी यांचे मत जाणून...
1.1.163
धृतराष्ट्रश्चिरं ध्यात्वा संजयं वाक्यमब्रवीत् ।
शृणु संजय सर्वं मे नचासूयितुमर्हसि ॥ १.१.१६३ ॥
धृतराष्ट्र बराच वेळ विचार करून संजयाला म्हणाला: हे संजया, माझे सर्व म्हणणे ऐक; दोष पाहू नकोस.
1.1.164
श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ।
न विग्रहे मम मतिर्न च प्रीये कुलक्षये ॥ १.१.१६४ ॥
तू विद्वान, बुद्धिमान आणि ज्ञानी लोकांनी मान्य केलेला आहेस. माझे मन युद्धात नाही, आणि कुलक्षयात मला आनंद वाटत नाही.
1.1.165
न मे विशेषः पुत्रेषु स्वेषु पाम्डुसुतेषु वा ।
वृद्धं मामभ्यसूयन्ति पुत्रा मन्युपरायणाः ॥ १.१.१६५ ॥
माझ्या स्वतःच्या पुत्रांत आणि पांडूच्या पुत्रांत माझ्यासाठी भेद नाही. पण क्रोधात बुडालेले माझे पुत्र या वृद्धाची निंदा करतात.
1.1.166
अहं त्वचक्षुः कार्पण्यात्पुत्रप्रीत्या सहामि तत् ।
मुह्यन्तं चानुमुह्यामि दुर्योधनमचेतनम् ॥ १.१.१६६ ॥
मी आंधळा आहे; दीन दुर्बलतेने आणि पुत्रप्रेमाने मी ते सहन करतो. मोहात पडलेल्या, अचेतन दुर्योधनाच्या मोहाचेही मी अनुसरण करतो.
1.1.167
राजसूये श्रियं दृष्ट्वा पाण्डवस्य महौजसः ।
तच्चावहसनं प्राप्य सभारोहणदर्शने ॥ १.१.१६७ ॥
राजसूय यज्ञात महातेजस्वी पांडवाची शोभा पाहून, आणि सभागृहात चढण्याच्या प्रसंगी उपहास पावून...
1.1.168
अमर्षितः स्वयं जेतुमशक्तः पाण्डवान्रणे ।
निरुत्साहश्च संप्राप्तुं सुश्रियं क्षत्रियोऽपि सन् ॥ १.१.१६८ ॥
स्वतः असहिष्णू, युद्धात पांडवांना जिंकण्यास असमर्थ, उत्तम वैभव मिळवण्यास उत्साहहीन - क्षत्रिय असूनही.
1.1.169
गान्धारराजसहितश्छद्मद्यूतममन्त्रयत् ।
तत्र यद्यद्यथा ज्ञातं मयां संजय तच्छृणु ॥ १.१.१६९ ॥
गांधारराजासह त्याने कपट द्यूताची योजना आखली. हे संजया, तेथे मला जसे जे कळले ते ऐक.
1.1.170
श्रुत्वा तु मम वाक्यानि बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः ।
ततो ज्ञास्यसि मां सौते प्रज्ञाटचक्षुषमित्युत ॥ १.१.१७० ॥
माझी बुद्धियुक्त वचने यथार्थपणे ऐकल्यानंतर, हे सौते, तू मला प्रज्ञाचक्षू म्हणून ओळखशील.
1.1.171
यदाऽश्रौषं धनुरायम्य चित्रं ।
विद्धं लक्ष्यं पातितं वै पृथिव्याम्।
कृष्णां हृतां प्रेक्षतां सर्वराज्ञां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७१ ॥
धनुष्य ओढून अद्भुत लक्ष्य भेदून जमिनीवर पाडले आणि सर्व राजांच्या देखत कृष्णेला (द्रौपदीला) हरण केले, हे ऐकले तेव्हा, हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.172
यदाऽश्रौषं द्वारकायां सुभद्रां ।
प्रसह्योढां माधवीमर्जुनेन।
इन्द्रप्रस्थं वृष्णिवीरौ च यातौ ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७२ ॥
द्वारकेत अर्जुनाने बळजबरीने माधवाची कन्या सुभद्रा विवाहासाठी हरण केली आणि वृष्णींचे दोन वीर इंद्रप्रस्थाला गेले, हे ऐकले तेव्हा, हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.173
यदाऽश्रौषं देवराजं प्रवृष्टं ।
शरैर्दिव्यैर्वारितं चार्जुनेन।
अग्निं तथा तर्पितं खाण्डवे च ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७३ ॥
वर्षाव करणाऱ्या देवराज इंद्राला अर्जुनाने दिव्य बाणांनी रोखले आणि खांडववनात अग्नीला तृप्त केले, हे ऐकले तेव्हा, हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.174
यदाऽश्रौषं जातुषाद्वेश्मनस्ता-
न्मुक्तान्पार्थान्पञ्च कुन्त्या समेतान्।
युक्तं चैषां विदुरं स्वार्थसिद्ध्यै ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७४ ॥
हे संजया, लाक्षागृहातून पाच पार्थ मुक्त होऊन कुंतीसह एकत्र झाले आणि विदुर त्यांच्या स्वार्थसिद्धीसाठी त्यांना येऊन मिळाला, हे मी ऐकले तेव्हा त्यांच्या विजयाची आशा मी केली नाही.
1.1.175
यदाऽश्रौषं द्रौपदीं रङ्गमध्ये ।
लक्ष्यं भित्त्वा निर्जितामर्जुनेन।
शूरान्पञ्चालान्पाण्डवेयांश्च युक्तां-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७५ ॥
हे संजया, रंगभूमीच्या मध्यभागी लक्ष्य भेदून अर्जुनाने द्रौपदीला जिंकले आणि शूर पांचाल व पांडव त्याच्याशी जोडले गेले, हे मी ऐकले तेव्हा त्यांच्या विजयाची आशा मी केली नाही.
1.1.176
यदाऽश्रौषं मागधानां वरिष्ठं ।
जरासन्धं क्ष्वमध्ये ज्वलन्तम्।
दोर्भ्यां हतं भीमसेनेन गत्वा ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७६ ॥
हे संजया, मगधांमध्ये श्रेष्ठ असलेला जरासंध … मध्ये प्रज्वलित असताना भीमसेनाने जाऊन आपल्या बाहुबलाने त्याला ठार मारले, हे मी ऐकले तेव्हा त्यांच्या विजयाची आशा मी केली नाही.
1.1.177
यदाऽश्रौषं दिग्जये पाण्डुपुत्रै-
र्वशीकृतान्भूमिपालान्प्रसह्य।
महाक्रतुं राजसूयं कृतं च ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७७ ॥
हे संजया, दिग्विजयात पांडुपुत्रांनी बलाने भूपालांना वश करून महायज्ञ राजसूय पूर्ण केला, हे मी ऐकले तेव्हा त्यांच्या विजयाची आशा मी केली नाही.
1.1.178
यदाऽश्रौषं द्रौपदीमश्रुकण्ठीं ।
सभां नीतां दुःखितामेकवस्त्राम्।
रजस्वलां नाथवतीमनाथव-
त्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७८ ॥
हे संजया, अश्रूंनी कंठ दाटलेली, दुःखी, एकाच वस्त्रात असलेली, रजस्वला द्रौपदीला सभेत आणले गेले, जी रक्षक असूनही अनाथासारखी होती, हे मी ऐकले तेव्हा त्यांच्या विजयाची आशा मी केली नाही.
1.1.179
यदाऽश्रौषं वाससां तत्र राशिं ।
समाक्षिपत्कितवो मन्दबुद्धिः।
दुःशासनो गतवान्नैवं चान्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१७९ ॥
हे संजया, तिथे मंदबुद्धी जुगारी दुःशासनाने वस्त्रांचा ढीग ओढला आणि तो संपला नाही, हे ऐकल्यावर मी विजयाची अपेक्षा करत नाही.
1.1.180
यदाऽश्रौषं हृतराज्यं युधिष्ठिरं ।
पराजितं सौबलेनाक्षवत्याम्।
अन्वागतं भ्रातृभिरप्रमेयै-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८० ॥
हे संजया, सौबलाकडून द्यूतात पराजित होऊन युधिष्ठिराने राज्य गमावले आणि तो अप्रमेय बंधूंसह आहे, हे ऐकल्यावर मी विजयाची अपेक्षा करत नाही.
1.1.181
यदाश्रौषं विविधास्तत्र चेष्टा ।
धर्मात्मनां प्रस्थितानां वनाय।
ज्येष्ठप्रीत्या क्लिश्यतां पाण्डवानां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८१ ॥
हे संजया, धर्मात्मे पांडव ज्येष्ठ बंधूच्या प्रेमापोटी वनाकडे निघाले असून नाना प्रकारचे क्लेश सहन करत आहेत, हे ऐकल्यावर मी विजयाची अपेक्षा करत नाही.
1.1.182
यदाऽश्रौषं स्नातकानां सहस्रै-
रन्वागतं धर्मराजं वनस्थम्। ॥ १.१.१८२ ॥
वनात राहणाऱ्या धर्मराज युधिष्ठिराबरोबर हजारो स्नातक ब्राह्मण सोबत आहेत, असे ऐकले तेव्हा.
1.1.183
भिक्षाभुजां ब्राह्मणानां महात्मनां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८३ ॥
हे संजया, भिक्षान्न खाणाऱ्या महात्मा ब्राह्मणांसह (पांडव वनात आहेत), तेव्हा मी विजयाची अपेक्षा करत नाही.
1.1.184
यदाऽश्रौषं वनवासेन पार्था-
न्समागतान्महर्षिभिः पुराणैः।
उपास्यमानान्सगणैर्जातसख्यां-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजर्य ॥ १.१.१८४ ॥
हे संजया, वनवासात पृथेचे पुत्र प्राचीन महर्षींना भेटले असून परिवारासह त्यांच्याकडून सेवा घेत आहेत आणि मैत्री जोडली आहे, हे ऐकल्यावर मी विजयाची अपेक्षा करत नाही.
1.1.185
यदाश्रौषं त्रिदिवस्थं धनंजयं ।
शक्रात्साक्षाद्दिव्यमस्त्रं यथावत्।
अधीयानं शंसितं सत्यसन्धं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८५ ॥
हे संजया, स्वर्गात राहून इंद्राकडून थेट दिव्य अस्त्रे यथायोग्य शिकत असलेला आणि सत्यप्रतिज्ञ म्हणून प्रशंसित झालेला धनंजय याबद्दल जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा धरली नाही.
1.1.186
यदाऽश्रोषं कालकेयास्ततस्ते ।
पौलोमानो वरदानाच्च दृप्ताः।
देवैरजेया निर्जिताश्चार्जुनेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८६ ॥
हे संजया, वरदानाने गर्विष्ठ झालेले कालकेय आणि पौलोम देवांनाही अजेय असूनही अर्जुनाकडून पराजित झाले, असे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा धरली नाही.
1.1.187
यदाऽश्रौषमसुराणां वधार्थे ।
किरीटिनं यान्तममित्रकर्शनम्।
कृतार्थं चाप्यागतं शक्रलोका-
त्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८७ ॥
हे संजया, असुरांच्या वधासाठी निघालेला किरीटी, शत्रूंचे दमन करणारा, आपले कार्य सिद्ध करून इंद्रलोकातून परत आला असे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा धरली नाही.
1.1.188
यदाऽश्रौषं तीर्थयात्राप्रवृत्तं ।
पाण्डोः सुतं सहितं लोमशेन।
बृहदश्वादक्षहृदयं च प्राप्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१८८ ॥
हे संजया, पांडूचा पुत्र तीर्थयात्रेत गुंतलेला, लोमशांसोबत असलेला आणि बृहदश्वाकडून अक्षहृदय (फासेविद्या) प्राप्त केलेला आहे, असे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा धरली नाही.
1.1.189
यदाऽश्रौषं वैश्रवणेन सार्धं ।
समागतं भीमन्यांश्च पार्थान्।
तस्मिन्देशे मानुषाणामगम्ये ।
तदा नाशंसि विजयाय संजया ॥ १.१.१८९ ॥
हे संजया, पार्थ आणि भीम इत्यादी वैश्रवणासोबत मानवांना अगम्य अशा त्या ठिकाणी भेटले, असे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा धरली नाही.
1.1.190
यदाऽश्रौषं घोषयात्रागतानां ।
बन्धं गन्धर्वैर्मोक्षणं चार्जुनेन।
स्वेषां सुतानां कर्णबुद्धौ रतानां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९० ॥
हे संजया, घोषयात्रेसाठी गेलेल्या माझ्या पुत्रांना गंधर्वांनी बंदी केले आणि अर्जुनाने त्यांना सोडवले, तसेच कर्णाच्या विचारात रमलेल्यांविषयी जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.191
यदाऽश्रौषं यक्षरूपेण धर्मं ।
समागतं धर्मराजेन सूत।
प्रश्नान्कांश्चिद्विब्रुवाणं च सम्यक् ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९१ ॥
हे सूता संजया, यक्षरूपात धर्म धर्मराजाला भेटला आणि त्याने काही प्रश्न नीट विचारले, असे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.192
यदाऽश्रौषं न विदुर्मामकास्तान् ।
प्रच्छन्नरूपान्वसतः पाण्डवेयान्।
विराटराष्ट्रे सह कृष्णया च ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९२ ॥
हे संजया, विराटराज्यात गुप्त रूपात द्रौपदीसह राहणाऱ्या पांडुपुत्रांना माझ्या लोकांनी ओळखले नाही, असे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.193
यदाऽश्रौषं कीचकानां वरिष्ठं ।
निषूदितं भ्रातृशतेन सार्धम्।
द्रौपद्यर्थे भीमसेनेन सङ्ख्ये ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९३ ॥
हे संजया, द्रौपदीसाठी भीमसेनाने युद्धात कीचकांमधील श्रेष्ठाला त्याच्या शंभर भावांसह ठार मारले, असे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.194
यदाऽश्रौषं मामकानां वरिष्ठा-
न्धनंजयेनैकरथेन भग्नान्।
विराटराष्ट्रे वसता महात्मना ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९४ ॥
हे संजया, विराटराज्यात राहणाऱ्या महात्मा धनंजयाने एकाच रथाने माझ्या लोकांतील श्रेष्ठ वीरांना पराभूत केले, असे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.195
यदाऽश्रौषं सत्कृतं मत्स्यराज्ञा ।
सुतां दत्तामुत्तरामर्जुनाय।
तां चार्जुनः प्रत्यगृह्णात्सुतार्थे ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९५ ॥
हे संजया, मत्स्यराजाने सन्मानपूर्वक आपली कन्या उत्तरा अर्जुनाला दिली आणि पुत्रासाठी अर्जुनाने तिचा स्वीकार केला, हे ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.196
यदाऽश्रौषं निर्जितस्याधनस्य ।
प्रव्राजितस्य स्वजनात्प्रच्युतस्य।
अक्षौहिणीः सप्त युधिष्ठिरस्य ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९६ ॥
हे संजया, पराजित, धनहीन, निर्वासित आणि स्वजनांपासून दूर गेलेल्या युधिष्ठिराकडे सात अक्षौहिणी सेना आहे, हे ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.197
यदाऽश्रौषं माधवं वासुदेवं ।
सर्वात्मना पाण्डवार्थे निविष्टम्।
यस्येमां गां विक्रममेकमाहु-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९७ ॥
हे संजया, पांडवांसाठी सर्वात्मभावाने गुंतलेला माधव वासुदेव, ज्याच्या एकाच पावलात ही पृथ्वी मोजली गेली असे म्हणतात, तो आहे हे ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.198
यदाऽश्रौषं नरनारायणौ तौ ।
कृष्णार्जुनौ वदतो नारदस्य।
अहं द्रष्टा ब्रह्मलोके च सम्यक् ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९८ ॥
हे संजया, नारद बोलत असताना नर-नारायण, म्हणजे कृष्ण आणि अर्जुन ते दोघे आहेत, आणि ब्रह्मलोकात ते मी पूर्णपणे पाहणारा आहे, हे ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.199
यदाऽश्रौषं लोकहिताय कृष्णं ।
शमार्थिनमुपयातं कुरूणाम्।
शमं कुर्वाणमकृतार्थं च यातं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.१९९ ॥
हे संजया, लोकहितासाठी, शांतीची इच्छा धरून कृष्ण कौरवांकडे आला, शांती करीत असतानाच आपले कार्य सिद्ध न करता परत गेला, हे ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.200
बुद्धिं कृतां निग्रहे केशवस्य ।
तं चात्मानं बहुधा दर्शयानं
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०० ॥
केशवाने (कृष्णाने) निग्रहाची योजना आखली आणि स्वतःला अनेक प्रकारे दाखवले, असे मी ऐकले तेव्हा, हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.201
यदाऽश्रौषं वासुदेवे प्रयाते ।
रथस्यैकामग्रतस्तिष्ठमानाम्।
आर्तां पृथां सान्त्वितां केशवेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०१ ॥
वासुदेव (कृष्ण) निघून गेले असता, रथासमोर उभी असलेल्या दुःखी पृथेला (कुंतीला) केशवाने सांत्वन दिले, असे मी ऐकले तेव्हा, हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.202
यदाऽश्रौषं मन्त्रिणं वासुदेवं ।
तथा भीष्मं शान्तनवं च तेषाम्।
भारद्वाजं चाशिषोऽनुब्रुवाणं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०२ ॥
मंत्री वासुदेव (कृष्ण), शंतनूचा पुत्र भीष्म आणि भरद्वाजाचा पुत्र (द्रोण) त्यांच्यासाठी आशीर्वचन उच्चारत आहेत, असे मी ऐकले तेव्हा, हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.203
यदा कर्णो भीष्ममुवाच वाक्यं ।
नाहं योत्स्ये युध्यमाने त्वयीति।
हित्वा सेनामपचक्राम चापि ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०३ ॥
कर्ण भीष्मांना म्हणाला "तुम्ही युद्ध करत असताना मी लढणार नाही", असे बोलून सेना सोडून तो परतला, तेव्हा, हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.204
यदाऽश्रौषं वासुदेवार्जुनौ तौ ।
तथा धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम्।
त्रीण्युग्रवीर्याणि समागतानि ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०४ ॥
वासुदेव आणि अर्जुन ही दोघे, तसेच अप्रमेय गांडीव धनुष्य, ही तीन उग्र पराक्रमे एकत्र आली आहेत, असे मी ऐकले तेव्हा, हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.205
यदाऽश्रौषं कश्ललेनाभिपन्ने ।
रथोपस्थे सीदमानेऽर्जुने वै।
कृष्णं लोकान्दर्शयानं शरीरे ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०५ ॥
हे संजया, जेव्हा मी ऐकले की अर्जुन करुणेने व्याकुळ होऊन रथाच्या आसनावर खचत आहे आणि कृष्ण आपल्या शरीरात सर्व लोक दाखवत आहे, तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.206
यदाऽश्रौषं भीष्ममित्रकर्शनं ।
निघ्नन्तमाजावयुतं रथानाम्।
नैषां कश्चिद्वध्यते ख्यातरूप-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०६ ॥
हे संजया, शत्रूंचे दमन करणारे भीष्म युद्धात दहा हजार रथांचा संहार करत आहेत आणि त्यांच्यातील कोणताही प्रसिद्ध वीर मारला जात नाही असे मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.207
यदाऽश्रौषं चापगेयेन सङ्ख्ये ।
स्वयं मृत्युं विहितं धार्मिकेण।
तच्चाकार्षुः पाण्डवेयाः प्रहृष्टा-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०७ ॥
हे संजया, गंगापुत्र धार्मिक भीष्मांनी युद्धात स्वतः आपल्या मृत्यूचा उपाय सांगितला आणि पांडवपुत्रांनी आनंदाने तसे केले असे मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.208
यदाऽश्रौषं भीष्ममत्यन्तशूरं ।
हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम्।
शिखण्डिनं पुरतः स्थापयित्वा ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०८ ॥
हे संजया, अत्यंत शूर आणि युद्धांत अजेय असलेल्या भीष्मांना शिखंडीला पुढे करून पृथापुत्र अर्जुनाने मारले असे मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.209
यदाऽश्रौषं शरतल्पे शयानं ।
वृद्धं वीरं सादितं चित्रपुङ्खैः।
भीष्मं कृत्वा सोमकानल्पशेषां-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२०९ ॥
हे संजया, वृद्ध वीर भीष्म विचित्र पंखांच्या बाणांनी घायाळ होऊन शरपंजरावर पडले आहेत आणि सोमकांपैकी फारच थोडे उरले आहेत असे मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.210
यदाऽश्रौषं शान्तनवे शयाने ।
पानीयार्थे चोदितेनार्जुनेन।
भूमिं भित्त्वा तर्पितं तत्र भीष्मं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१० ॥
शंतनूचा पुत्र भीष्म बाणांच्या शय्येवर पडले आहेत आणि अर्जुनाच्या प्रेरणेने पाण्यासाठी भूमी भेदून तेथेच भीष्मांची तृषा शमवली गेली, हे ऐकले तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.211
यदाश्रौषं शुक्रसूर्यौ च युक्तौ ।
कौन्तेयानामनुलोमौ जयाय।
नित्यं चास्माञ्श्वापदा भीषयन्ति ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२११ ॥
शुक्र आणि सूर्य कौंतेयांच्या विजयासाठी अनुकूल योगात आहेत आणि कोल्हे यांसारखी हिंस्र श्वापदे आम्हाला सतत भीती दाखवत आहेत, हे ऐकले तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.212
यदा द्रोणो विविधानस्त्रमार्गा-
न्निदर्शयन्समरे चित्रयोधी।
न पाण्डवाञ्श्रेष्ठतरान्निहन्ति ।
तदा नाशंसे विजयायं संजय ॥ १.१.२१२ ॥
द्रोण युद्धात विविध अस्त्रमार्ग दाखवत असूनही, अद्भुत योद्धा असूनही, श्रेष्ठ पांडवांना मारत नाहीत, हे ऐकले तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.213
यदाऽश्रौषं चास्मदीयान्महारथा-
न्व्यवस्थितानर्जुनस्यान्तकाय।
संशप्तकान्निहतानर्जुनेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१३ ॥
अर्जुनाच्या मृत्यूसाठी उभे राहिलेले आमचे महारथी, संशप्तक, अर्जुनाकडून मारले गेले, हे ऐकले तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.214
यदाऽश्रौषं व्यूहमभेद्यमन्यै-
र्भारद्वाजेनात्तशस्त्रेण गुप्तम्।
भित्त्वा सौभद्रं वीरमेकं प्रविष्टं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१४ ॥
इतरांना अभेद्य असलेली व्यूहरचना, भारद्वाजाच्या (द्रोणाच्या) शस्त्रधारी रक्षकांनी संरक्षित, ती भेदून वीर सौभद्र (अभिमन्यू) एकटाच आत शिरला, हे ऐकले तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.215
यदाऽभिमन्युं परिवार्य बालं ।
सर्वे हत्त्वा हृष्टरूपा बभूवुः।
महारथाः पार्थमशक्नुवन्त-
स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१५ ॥
बालक अभिमन्यूला वेढून सर्वांनी त्याला ठार मारले आणि आनंदित झाले, पण पार्थाला जिंकू शकले नाहीत, तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.216
यदाऽश्रौषमभिमन्युं निहत्य ।
हर्षान्मूढान्क्रोशतो धार्तराष्ट्रान्।
क्रोधादुक्तं सैन्धवे चार्जुनेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१६ ॥
अभिमन्यूला मारून आनंदाने मूर्खपणे ओरडणाऱ्या धृतराष्ट्रपुत्रांबद्दल आणि रागाने अर्जुनाने सैंधवाला सांगितलेले मी ऐकले, तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.217
यदाऽश्रौषं सैन्धवार्थे प्रतिज्ञां ।
प्रतिज्ञातां तद्वधायार्जुनेन।
सत्यां तीर्णां शत्रुमध्ये च तेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१७ ॥
सैंधवाच्या वधासाठी अर्जुनाने केलेली प्रतिज्ञा शत्रूंच्या मध्ये त्याने सत्य करून पूर्ण केली हे मी ऐकले, तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.218
यदाऽश्रौषं श्रान्तहये धनंजये ।
मुक्त्वा हयान्पाययित्वोपवृत्तान्।
पुनर्युक्त्वा वासुदेवं प्रयातं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१८ ॥
थकलेल्या घोड्यांचा धनंजय घोडे सोडून, पाणी पाजून, पुन्हा जुंपून वासुदेवाला घेऊन निघाला हे मी ऐकले, तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.219
यदाऽश्रौषं वाहनेष्वक्षमेषु ।
रथोपस्थे तिष्ठता पाण्डवेन।
सर्वान्योधान्वारितानर्जुनेन ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२१९ ॥
वाहने निरुपयोगी झाली असता रथाच्या मंचावर उभा असलेला पांडुपुत्र अर्जुन सर्व योद्ध्यांना रोखून धरत होता हे मी ऐकले, तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.220
यदाऽश्रौषं नागबलैः सुदुःसहं ।
द्रोणानीकं युयुधानं प्रमथ्य।
यातं वार्ष्णेयं यत्र तौ कृष्णपार्थौ ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२० ॥
हे संजया, हत्तींच्या सैन्याने अत्यंत दुःसह अशा द्रोणसेनेला युयुधानाने मथून टाकले आणि वार्ष्णेय (कृष्ण) तिथे गेला, जिथे ते दोघे कृष्ण आणि पार्थ होते, असे मी ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.221
यदाऽश्रौषं कर्णमासाद्य मुक्तं ।
वधाद्भीमं कुत्सयित्वा वचोभिः।
धनुष्कोट्याऽऽतुद्य कर्णेन वीरं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२१ ॥
हे संजया, कर्णाला सामोरे जाऊन भीम मृत्यूपासून सुटला आणि कर्णाने शब्दांनी त्याची निंदा करून धनुष्याच्या टोकाने त्या वीराला प्रहार केला, असे मी ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.222
यदा द्रोणः कृतवर्मा कृपश्च ।
कर्णो द्रौणिर्मद्रराजश्च शूरः।
अमर्षयन्सैन्धवं वध्यमानं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२२ ॥
हे संजया, द्रोण, कृतवर्मा, कृप, कर्ण, द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) आणि शूर मद्रराज सैंधवाचा (जयद्रथाचा) वध होत असताना क्रोधित झाले, असे मी ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.223
यदाऽश्रौषं देवराजेन दत्तां ।
दिव्यां शक्तिं व्यंसितां माधवेन।
घटोत्कचे राक्षसे घोररूपे ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२३ ॥
हे संजया, इंद्राने दिलेली दिव्य शक्ती माधवाने (कृष्णाने) भयानक रूपाच्या राक्षस घटोत्कचावरून दूर केली, असे मी ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.224
यदाऽश्रौषं कर्णघटोत्कचाभ्यां ।
युद्धे मुक्तां सूतपुत्रेण शक्तिम्।
यया वध्यः समरे सव्यसाची ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२४ ॥
हे संजया, कर्ण आणि घटोत्कच यांच्या युद्धात सूतपुत्राने ती शक्ती सोडली, ज्याद्वारे युद्धात सव्यसाची (अर्जुन) मारला जाण्यास पात्र होता, असे मी ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.225
यदाऽश्रौषं द्रोणमाचार्यमेकं ।
धृष्टद्युम्नेनाभ्यतिक्रम्य धर्मम्।
रथोपस्थे प्रायगतं विशस्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२५ ॥
हे संजया, आचार्य द्रोण एकटे असताना धृष्टद्युम्नाने धर्माचे उल्लंघन करून रथावर शस्त्रांनी घायाळ करून मृत्युमार्गावर पाठवले, असे मी ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.226
यदाऽश्रौषं द्रौणिना द्वैरथस्थं ।
माद्रीसुतं नकुलं लोकमध्ये।
समं युद्धे मण्डलेभ्यश्चरन्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२६ ॥
हे संजया, द्रोणपुत्राने द्वंद्वयुद्धात उभ्या असलेल्या माद्रीपुत्र नकुलाला, युद्धात वर्तुळाकार गतीने समानपणे संचार करणाऱ्या त्याला, सामोरे गेले असे ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.227
यदा द्रोणे निहते द्रोणपुत्रो ।
नारायणं दिव्यमस्त्रं विकुर्वन्।
नैषामन्तं गतवान्पाण्डवानां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२७ ॥
हे संजया, द्रोण मारले गेल्यानंतर द्रोणपुत्राने दिव्य नारायणास्त्र प्रकट केले, पण पांडवांचा अंत करू शकला नाही, असे ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.228
यदाऽश्रौषं भीमसेनेन पीतं ।
रक्तं भ्रातुर्युधि दुःशासनस्य।
निवारितं नान्यतमेन भीमं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२८ ॥
हे संजया, युद्धात भीमसेनाने आपला भाऊ दुःशासनाचे रक्त प्राशन केले आणि भीमाला इतर कोणीही रोखू शकले नाही, असे ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.229
यदाऽश्रौषं कर्णमत्यन्तशूरं ।
हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम्।
तस्मिन्भ्रातृणां विग्रहे देवगुह्ये ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२२९ ॥
हे संजया, अत्यंत शूर आणि युद्धांत अजेय असलेला कर्ण पार्थाकडून मारला गेला, बंधूंच्या त्या संघर्षात, जो देवांचे गुह्य रहस्य होता, असे ऐकले तेव्हा मी विजयाची आशा केली नाही.
1.1.230
यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रं च शूरं ।
दुःशासनं कृतवर्माणमुग्रम्।
युधिष्टिरं धर्मराजं जयन्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३० ॥
हे संजया, द्रोणपुत्र, शूर दुःशासन, उग्र कृतवर्मा आणि धर्मराज युधिष्ठिर विजयी होत आहेत हे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.231
यदाऽश्रौषं निहतं मद्रराजं ।
रणे शूरं धर्मराजेन सूत।
सदा सङ्ग्रामे स्प्रधते यस्तु कृष्णं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३१ ॥
हे संजया, रणात शूर मद्रराज धर्मराजांकडून मारला गेला आणि जो नेहमी युद्धात कृष्णाशी स्पर्धा करतो, हे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.232
यदाऽश्रौषं कलहद्यूतमूलं ।
मायाबलं सौबलं पाण्डवेन।
हतं सङ्ग्रामे सहदेवेन पापं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३२ ॥
हे संजया, कलह आणि द्यूताचे मूळ, मायाबल असलेला सौबल (शकुनी) पांडव सहदेवाकडून रणात मारला गेला, हे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा त्या पापी माणसाबद्दल मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.233
यदाऽश्रौषं श्रान्तमेकं शयानं ।
ह्रदं गत्वा स्तम्भयित्वा तदम्भः।
दुर्योधनं विरथं भग्नशक्तिं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३३ ॥
हे संजया, थकलेला, एकटा झोपलेला दुर्योधन सरोवरात जाऊन त्याचे पाणी अडवल्यानंतर रथहीन आणि शक्तिभग्न झाला आहे हे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.234
यदाऽश्रौषं पाण्डवांस्तिष्ठमानान् ।
गत्वा ह्रदे वासुदेवेन सार्धम्।
अमर्षणं धर्षयतः सुतं मे ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३४ ॥
हे संजया, पांडव वासुदेवांसह सरोवराजवळ जाऊन उभे राहून माझ्या असहिष्णू पुत्राचा अपमान करत आहेत, हे जेव्हा मी ऐकले, तेव्हा मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.235
यदाऽश्रौषं विविधांश्चित्रमार्गान् ।
गदायुद्धे मण्डलशश्चरन्तम्।
मिथ्या हतं वासुदेवस्य बुद्ध्या ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३५ ॥
विविध आणि विचित्र मार्गांनी गदायुद्धात वर्तुळाकार फिरणाऱ्या वासुदेवाला बुद्धीच्या कपटाने खोटेपणे मारले गेले असे मी ऐकले, तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.236
यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रादिभिस्तै-
र्हतान्पञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सुप्तान्।
कृतं बीभत्समयशस्यं च कर्म ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३६ ॥
द्रोणपुत्र आणि इतरांनी पांचालांना आणि द्रौपदीच्या पुत्रांना झोपेत असताना मारले, घृणास्पद आणि अपयशकारक कर्म केले असे मी ऐकले, तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.237
यदाऽश्रौषं भीमसेनानुयाते-
नाश्वत्थाम्ना परमास्त्रं प्रयुक्तम्।
क्रुद्धेनैषीकमवधीद्येन गर्भं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३७ ॥
भीमसेनाने पाठलाग केल्यावर क्रुद्ध अश्वत्थाम्याने परम अस्त्र प्रयोजिले, ज्यामुळे ऐषीकाने गर्भाला मारले असे मी ऐकले, तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.238
यदाऽश्रौषं ब्रह्मशिरोऽर्जुनेन ।
स्वस्तीत्युक्त्वाऽस्त्रमस्त्रेण शान्तम्।
अश्वत्थाम्ना मणिरत्नं च दत्तं ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३८ ॥
अर्जुनाने 'स्वस्ति' म्हणून ब्रह्मशिराला अस्त्राने शांत केले आणि अश्वत्थाम्याने मणिरत्न दिले असे मी ऐकले, तेव्हा हे संजया, मी विजयाची आशा करत नाही.
1.1.239
यदाऽश्रौषं द्रोणपुत्रेण गर्भे ।
वैराट्या वै पात्यमाने महास्त्रैः।
संजीवयामीति हरेः प्रतिज्ञां ।
तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥ १.१.२३९ ॥
द्रोणपुत्राने विराटकन्येच्या गर्भावर महास्त्रांनी प्रहार केला आणि 'मी याला जिवंत करीन' ही हरीची प्रतिज्ञा असूनही, ते मी ऐकले तेव्हाच, हे संजया, मी विजयाची आशा सोडली.
1.1.240
द्वैपायनः केशवो द्रोणपुत्रं ।
परस्पेरणाभिशापैः शशाप।
बुद्ध्वा चाहं बुद्धिहीनोऽद्य सूत ।
संतप्ये वै पुत्रपौत्रैश्च हीनः ॥ १.१.२४० ॥
द्वैपायन आणि केशव यांनी द्रोणपुत्राला परस्परांच्या शापांनी शाप दिला. हे सूता, हे जाणूनही आज मी बुद्धिहीन होऊन, पुत्र-पौत्रांनी हीन होऊन शोक करीत आहे.
1.1.241
शोच्या गान्धारी पुत्रपौत्रैर्विहीना ।
तथा वध्वा पितृभिर्भ्रातृभिश्च।
कृतं कार्यं दुष्करं पाण्डवेयैः ।
प्राप्तं राज्यमसपत्नं पुनस्तैः ॥ १.१.२४१ ॥
पुत्र-पौत्रांनी हीन झालेली गांधारी शोचनीय आहे; सुना, पिता, भाऊ यांच्यासह तसेच. पांडवांनी दुष्कर कार्य केले आणि पुन्हा शत्रूरहित राज्य मिळवले.
1.1.242
कष्टं युद्धे दश शेषाः श्रुता मे ।
त्रयोऽस्माकं पाण्डवानां च सप्त।
द्व्यूना विंशतिराहताऽक्षौहिणीनां ।
तस्मिन्सङ्ग्रामे भैरवे क्षत्रियाणाम् ॥ १.१.२४२ ॥
त्या भयंकर युद्धात क्षत्रियांच्या वीस अक्षौहिणी सेना आघातल्या गेल्या; त्यांपैकी दहा उरल्याचे मी ऐकले — आमच्या तीन आणि पांडवांच्या सात. हे कष्टदायक आहे.
1.1.243
तमस्त्वतीव विस्तीर्णं मोह आविशतीव माम् ।
संज्ञां नोपलभे सूत मनो विह्वलतीव मे ॥ १.१.२४३ ॥
अत्यंत विस्तृत अंधार पसरत आहे; मोह माझ्यात शिरत असल्यासारखा वाटतो. हे सूता, मला चेतना कळत नाही; माझे मन जणू गोंधळून गेले आहे.
1.1.244
इत्युक्त्वा धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहु दुःखितः ।
मूर्च्छितः पुनराश्वस्तः संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥ १.१.२४४ ॥
असे बोलून धृतराष्ट्र अत्यंत दुःखी होऊन पुष्कळ विलाप करू लागला. पुन्हा मूर्च्छित झाला आणि शुद्धीवर येऊन संजयाला हे शब्द म्हणाला.
1.1.245
संजयैवं गते प्राणांस्त्यक्तुमिच्छामि मा चिरम् ।
स्तोकं ह्यपि न पश्यामि फलं जीवितधारणे ॥ १.१.२४५ ॥
हे संजया, असे झाल्यावर मला प्राण लवकर सोडावेसे वाटते. जीवन टिकवण्यात थोडाही लाभ मला दिसत नाही.
1.1.246
तं तथा वादिनं दीनं विलपन्तं महीपतिम् ।
निःश्वसन्तं यथा नागं मुह्यमानं पुनः पुनः ॥ १.१.२४६ ॥
असे बोलणाऱ्या, दीन होऊन विलाप करणाऱ्या, हत्तीसारखे उसासे टाकणाऱ्या आणि वारंवार मोहित होणाऱ्या त्या राजाला (संजयाने पाहिले).
1.1.247
गावल्गणिरिदं धीमान्महार्थं वाक्यमब्रवीत् ।
श्रुतवानसि वै राजन्महोत्साहान्महाबलान् ॥ १.१.२४७ ॥
गवल्गणाचा पुत्र बुद्धिमान संजय हे महान अर्थाचे शब्द म्हणाला: "हे राजा, महोत्साही आणि महाबलवान (वीरांविषयी) आपण ऐकले आहे."
1.1.248
द्वैपायनस्य वदतो नारदस्य च धीमतः ।
महत्सु राजवंशेषु गुणैः समुदितेषु च ॥ १.१.२४८ ॥
द्वैपायन (व्यास) आणि बुद्धिमान नारद यांनी सांगितलेले (आपण ऐकले आहे) — गुणांनी संपन्न अशा महान राजवंशांविषयी.
1.1.249
जातान्दिव्यास्त्रविदुषः शक्रप्रतिमतेजसः ।
धर्मेण पृथिवीं जित्वा यज्ञैरिष्ट्वाप्तदक्षिणैः ॥ १.१.२४९ ॥
(जन्मलेले), दिव्य अस्त्रे जाणणारे, इंद्रासारखे तेजस्वी, धर्माने पृथ्वी जिंकून भरपूर दक्षिणेच्या यज्ञांनी (देवांची) पूजा केलेले.
1.1.250
अस्मिँल्लोके यशः प्राप्य ततः कालवशं गतान् ।
शैब्यं महारथं वीरं सृंजयं जयतां वरम् ॥ १.१.२५० ॥
या लोकी यश मिळवून नंतर काळाच्या वशाला गेलेले महारथी वीर शैब्य आणि विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठ सृंजय (यांनाही).
1.1.251
बाह्लीकं दमनं चैद्यं शर्यातिमजितं नलम् ॥ १.१.२५१ ॥
बाह्लीक, दमन, चैद्य, शर्याति, अजित आणि नल (यांनाही).
1.1.252
विश्वामित्रममित्रघ्नमम्बरीषं महाबलम् ।
मरुत्तं मनुमिक्ष्वाकुं गयं भरतमेव च ॥ १.१.२५२ ॥
विश्वामित्र, शत्रुघ्न, महाबल अंबरीष, मरुत्त, मनु, इक्ष्वाकू, गय आणि भरत (यांनाही).
1.1.253
रामं दाशरथिं चैव शशबिन्दुं भगीरथम् ।
कृतवीर्यं महाभागं तथैव जनमेजयम् ॥ १.१.२५३ ॥
दशरथपुत्र राम, शशबिंदू, भगीरथ, महाभाग कृतवीर्य आणि जनमेजय (यांनाही).
1.1.254
ययातिं शुभकर्माणं देवैर्यो याजितः स्वयम् ।
चैत्ययूपाङ्किता भूमिर्यस्येयं सवनाकरा ॥ १.१.२५४ ॥
शुभकर्मा ययाति, ज्याला देवांनी स्वतः यज्ञ करविला, यज्ञस्तंभांनी चिन्हांकित आणि सोमयज्ञांची खाण असलेली ही भूमी ज्याची होती तो (यांनाही).
1.1.255
इति राज्ञां चतुर्विंशन्नारदेन सुरर्षिणा ।
पुत्रशोकाभितप्ताय पुरा श्वैत्याय कीर्तितम् ॥ १.१.२५५ ॥
अशा प्रकारे चोवीस राजांचे वर्णन पूर्वी पुत्रशोकाने संतप्त झालेल्या श्वैत्याला देवर्षी नारदाने सांगितले होते.
1.1.256
तेभ्यश्चान्ये गताः पूर्वं राजानो बलवत्तराः ।
महारथा महात्मानः सर्वैः समुदिता गुणैः ॥ १.१.२५६ ॥
त्यांच्यापूर्वीही आणखी बलवान राजे होऊन गेले; ते महारथी, महात्मे आणि सर्व गुणांनी युक्त होते.
1.1.257
पूरुः कुरुर्यदुः शूरो विष्वगश्वो महाद्युतिः ।
अणुहो युवनाश्वश्च ककुत्स्थो विक्रमी रघुः ॥ १.१.२५७ ॥
पूरु, कुरु, यदु, शूर विष्वगश्व, महातेजस्वी, अणुह, युवनाश्व, ककुत्स्थ, पराक्रमी रघु.
1.1.258
विजयो वीतिहोत्रोऽह्गो भवः श्वेतो बृहद्गुरुः ।
उशीनरः शतरथः कङ्को दुलिदुहो द्रुमः ॥ १.१.२५८ ॥
विजय, वीतिहोत्र, अंग, भव, श्वेत, बृहद्गुरु, उशीनर, शतरथ, कंक, दुलिदुह आणि द्रुम.
1.1.259
दम्भोद्भवः परो वेनः सगरः संकृतिर्निमिः ।
अजेयः परशुः पुण्ड्रः शंभुर्देवावृधोऽनघः ॥ १.१.२५९ ॥
दंभोद्भव, परम वेन, सगर, संकृती, निमि, अजेय, परशु, पुण्ड्र, शंभु, देवावृध आणि निष्पाप अनघ.
1.1.260
देवाह्वयः सुप्रतिमः सुप्रतीको बृहद्रथः ।
महोत्साहो विनीतात्मा सुक्रतुर्नैषधो नलः ॥ १.१.२६० ॥
देवाह्वय, सुप्रतिम, सुप्रतीक, बृहद्रथ, महोत्साह, विनीतात्मा, सुक्रतू, नैषध नल.
1.1.261
सत्यव्रतः शान्तभयः सुमित्रः सुबलः प्रभुः ।
जानुजङ्घोऽनरण्योऽर्कः प्रियभृत्यः शुचिव्रतः ॥ १.१.२६१ ॥
सत्यव्रत, शांतभय, सुमित्र, सुबल, प्रभू, जानुजंघ, अनरण्य, अर्क, प्रियभृत्य आणि शुचिव्रत.
1.1.262
बलबन्धुर्निरामर्दः केतुशृङ्गो बृहद्बलः ।
धृष्टकेतुर्बृहत्केतुर्दीप्तकेतुर्निरामयः ॥ १.१.२६२ ॥
बलबंधू, निरामर्द, केतुशृंग, बृहद्बल, धृष्टकेतू, बृहत्केतू, दीप्तकेतू आणि निरामय.
1.1.263
अविक्षिच्चपलो धूर्तः कृतबन्धुर्दृढेषुधिः ।
महापुराणसंभाव्यः प्रत्यङ्गः परहा श्रुतिः ॥ १.१.२६३ ॥
अविक्षित्, चपल, धूर्त, कृतबंधू, दृढेषुधी, महापुराणसंभाव्य, प्रत्यंग, परहा आणि श्रुती.
1.1.264
एते चान्ये च राजानः शतशोऽथ सहस्रशः ।
श्रूयन्ते शतशश्चान्ये सङ्ख्याताश्चैव पद्मशः ॥ १.१.२६४ ॥
हे आणि इतर राजे शेकडो व हजारो आहेत; इतर शेकडो ऐकले जातात, आणि पद्मसंख्येनेही मोजले गेले आहेत.
1.1.265
हित्वा सुविपुलान्भोगान्बुद्धिमन्तो महाबलाः ।
राजानो निधनं प्राप्तास्तव पुत्रैर्महत्तरः ॥ १.१.२६५ ॥
अत्यंत विपुल भोग त्यागून बुद्धिमान व महाबली राजे तुझ्या पुत्रांकडून मोठ्या प्रमाणात मृत्यू पावले.
1.1.266
येषां दिव्यानि कर्माणि विक्रमस्त्याग एव च ।
माहात्म्यमपि चास्तिक्यं सत्यं शौचं दयाऽर्जवम् ॥ १.१.२६६ ॥
ज्यांची दिव्य कर्मे, पराक्रम, त्याग, महत्ता, आस्तिकता, सत्य, शौच, दया व सरळपणा होते.
1.1.267
विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणैः कविसत्तमैः ।
सर्वर्द्धिगुणसंपन्नास्ते चापि निधनं गताः ॥ १.१.२६७ ॥
विद्वानांकडून, पुराणांकडून व श्रेष्ठ कवींकडून जगात त्यांचे वर्णन होते; सर्व समृद्धी व गुणांनी संपन्न असूनही तेही मृत्यू पावले.
1.1.268
तव पुत्रा दुरात्मानः प्रतप्ताश्चैव मन्युना ।
लुब्धा दुर्वृत्तभूयिष्ठा न ताञ्छोचितुमर्हसि ॥ १.१.२६८ ॥
तुमचे पुत्र दुरात्मे, क्रोधाने पोळलेले, लोभी आणि बहुतेक दुराचारी होते; त्यांच्यासाठी तुम्ही शोक करणे योग्य नाही.
1.1.269
श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ।
येषां शास्त्रानुगा बुद्धिर्न ते मुह्यन्ति भारत ॥ १.१.२६९ ॥
तुम्ही शास्त्रज्ञ, मेधावी, बुद्धिमान आणि ज्ञानींनी मान्य केलेले आहात; हे भरता, ज्यांची बुद्धी शास्त्रानुसार असते ते मोहात पडत नाहीत.
1.1.270
निग्रहानुग्रहौ चापि विदितौ ते नराधिप ।
नात्यन्तमेवानुवृत्तिः कार्या ते पुत्ररक्षणे ॥ १.१.२७० ॥
हे नराधिपा, शिक्षा आणि अनुग्रह दोन्ही तुम्हाला ठाऊक आहेत; पुत्रांच्या रक्षणात तुम्ही अत्यंत आसक्ती दाखवू नये.
1.1.271
भवितव्यं तथा तच्च नानुशोचितुमर्हसि ।
दैवं पुरुषकारेण को निवर्तितुमर्हति ॥ १.१.२७१ ॥
जे व्हायचे होते ते झाले, म्हणून तुम्ही शोक करू नये; दैवाला पुरुषार्थाने कोण परतवू शकतो?
1.1.272
विधातृविहितं मार्गं न कश्चिदतिवर्तते ।
कालमूलमिदं सर्वं भावाभावौ सुखासुखे ॥ १.१.२७२ ॥
विधात्याने ठरवलेला मार्ग कोणीही ओलांडत नाही; हे सर्व काळमूलक आहे — असणे आणि नसणे, सुख आणि दुःख.
1.1.273
कालः सृजति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
संहरन्तं प्रजाः कालं कालः शमयते पुनः ॥ १.१.२७३ ॥
काळ प्राण्यांची निर्मिती करतो, काळ प्रजांचा संहार करतो; संहार करणाऱ्या काळालाही पुन्हा काळच शांत करतो.
1.1.274
कालो विकुरुते भावान्सर्वांल्लोके शुभाशुभान् ।
कालः संक्षिपते सर्वाः प्रजा विसृजते पुनः ॥ १.१.२७४ ॥
काल जगतातील शुभ आणि अशुभ सर्व भावांना बदलतो; काल सर्व प्रजांना आकुंचित करतो आणि पुन्हा त्यांना निर्माण करतो.
1.1.275
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ।
कालः सर्वेषु भूतेषु चरत्यविधतः समः ॥ १.१.२७५ ॥
काल झोपलेल्यांमध्येही जागा राहतो; काल खरोखर ओलांडणे कठीण आहे. काल सर्व प्राण्यांमध्ये समानपणे, कोणत्याही नियमाशिवाय संचार करतो.
1.1.276
अतीतानागता भावा ये च वर्तन्ति सांप्रतम् ।
तान्कालनिर्मितान्बुद्ध्वा न संज्ञां हातुमर्हसि ॥ १.१.२७६ ॥
भूत, भविष्य आणि वर्तमानात असलेले सर्व भाव कालनिर्मित आहेत हे जाणून तुम्ही आपली शुद्धी सोडू नये.
1.1.277
इत्येवं पुत्रशोकार्तं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ।
आश्वास्य स्वस्थमकरोत्सूतो गावल्गणिस्तदा ॥ १.१.२७७ ॥
अशा प्रकारे पुत्रशोकाने पीडित झालेल्या जनेश्वर धृतराष्ट्राला धीर देऊन गावल्गणीचा सूत तेव्हा त्याला स्वस्थ करता झाला.
1.1.278
धृतराष्ट्रोऽपि तच्छ्रुत्वा धृतिमेव समाश्रयत् ।
दिष्ट्येदमागतमिति मत्त्वा स प्राज्ञसत्तमः ॥ १.१.२७८ ॥
धृतराष्ट्रानेही ते ऐकून धैर्याचाच आश्रय घेतला; हे दैवाने आले आहे असे मानून तो प्राज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेला धीर धरता झाला.
1.1.279
लोकानां च हितार्थाय कारुण्यान्मुनिसत्तमः ।
अत्रोपनिषदं पुण्यां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ॥ १.१.२७९ ॥
लोकांच्या हितासाठी कारुण्याने प्रेरित होऊन मुनिश्रेष्ठ कृष्णद्वैपायनाने येथे ही पवित्र उपनिषद् सांगितली.
1.1.280
विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणे कविसत्तमैः ।
भारताध्ययनं पुण्यमपि पादमधीयतः।
श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेषतः ॥ १.१.२८० ॥
जगात श्रेष्ठ कवींनी पुराणात विद्वानांनी सांगितले आहे: महाभारताचे अध्ययन पुण्यकारक आहे; श्रद्धेने त्याचा एक पादही जो वाचतो, त्याची सर्व पापे पूर्णपणे धुतली जातात.
1.1.281
देवा देवर्षयो ह्यत्र तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।
कीर्त्यन्ते शुमकर्माणस्तथा यक्षा महोरगाः ॥ १.१.२८१ ॥
येथे देव, देवर्षी आणि निर्मल ब्रह्मर्षी यांचे कीर्तन होते; शुभकर्म करणारे यक्ष आणि महानाग हेही कीर्तिले जातात.
1.1.282
भगवान्वासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः ।
स हि सत्यमृतं चैव पवित्रं पुण्यमेव च ॥ १.१.२८२ ॥
येथे सनातन भगवान वासुदेवांचे कीर्तन होते. तेच सत्य आणि ऋत आहेत; ते पवित्र व पुण्यस्वरूप आहेत.
1.1.283
शाश्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम् ।
यस्य दिव्यानि कर्माणि कथन्ति मनीषिणः ॥ १.१.२८३ ॥
शाश्वत, परम, ध्रुव, सनातन ज्योती असे जे ब्रह्म आहे, त्याची दिव्य कर्मे मनीषी सांगतात.
1.1.284
असत्सत्सदसच्चैव यस्माद्विश्वं प्रवर्तते ।
सन्ततिश्च प्रवृत्तिश्च जन्ममृत्युपुनर्भवाः ॥ १.१.२८४ ॥
असत्, सत् आणि सदसत् ज्यापासून विश्व प्रवर्तते; संतती, प्रवृत्ती, जन्म-मृत्यू-पुनर्जन्म हेही त्यापासूनच.
1.1.285
अध्यात्मं श्रूयतें यत्र पञ्चभूतगुणात्मकम् ।
अव्यक्तादि परं यच्च स एव परिगीयते ॥ १.१.२८५ ॥
पंचमहाभूतगुणात्मक अध्यात्म जेथे ऐकले जाते, अव्यक्तादींच्या पलीकडील जे परम आहे—तेच गायिले जाते.
1.1.286
यं ध्यायन्ति सदा मुक्ता ध्यानयोगबलान्विताः ।
प्रतिबिम्बमिवादर्शे पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ॥ १.१.२८६ ॥
ध्यानयोगाच्या बलाने युक्त असे मुक्त पुरुष ज्याचे सदा ध्यान करतात, आणि आरशातील प्रतिबिंबाप्रमाणे त्याला आपल्या आत्म्यात स्थित पाहतात.
1.1.287
श्रद्दधानः सदा युक्तः सदा धर्मपरायणः ।
आसेवन्निममध्यायं नरः पापात्प्रमुच्यते ॥ १.१.२८७ ॥
श्रद्धा असलेला, सदैव संयमी आणि सदैव धर्मपरायण असा मनुष्य हा अध्याय अभ्यासला तर पापापासून मुक्त होतो.
1.1.288
अनुक्रमणिकाध्यायं भारतस्येममादितः ।
आस्तिकः सततं शृण्वन्न कृच्छ्रेष्ववसीदति ॥ १.१.२८८ ॥
महाभारताचा हा अनुक्रमणिका-अध्याय आरंभापासून आस्तिक पुरुष सतत ऐकत राहिला, तर संकटांतही तो खचत नाही.
1.1.289
उभे सन्ध्ये जपन्किंचित्सद्यो मुच्येत किल्बिषात् ।
अनुक्रमण्या यावत्स्यादह्नारात्र्या च संचितम् ॥ १.१.२८९ ॥
दोन्ही संध्यांच्या वेळी अनुक्रमणिकेचा थोडासा जप केला, तरी दिवसा-रात्री साचलेल्या पापातून तो लगेच मुक्त होतो.
1.1.290
भारतस्य वपुर्ह्येतत्सत्यं चामृतमेव च ।
नवनीतं यथा दध्नो द्विपदां ब्राह्मणो यथा ॥ १.१.२९० ॥
हेच महाभारताचे शरीर आहे; हेच सत्य आणि अमृत आहे. दह्यातील लोण्याप्रमाणे, आणि द्विपदांमध्ये ब्राह्मणाप्रमाणे.
1.1.291
आरण्यकं च वेदेभ्य ओषधिभ्योऽमृतं यथा ।
ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् ॥ १.१.२९१ ॥
वेदांमध्ये आरण्यक, औषधींमध्ये अमृत, जलाशयांमध्ये समुद्र श्रेष्ठ, आणि चतुष्पादांमध्ये गाय श्रेष्ठ आहे.
1.1.292
यथैतानीतिहासानां तथा भारतमुच्यते ।
यश्चैनं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः ॥ १.१.२९२ ॥
जसे हे इतिहास आहेत, तसेच भारत म्हटले जाते. जो श्राद्धात ब्राह्मणांना याचा किमान एक चरण ऐकवतो.
1.1.293
अक्षय्यमन्नपानं वै पितृंस्तस्योपतिष्ठते ।
इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ॥ १.१.२९३ ॥
त्याच्या पितरांना अक्षय अन्नपान प्राप्त होते. इतिहास व पुराणांनी वेदाचा पूर्ण विस्तार करावा.
1.1.294
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति ।
कार्ष्णं वेदमिमं विद्वाञ्श्रावयित्वार्थमश्नुते ॥ १.१.२९४ ॥
'हा मला मागे टाकेल' असे अल्पश्रुत माणसापासून वेदाला भीती वाटते. हा कार्ष्ण वेद ऐकवून विद्वान फल मिळवतो.
1.1.295
भ्रूणहत्यादिकं चापि पापं जह्यादसंशयम् ।
य इमं शुचिरध्यायं पठेत्पर्वणि पर्वणि ॥ १.१.२९५ ॥
भ्रूणहत्येसारखे पापही निःसंशय सोडतो, जो शुचिर्भूत होऊन हा अध्याय प्रत्येक पर्वात वाचतो.
1.1.296
अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं स्यादिति मे मतिः ।
यश्चैनं शृणुयान्नित्यमार्षं श्रद्धासमन्वितः ॥ १.१.२९६ ॥
त्याने संपूर्ण भारत अभ्यासले असे माझे मत आहे. जो श्रद्धेने नित्य हा आर्ष ग्रंथ ऐकतो.
1.1.297
स दीर्घमायुः कीर्तिं च स्वर्गतिं चाप्नुयान्नरः ।
एकतश्चतुरो वेदा भारतं चैतदेकतः ॥ १.१.२९७ ॥
तो मनुष्य दीर्घायुष्य, कीर्ती आणि स्वर्गगती प्राप्त करतो. एकीकडे चार वेद आणि दुसरीकडे हे भारत.
1.1.298
पुरा किल सुरैः सर्वैः समेत्य तुलया धृतम् ।
चतुर्भ्यः सरहस्येभ्यो वेदेभ्यो ह्यधिकं यदा ॥ १.१.२९८ ॥
पूर्वी सर्व देवांनी एकत्र येऊन तराजूवर तोलले, तेव्हा हे (महाभारत) रहस्यांसह चार वेदांपेक्षाही अधिक भारी ठरले.
1.1.299
तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्महाभारतमुच्यते ।
महत्त्वे च गुरुत्वे च ध्रियमाणं यतोऽधिकम् ॥ १.१.२९९ ॥
तेव्हापासून या जगात याला महाभारत म्हटले जाते, कारण महत्त्व आणि भार यांत हे अधिक मानले गेले.
1.1.300
महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १.१.३०० ॥
महत्त्व आणि भारवत्तेमुळे याला महाभारत म्हणतात. याचे निरुक्त (व्युत्पत्ती) जाणणारा सर्व पापांपासून मुक्त होतो.
1.1.301
तपो नकल्कोऽध्ययनं नकल्कः ।
स्वाभाविको वेदविधिर्नकल्कः।
प्रसह्य वित्ताहरणं नकल्क-
स्तान्येव भावोपहतानि कल्कः ॥ १.१.३०१ ॥
तप हे कल्मष नाही, अध्ययनही कल्मष नाही. स्वाभाविक वैदिक विधीही कल्मष नाही. बळजबरीने धन हरण करणेही कल्मष नाही; परंतु भावाने दूषित झाल्यास तीच कल्मष ठरतात.