महाभारत · अध्याय 1.149
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.149.1
द्रोणेन वैरं द्रुपदो न सुष्वाप स्मरंस्तदा ।
क्षात्रेण वै बलेनास्य नाऽशशंसे पराजयम् ॥ १.१४९.१ ॥
द्रोणाबद्दलचे वैर आठवत द्रुपद त्या वेळी झोपू शकला नाही. क्षात्रबळाने त्याने आपला पराभव मान्य केला नाही.
1.149.2
हीनं विदित्वा चात्मानं ब्राह्मेणापि बलेन च ।
द्रुपदोऽमर्षणाद्राजा कर्मसिद्धान्द्विजोत्तमान् ॥ १.१४९.२ ॥
ब्राह्मणबळातही आपण हीन आहोत हे जाणून राजा द्रुपद संतापाने कर्मसिद्ध श्रेष्ठ द्विजांचा शोध घेऊ लागला.
1.149.3
अन्विच्छन्परिचक्राम ब्राह्मणावसथान्बहून् ।
नास्ति श्रेष्ठं ममापत्यं धिग्बन्धूनिति च ब्रुवन् ॥ १.१४९.३ ॥
तो अनेक ब्राह्मणांच्या आश्रमांचा शोध घेत फिरला आणि म्हणाला, "माझ्या संततीत कोणीही श्रेष्ठ नाही; बांधवांचा धिक्कार असो."
1.149.4
निश्वासपरमो ह्यासीद्द्रोणं प्रतिचिकीर्षया ।
न सन्ति मम मित्राणि लोकेऽस्मिन्नास्ति वीर्यवान् ॥ १.१४९.४ ॥
द्रोणावर सूड घेण्याच्या इच्छेने तो अतिशय उसासे टाकत असे. "या जगात माझे मित्र नाहीत, पराक्रमीही नाही."
1.149.5
पुत्रजन्म परीप्सन्वै पृथिवीमन्वयादिमाम् ।
प्रभावशिक्षाविनयाद्द्रोणस्यास्त्रबलेन च ॥ १.१४९.५ ॥
पुत्रजन्माची इच्छा धरून तो ही पृथ्वी फिरला; द्रोणाचा प्रभाव, शिक्षण, विनय आणि अस्त्रबळ पाहून.
1.149.6
कर्तुं प्रयतमानो वै न शशाक पराजयम् ।
अभितः सोऽथ कल्माषीं गङ्गातीरे परिभ्रमन् ॥ १.१४९.६ ॥
प्रयत्न करूनही त्याला विजय मिळवता आला नाही. मग तो गंगेच्या तीरी कल्माषीभोवती फिरत राहिला.
1.149.7
ब्राह्मणावसथं पुण्यमाससाद महीपतिः ।
तत्र नास्नातकः कश्चिन्न चासीदव्रतो द्विजः ॥ १.१४९.७ ॥
राजा त्या पवित्र ब्राह्मणांच्या आश्रमात पोहोचला. तेथे स्नातक नसलेला कोणीही नव्हता, आणि व्रतहीन द्विजही नव्हता.
1.149.8
तथैव तौ महाभागौ सोऽपश्यच्छंसितव्रतौ ।
याजोपयाजौ ब्रह्मर्षी भ्रातरौ पृषतात्मजः ॥ १.१४९.८ ॥
त्याचप्रमाणे त्याने त्या दोन महाभाग्यवान, व्रतांनी प्रशंसित, ब्रह्मर्षी बंधू याज आणि उपयाज यांना पाहिले — पृषताचा पुत्र.
1.149.9
संहिताध्ययने युक्तौ गोत्रतश्चापि काश्यपौ ।
अरण्ये युक्तरूपौ तौ ब्राह्मणावृषिसत्तमौ ॥ १.१४९.९ ॥
संहितेच्या अध्ययनात रमलेले, गोत्राने काश्यप, अरण्यात राहणारे, योग्य रूप असलेले — ते दोन ब्राह्मण ऋषिश्रेष्ठ होते.
1.149.10
स उपामन्त्रयामास सर्वकामैरतन्द्रितः ।
बुद्ध्वा तयोर्बलं बुद्धिं कनीयांसमुपह्वरे ॥ १.१४९.१० ॥
सर्व इष्ट वस्तूंनी, न थकता त्याने त्यांना आदराने आमंत्रित केले. त्या दोघांचे बळ आणि मन ओळखून, एकांतात धाकट्याकडे (तो वळला).
1.149.11
प्रपेदे छन्दयन्कामैरुपयाजं धृतव्रतम् ।
गुरुशुश्रूषणे युक्तः प्रियकृत्सर्वकामदम् ॥ १.१४९.११ ॥
वस्तूंनी संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने त्याने व्रतदृढ उपयाजाचा आश्रय घेतला. गुरुसेवेत रमलेला, प्रिय करणारा, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा (तो झाला).
1.149.12
पाद्येनासनदानेन तथाऽर्घ्येण फलैश्च तम् ।
अर्हयित्वा यथान्यायमुपयाजोऽब्रवीत्ततः ॥ १.१४९.१२ ॥
पाद्य, आसनदान, अर्घ्य आणि फळांनी त्याचा यथाविधी सत्कार केल्यावर, उपयाज मग बोलला.
1.149.13
येन कार्यविशेषेण त्वमस्मानभिकाङ्क्षसे ।
कृतश्चायं समुद्योगस्तद्ब्रवीतु भवानिति ॥ १.१४९.१३ ॥
ज्या विशेष कार्यासाठी तुम्ही आमची इच्छा करीत आहात आणि हा प्रयत्न केला गेला आहे, ते तुम्ही सांगा.
1.149.14
स बुद्ध्वा प्रीतिसंयुक्तमृषीणामुत्तमं तदा ।
उवाच छन्दयन्कामैर्द्रुपदः स तपस्विनम् ॥ १.१४९.१४ ॥
ते ऋषींमध्ये श्रेष्ठ असून प्रेमाने भरलेले आहेत हे जाणून, तेव्हा इच्छित वस्तूंनी त्यांना संतुष्ट करीत द्रुपद त्या तपस्व्याला म्हणाला.
1.149.15
येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्येव ।
उपयाज चरस्वैतत्प्रदास्यामि धनं तव ॥ १.१४९.१५ ॥
हे ब्राह्मणा, ज्या कर्मामुळे द्रोणाच्या मृत्यूसाठी मला पुत्र होईल, हे उपयाज, ते कर्म करा; मी तुम्हाला धन देईन.
1.149.16
नाहं फलार्थी द्रुपद योऽर्थी स्यात्तत्र गम्यताम् ।
प्रत्याख्यातस्तु तेनैवं स वै सज्जनसंनिधौ ॥ १.१४९.१६ ॥
हे द्रुपदा, मी फलाचा इच्छुक नाही; जो इच्छुक असेल तो तिकडे जावो. अशा प्रकारे सज्जनांच्या समोर तो नाकारला गेला.
1.149.17
आराधयिष्यन्द्रुपदः स तं पर्यचरत्तदा ।
ततः संवत्सरस्यान्ते द्रुपदं द्विजसत्तमः ॥ १.१४९.१७ ॥
द्रुपद त्यांना प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने तेव्हा त्यांची सेवा करू लागला. नंतर वर्षाच्या अखेरीस द्विजश्रेष्ठ द्रुपदाकडे आला.
1.149.18
उपयाजोऽब्रवीद्वाक्यं काले मधुरया गिरा ।
ज्येष्ठो भ्राता न मेऽत्याक्षीद्विचरन्विजने वने ॥ १.१४९.१८ ॥
उपयाज योग्य वेळी गोड वाणीने हे वचन म्हणाला: "निर्जन अरण्यात फिरताना माझ्या थोरल्या भावाने मला सोडले नाही."
1.149.19
अपरिज्ञातशौचायां भूमौ निपतितं फलम् ।
तदपश्यमहं भ्रातुरसांप्रतमनुव्रजन् ॥ १.१४९.१९ ॥
ज्याची शुद्धता माहीत नाही अशा जमिनीवर पडलेले फळ भावाने अनुचितपणे उचललेले मी पाहिले.
1.149.20
विमर्शं हि फलादाने नायं कुर्यात्कथंचन ।
नापश्यत्फलं दृष्ट्वा दोषांस्तस्याऽऽनुबन्धिकान् ॥ १.१४९.२० ॥
फळ घेताना याने कोणत्याही प्रकारे विचार न करता वागू नये; फळ पाहूनही त्याचे पुढील दोष त्याला दिसले नाहीत.
1.149.21
विविनक्ति न शौचार्थी सोऽन्यत्रापि कथं भवेत् ।
संहिताध्ययनस्यान्ते पञ्चयज्ञान्निरूप्य च ॥ १.१४९.२१ ॥
शुद्धतेची इच्छा असणारा भेद करत नाही; मग इतरत्र तो कसा असेल? संहिता-अध्ययनाच्या शेवटी पंचयज्ञांचे निरूपण करूनही.
1.149.22
भैक्षमुञ्छेन सहितं भुञ्जानस्तु तदा तदा ।
कीर्तयत्येव राजर्षे भोजनस्य रसं पुनः ॥ १.१४९.२२ ॥
भिक्षान्न आणि उञ्छ धान्य एकत्र खाताना, हे राजर्षे, तो वारंवार भोजनाच्या चवीची स्तुती करतो.
1.149.23
संहिताध्ययनं कुर्वन्वने गुरुकुले वसन् ।
भैक्षमुच्छिष्टमन्येषां भुङ्क्ते स्म सततं तथा ॥ १.१४९.२३ ॥
वनात गुरुकुलात राहत, संहितेचे अध्ययन करत तो नेहमी इतरांच्या भिक्षेचे उरलेले असे खात असे.
1.149.24
कीर्तयन्गुणमन्नानामथ प्रीतो मुहुर्मुहुः ।
एवं फलार्थिनस्त्समान्मन्येऽहं तर्कचक्षुषा ॥ १.१४९.२४ ॥
अन्नांच्या गुणांची स्तुती करत, प्रसन्नतेने वारंवार — अशा प्रकारे, फळाची इच्छा करणाऱ्या तुम्हाला मी तर्कदृष्टीने पाहतो.
1.149.25
तं वै गच्छेह नृपते त्वां स संयाजयिष्यति ॥ १.१४९.२५ ॥
हे राजा, तू त्यांच्याकडे जा; ते तुझ्यासाठी यज्ञ करतील.
1.149.26
उपयाजवचः श्रुत्वा याजस्याश्रममभ्यगात् ।
जुगुप्समानो नृपतिर्मनसेदं विचिन्तयन् ॥ १.१४९.२६ ॥
उपयाजाचे शब्द ऐकून राजा याजाच्या आश्रमाकडे गेला; मनात याचाच विचार करीत आणि स्वतःची निंदा करीत.
1.149.27
भृशं संपूज्य पूजार्हमृषिं याजमुवाच ह ।
गोशतानि ददान्यष्टौ याज याजय मां विभो ॥ १.१४९.२७ ॥
अत्यंत आदराने पूजनीय ऋषी याजाला तो म्हणाला, "हे याजा, मी आठशे गायी देईन; हे विभो, माझा यज्ञ करवा."
1.149.28
द्रोणवैरान्तरे तप्तं विषण्णं शरणागतम् ।
ब्रह्मबन्धुप्रणिहितं न क्षत्रं क्षत्रियो जयेत् ॥ १.१४९.२८ ॥
द्रोणाच्या वैरात तप्त, विषण्ण, शरणागत झालेल्या मला, एका ब्राह्मण-बंधूने प्रेरित केलेल्या मला, क्षत्रियाने क्षत्रियाचा पराभव करू नये.
1.149.29
तस्माद्द्रोणभयार्तं मां भवांस्त्रातुमिहार्हति ।
येन मे कर्मणा ब्रह्मन्पुत्रः स्याद्द्रोणमृत्यवे ॥ १.१४९.२९ ॥
म्हणून, द्रोणाच्या भयाने पीडित झालेल्या मला तुम्ही येथे रक्षण करण्यास योग्य आहात. हे ब्राह्मणा, ज्या कर्माने द्रोणाच्या मृत्यूसाठी माझा पुत्र होईल, ते कर्म करा.
1.149.30
अर्जुनस्यापि वै भार्या भवेद्या वरवर्णिनी ।
स हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ब्राह्मे क्षात्रेऽप्यनुत्तमः ॥ १.१४९.३० ॥
अर्जुनाचीही जी सुंदरवर्णी पत्नी असेल, तो ब्रह्मज्ञांत श्रेष्ठ आहे; ब्राह्मविद्येत आणि क्षात्रविद्येतही तो अनुत्तम आहे.
1.149.31
ततो द्रोणस्तु माऽजैषीत्सखिविग्रहकारणात् ।
क्षत्रियो नास्ति तुल्योऽस्य पृथिव्यां कश्चिदग्रणीः ॥ १.१४९.३१ ॥
नंतर द्रोणाने आपल्या मित्राशी झालेल्या वैरामुळे (त्याला) जिंकले. पृथ्वीवर त्याच्याशी बरोबरी करणारा कोणी क्षत्रिय नाही; तोच अग्रणी आहे.
1.149.32
भारताचार्यमुख्यस्य भारद्वाजस्य धीमतः ।
द्रोणस्य शरजालानि रिपुदेहहराणि च ॥ १.१४९.३२ ॥
भरतवंशाचा मुख्य आचार्य, बुद्धिमान भारद्वाजपुत्र द्रोणाचे बाणजाल आणि शत्रूंच्या देहांचे हरण करणारे (अस्त्र होते).
1.149.33
षडरत्नि धनुश्चास्य खड्गमप्रतिम तथा ।
स हि ब्राह्मणवेषेण क्षात्रं वेगमसंशयम् ॥ १.१४९.३३ ॥
त्याचे धनुष्य सहा हात लांब होते आणि त्याची तलवार अतुलनीय होती. ब्राह्मणाच्या वेषात असूनही तो निःसंशय क्षत्रियाचा वेग धारण करत असे.
1.149.34
प्रतिहन्ति महेष्वासो भारद्वाजो महामनाः ।
कार्तवीर्यसमो ह्येष खट्वाङ्गप्रतिमो रणे ॥ १.१४९.३४ ॥
महाधनुर्धर, महामना भारद्वाज (द्रोण) युद्धात प्रतिघात करतो. तो कार्तवीर्यासमान आणि युद्धात खट्वांगासारखा आहे.
1.149.35
क्षत्रोच्छेदाय विहितो जामदग्न्य इवास्थितः ॥ १.१४९.३५ ॥
क्षत्रियांच्या उच्छेदासाठी नियुक्त झालेल्या जमदग्निपुत्रासारखा (परशुरामासारखा) तो उभा आहे.
1.149.36
सहितं क्षत्रवेगेन ब्रह्मवेगेन सांप्रतम् ।
उपपन्नं हि मन्येऽहं भारद्वाजं यशस्विनम् ॥ १.१४९.३६ ॥
क्षात्रवेग आणि ब्रह्मवेग दोन्हींनी युक्त यशस्वी भारद्वाज आता मला योग्य वाटतो.
1.149.37
नेषवस्तमपाकुर्युर्न च प्रासा न चासयः ।
ब्राह्मं तस्य महातेजो मन्त्राहुतिहुतं यथा ॥ १.१४९.३७ ॥
बाण त्याला दूर सारू शकत नव्हते, भाले वा तलवारीही नाही; त्याचे महान ब्रह्मतेज मंत्राहुतीने हवन केलेल्या अग्नीसारखे होते.
1.149.38
तस्य ह्यस्त्रबलं घोरमप्रसह्यं परैर्भुवि ।
शत्रून्समेत्य जयति क्षत्रं ब्रह्मपुरस्कृतम् ॥ १.१४९.३८ ॥
त्याचे अस्त्रबल भयंकर होते, जे पृथ्वीवर शत्रूंना सहन होत नव्हते; ब्राह्मणांना पुढे ठेवणारे क्षात्र शत्रूंना भेटून जिंकते.
1.149.39
ब्रह्मक्षत्रे च सहिते ब्रह्मतेजो विशिष्यते ।
सोऽहं क्षत्रबलाद्दीनो ब्रह्मतेजः प्रपेदिवान् ॥ १.१४९.३९ ॥
ब्रह्म आणि क्षत्र एकत्र असताना ब्रह्मतेज श्रेष्ठ ठरते; मी क्षात्रबलाने दीन होऊन ब्रह्मतेजाचा आश्रय घेतला आहे.
1.149.40
द्रोणाद्विशिष्टमासाद्य भवन्तं ब्रह्मवित्तमम् ।
द्रोणान्तकमहं पुत्रं लभेयं युधि दुर्जयम् ॥ १.१४९.४० ॥
द्रोणापेक्षा श्रेष्ठ, ब्रह्मज्ञानी सर्वोत्तम अशा तुमच्याकडे येऊन मी युद्धात अजिंक्य, द्रोणाचा अंत करणारा पुत्र मिळवावा.
1.149.41
द्रोणमृत्युर्यथा मेऽद्य पुत्रो जायेत वीर्यवान् ।
तत्कर्म कुरु मे याज निर्वपाम्यर्बुद्धं गवाम् ॥ १.१४९.४१ ॥
द्रोणाचा मृत्यू घडवणारा वीर्यवान पुत्र आज माझ्यासाठी जन्मावा म्हणून ते कर्म माझ्यासाठी कर, हे याजा; मी शंभर कोटी गायी अर्पण करीन.
1.149.42
तथेत्युक्त्वा तुं तं याजो यज्ञार्थमुपकल्पयन् ।
गुर्वर्थ इति चाकाममुपयाजमचोदयत् ॥ १.१४९.४२ ॥
'तसेच होवो' असे म्हणून त्या याजाने यज्ञाची तयारी केली; 'गुरूसाठी' असे म्हणत इच्छा नसलेल्या उपयाजाला प्रवृत्त केले.
1.149.43
द्रुपदं च महाराजमिदं वचनमब्रवीत् ।
मा भैस्त्वं संप्रदास्यामि कर्मणा भवतः सुतम् ॥ १.१४९.४३ ॥
आणि महाराज द्रुपदाला तो म्हणाला, 'भिऊ नकोस; या कर्माने मी तुला तुझा पुत्र देईन.'
1.149.44
क्षिप्रमुत्तिष्ठ चाव्यग्रः संभारानुपकल्पय ।
एवमुक्त्वा प्रतिज्ञाय कर्म चास्याददे मुनिः ॥ १.१४९.४४ ॥
'लवकर उठ आणि शांतपणे यज्ञसामग्री तयार कर.' असे म्हणून आणि प्रतिज्ञा करून मुनीने ते कर्म हाती घेतले.
1.149.45
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो यथाविधि कथाक्रमम् ।
याजो द्रोणविनाशाय याजयामास तं नृपम् ॥ १.१४९.४५ ॥
द्विजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या याजाने द्रोणाच्या नाशासाठी विधीप्रमाणे, योग्य क्रमाने त्या राजाकडून यज्ञ करवून घेतला.
1.149.46
गुर्वर्थेऽयोजयत्कर्म याजस्यापि समीपतः ।
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य उपयाजो महातपाः ॥ १.१४९.४६ ॥
गुरूसाठी याजाच्या समीप त्याने यज्ञकर्म सुरू करवले. नंतर त्या राजाचा उपयाज, महातपस्वी, (पुढे आला).
1.149.47
आचव्यौ कर्म वैतानं तथा पुत्रफलाय वै ।
इह पुत्रो महावीर्यो महातेजा महाबलः।
इष्यते यद्विधो राजन्भविता स तथाविधः ॥ १.१४९.४७ ॥
पुत्रफलासाठी त्याने वैतान यज्ञकर्म केले. 'येथे जसा पुत्र इच्छिला जातो, तसाच महापराक्रमी, महातेजस्वी, महाबलवान होईल, हे राजा, तो तसाच होईल.'
1.149.48
भारद्वाजस्य हन्तारं सोऽभिसन्धाय पार्थिवः ।
आजहेऽथ तदा राजन्द्रुपदः कर्म सिद्धये ॥ १.१४९.४८ ॥
भारद्वाजाच्या (द्रोणाच्या) वधकर्त्याला मिळवण्याचा संकल्प करून त्या राजा द्रुपदाने, हे राजा, तेव्हा सिद्धीसाठी यज्ञकर्म हाती घेतले.
1.149.49
ब्राह्मणो द्विपदां श्रेष्ठो जुहाव च यथाविधि ।
कौसवी नाम तस्यासीद्या वै तां पुत्रगृद्धिनः ॥ १.१४९.४९ ॥
द्विपदांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या त्या ब्राह्मणाने यथाविधी आहुती दिली. त्याच्या पत्नीचे नाव कौसवी होते, जी पुत्राची इच्छा करणारी होती.
1.149.50
सौत्रामणिं तथा पत्नीं ततः कालेऽभ्ययात्तदा ।
याजस्तु सवनस्यान्ते देवीमाह्वापयत्तदा ॥ १.१४९.५० ॥
नंतर योग्य वेळी सौत्रामणी यज्ञासाठी त्याने पत्नीजवळ गमन केले; सवनाच्या शेवटी याजाने तेव्हा राणीला बोलावले.
1.149.51
प्रेहि मां राज्ञि पृषति मिथुनं त्वामुपस्थितम् ।
कुमारश्च कुमारी च पितृवंशविवृद्धये ॥ १.१४९.५१ ॥
हे राणी पृषती, माझ्याकडे ये; तुझ्यासमोर एक जोडपे उपस्थित आहे — पितृवंश वाढावा म्हणून एक पुत्र आणि एक कन्या.
1.149.52
नालिप्तं वै मम मुखं पुण्यान्गन्धान्बिभर्मि च ।
न पत्नी तेऽस्मि सूत्यर्थे तिष्ठ याज मम प्रिये ॥ १.१४९.५२ ॥
माझे मुख अजून लिंपलेले नाही, मी पवित्र सुगंध धारण करते; मी तुझी पत्नी नाही — सोम पिळण्यासाठी थांब, हे याज, माझ्या प्रिया.
1.149.53
याजेन श्रपितं हव्यमुपयाजेन मन्त्रितम् ।
कथं कामं न संदध्यात्पृषति प्रेहि तिष्ठ वा ॥ १.१४९.५३ ॥
याजाने शिजवलेले, उपयाजाने मंत्रांनी संस्कारित केलेले हविष्य — ते इच्छा कशी पूर्ण करणार नाही? हे पृषती, ये किंवा थांब.
1.149.54
एवमुक्त्वा तु याजेन हुते हविषि संस्कृते ।
उत्तस्थौ पावकात्तस्मात्कुमारो देवसंनिभः ॥ १.१४९.५४ ॥
याजाने असे म्हटल्यावर, हविष्य अर्पण आणि संस्कार झाल्यावर, त्या अग्नीतून देवासमान एक कुमार उठला.
1.149.55
ज्वालावर्णो घोररूपः किरीटी वर्म धारयन् ।
वीरः सखङ्गः सशरो धनुष्मान्स नदन्मुहुः ॥ १.१४९.५५ ॥
ज्वालेसारखा वर्ण, भयंकर रूप, मुकुटधारी, कवच धारण केलेला, वीर, तलवार, बाण आणि धनुष्य धारण करणारा तो वारंवार गर्जना करू लागला.
1.149.56
सोऽभ्यरोहद्रथवरं तेन च प्रययौ तदा ।
जातमात्रे कुमारे च वाक्किलान्तर्हिताब्रवीत् ॥ १.१४९.५६ ॥
तो श्रेष्ठ रथावर चढला आणि त्यासह तेव्हा पुढे गेला; कुमार जन्मताच एक अदृश्य वाणी बोलली.
1.149.57
एष शिष्यश्च मृत्युश्च भारद्वाजस्य जायते ।
भयापहो राजपुत्रः पाञ्चालानां यशस्करः ॥ १.१४९.५७ ॥
हा भारद्वाजाचा (द्रोणाचा) शिष्य आणि मृत्यू म्हणून जन्मला आहे; भय दूर करणारा, पांचालांचे यश वाढवणारा हा राजपुत्र आहे.
1.149.58
राज्ञः शोकापहो जात एष द्रोणवधाय हि ।
इत्यवोचन्महद्भूतमदृश्यं खेचरं तदा ॥ १.१४९.५८ ॥
राजाचा शोक दूर करणारा हा द्रोणाच्या वधासाठीच जन्मला आहे, असे तेव्हा आकाशात संचार करणारा अदृश्य महान प्राणी म्हणाला.
1.149.59
ततः प्रणेदुः पाञ्चालाः प्रहृष्टाः साधुसाध्विति ।
द्वितीयायां च होत्रायां हुते हविषि मन्त्रिते ॥ १.१४९.५९ ॥
तेव्हा आनंदित झालेले पांचाल 'साधु, साधु' असे गर्जले; दुसऱ्या होमात मंत्रांनी अभिमंत्रित हविष्य अर्पण केले जाताच.
1.149.60
कुमारी चापि पाञ्चाली वेदिमध्यात्समुत्थिता ।
प्रत्याख्याते पृषत्या च याजके भरतर्षभ ॥ १.१४९.६० ॥
पांचाली नावाची कन्याही वेदीच्या मध्यातून उभी राहिली; हे भरतश्रेष्ठा, पृषती आणि याजकाने तिला नाकारल्यानंतर.
1.149.61
पुनः कुमारी पाञ्चाली सुभगा वेदिमध्यगा ।
अन्तर्वेद्यां समुद्भूता कन्या सा सुमनोहरा ॥ १.१४९.६१ ॥
पुन्हा ती कुमारी पांचाली, सौभाग्यवती, वेदीच्या मध्यभागी उभी होती; यज्ञवेदीच्या आतून उद्भवलेली ती कन्या अत्यंत मनोहर होती.
1.149.62
श्यामा पद्मपलाशाक्षी नीलकुञ्चितमूर्धजा ।
मानुषं विग्रहं कृत्वा साक्षाच्छ्रीरिव वर्णिनी ॥ १.१४९.६२ ॥
सावळ्या वर्णाची, कमळपाकळ्यांसारखे डोळे असलेली, निळ्या कुरळ्या केसांची; मानवी देह धारण करून साक्षात् श्रीदेवीसारखी तेजस्वी.
1.149.63
ताम्रतुङ्गनखी सुभ्रूश्चारुपीनपयोधरा ।
नीलोत्पलसमो गन्धो यस्याः क्रोशात्प्रधावति ॥ १.१४९.६३ ॥
तांब्यासारखी ताम्रवर्णाची उंच नखे असलेली, सुंदर भुवयांची, सुंदर पुष्ट स्तनांची; जिचा नीलकमळासारखा गंध एक कोसापर्यंत पसरतो.
1.149.64
या बिभर्ति परं रूपं यस्या नास्त्युपमा भुवि ।
देवदानवयक्षाणामीप्सिता वरवर्णिनी ॥ १.१४९.६४ ॥
जी परमरूप धारण करते, पृथ्वीवर जिला तुलना नाही; देव, दानव, यक्षांना इच्छित असलेली श्रेष्ठ वर्णाची.
1.149.65
तां चापि जातां सुश्रोणीं वागुवाचाशरीरिणी ।
सर्वयोषिद्वरा कृष्णा क्षयं क्षत्रस्य नेष्यति ॥ १.१४९.६५ ॥
जन्मलेल्या त्या सुंदर कटी असलेल्या कन्येविषयी एक अशरीरी वाणी म्हणाली: 'सर्व स्त्रियांत श्रेष्ठ ही कृष्णा क्षत्रियांच्या नाशास कारण होईल.'
1.149.66
सुरकार्यमियं काले करिष्यति सुमध्यमा ।
अस्या हेतोः क्षत्रियाणां महदुत्पत्स्यते भयम् ॥ १.१४९.६६ ॥
ही सुमध्यमा योग्य काळी देवकार्य पूर्ण करील; हिच्या कारणाने क्षत्रियांना मोठे भय उत्पन्न होईल.
1.149.67
तच्छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः प्रणेदुः सिंहसङ्घवत् ।
न चैनान्हर्षसंपन्नानियं सेहे वसुन्धरा ॥ १.१४९.६७ ॥
ते ऐकून सर्व पांचाल सिंहसमूहांप्रमाणे गर्जले. हर्षाने भरलेल्या त्यांना ही पृथ्वीसुद्धा सहन करू शकली नाही.
1.149.68
तथा तु मिथुनं जज्ञे द्रुपदस्य महात्मनः ।
कुमारश्च कुमारी च मनोज्ञौ तौ नरर्षभौ ॥ १.१४९.६८ ॥
अशा प्रकारे महात्मा द्रुपदाला एक जोडी जन्मली: एक पुत्र आणि एक कन्या, दोघेही मनोहर, नरश्रेष्ठ.
1.149.69
श्रिया परमया युक्तौ क्षात्रेण वपुषा तथा ।
तौ दृष्ट्वा पृषती याजं प्रपेदे सा सुतार्थिनी ॥ १.१४९.६९ ॥
परम शोभा आणि क्षत्रिय देह असलेल्या त्या दोघांना पाहून पुत्राची इच्छा असलेली पृषती याजाकडे गेली.
1.149.70
न वै मदन्यां जननीं जानीयातामिमाविति ।
तथेत्युवाच तां याजो राज्ञः प्रियचिकीर्षया ॥ १.१४९.७० ॥
"हे दोघे मला सोडून दुसऱ्या कोणाला आई म्हणून ओळखणार नाहीत" — "ठीक आहे" असे म्हणून, राजाला प्रिय करण्याच्या इच्छेने याजाने तिला सांगितले.
1.149.71
तयोस्तु नामनी चक्रुर्द्विजाः संपूर्णमानसाः ।
धृष्टत्वादप्रधृष्यत्वात् द्युम्नाद्युत्संभवादपि ॥ १.१४९.७१ ॥
त्या दोघांची नावे संतुष्ट मनाच्या ब्राह्मणांनी ठेवली: धाडसी असल्यामुळे, अजेय असल्यामुळे, आणि द्युम्न इत्यादी (अग्नी) पासून उत्पन्न झाल्यामुळेही.
1.149.72
धृष्टद्युम्नः कुमारोऽयं द्रुपद्सय भवत्विति ।
कृष्णेत्येवाभवत्कन्या कृष्णा भूत्सा हि वर्णतः ॥ १.१४९.७२ ॥
"हा पुत्र द्रुपदाचा धृष्टद्युम्न होवो" — आणि कन्येचे नाव कृष्णा झाले, कारण ती वर्णाने सावळी होती.
1.149.73
तथा तन्मिथुनं जज्ञे द्रुपदस्य महामखे ।
वैदिकाध्ययने पारं धृष्टद्युम्नो गतस्तदा ॥ १.१४९.७३ ॥
अशा प्रकारे द्रुपदाच्या त्या महायज्ञात ते जोडपे जन्मले. तेव्हा धृष्टद्युम्न वैदिक अध्ययनात पारंगत झाला होता.
1.149.74
धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यमानीय स्वं निवेशनम् ।
उपाकरोदस्त्रहेतोर्भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ १.१४९.७४ ॥
भारद्वाजपुत्र प्रतापी द्रोणाने पांचाल राजकुमार धृष्टद्युम्नाला आपल्या घरी आणून अस्त्रविद्येसाठी त्याला शिकवण्यास सुरुवात केली.
1.149.75
अमोक्षणीयं दैवं हि भावि मत्वा महामतिः ।
तथा तत्कृतवान्द्रोण आत्मकीर्त्यनुरक्षणात् ॥ १.१४९.७५ ॥
हे दैव अटळ आहे, जे होणार ते होणारच असे मानून महामती द्रोणाने आपल्या कीर्तीच्या रक्षणासाठी तसेच केले.
1.149.76
सर्वास्त्राणि स तु क्षिप्रमाप्तवान्परया धिया ॥ १.१४९.७६ ॥
त्याने उत्कृष्ट बुद्धीने लवकरच सर्व अस्त्रे प्राप्त केली.