महाभारत · अध्याय 1.153
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.153.1
श्रुत्वा पाण्डुसुतान्वीरान्बलोद्रिक्तान्महौजसः ।
धृतराष्ट्रो महीपालश्चिन्तामगमदातुरः ॥ १.१५३.१ ॥
पांडूचे पुत्र वीर, बलाने अधिक आणि महातेजस्वी आहेत हे ऐकून भूपाल धृतराष्ट्र व्याकुळ होऊन चिंतेत पडला.
1.153.2
तत आहूय मन्त्रज्ञं राजशास्त्रार्थवित्तमम् ।
कणिकं मन्त्रिणां श्रेष्ठं धृतराष्ट्रऽब्रवीद्वचः ॥ १.१५३.२ ॥
मग मंत्रज्ञ, राजशास्त्राचा अर्थ सर्वाधिक जाणणारा आणि मंत्र्यांमध्ये श्रेष्ठ अशा कणिकाला बोलावून धृतराष्ट्र म्हणाला.
1.153.3
उत्सक्ताः पाण्डवा नित्यं तेभ्योऽसूये द्विजोत्तम ।
तत्र मे निश्चिततमं सन्धिविग्रहकारणम्।
कणिक त्वं ममाचक्ष्व करिष्ये वचनं तव ॥ १.१५३.३ ॥
पांडव नेहमी उत्साही आहेत; हे द्विजोत्तमा, मला त्यांचा मत्सर वाटतो. त्यात संधी आणि विग्रहाचे सर्वात निश्चित कारण, कणिका, तू मला सांग. तुझ्या वचनाप्रमाणेच मी करीन.
1.153.4
दुर्योधनोऽथ शकुनिः कर्णदुःशासनावपि ।
कणिकं ह्युपसंगृह्य मन्त्रिणं सौबलस्य च ॥ १.१५३.४ ॥
मग दुर्योधन, शकुनी, कर्ण आणि दुःशासन हेही सौबलाच्या (शकुनीच्या) मंत्री कणिकाजवळ जाऊन त्याला धरून बसले.
1.153.5
पप्रच्छुर्भरतश्रेष्ठ पाण्डवान्प्रति नैकधा ।
प्रबुद्धाः पाण्डवा नित्यं सर्वे तेभ्यस्त्रसामहे ॥ १.१५३.५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, त्यांनी पांडवांविषयी अनेक प्रकारे विचारले. पांडव नेहमी सावध असतात; आपण सर्व त्यांना भितो.
1.153.6
अनूनं सर्वपक्षाणां यद्भवेत्क्षेमकारकम् ।
भारद्वाज तदाचक्ष्व करिष्यामः कथं वयम् ॥ १.१५३.६ ॥
जे सर्व पक्षांना पूर्ण कल्याणकारी असेल, हे भारद्वाजा, ते मला सांग. आम्ही ते कसे करू?
1.153.7
स प्रसन्नमनास्तेन परिपृष्टो द्विजोत्तमः ।
उवाच वचनं तीक्ष्णं राजशास्त्रार्थदर्शनम् ॥ १.१५३.७ ॥
त्याने विचारल्यावर प्रसन्न मनाने त्या द्विजोत्तमाने राजशास्त्राचा अर्थ दाखवणारी तीक्ष्ण वचने सांगितली.
1.153.8
शृणु राजन्निदं तत्र प्रोच्यमानं मयानघ ।
न मेऽभ्यसूया कर्तव्या श्रुत्वैतत्कुरुसत्तम ॥ १.१५३.८ ॥
हे राजा, तेथे माझ्याकडून सांगितले जात असलेले हे ऐक. हे निष्पाप कुरुश्रेष्ठा, हे ऐकून माझ्याविषयी असूया बाळगू नये.
1.153.9
नित्यमुद्यतदण्डः स्यान्नित्यं विवृतपौरुषः ।
अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी स्यात्परेषां विवरानुगः ॥ १.१५३.९ ॥
राजाने नेहमी दंड उगारलेला ठेवावा, नेहमी आपले पौरुष प्रकट ठेवावे. स्वतः दोषरहित राहावे आणि शत्रूंचे दोष पाहून त्यांच्या उणिवांचा पाठलाग करावा.
1.153.10
नित्यमुद्यतदण्डाद्धि भऋशमुद्विजते जनः ।
तस्मात्सर्वाणि कार्याणि दण्डेनैव विधारयेत् ॥ १.१५३.१० ॥
नेहमी उगारलेल्या दंडामुळे लोक फार भयभीत होतात. म्हणून सर्व कामे दंडानेच राखावीत.
1.153.11
नास्य च्छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेण परमन्वियात् ।
गूहेत्कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद्विवरमात्मनः ॥ १.१५३.११ ॥
त्याचा दोष दुसऱ्याने पाहू नये; त्याने छिद्रातून दुसऱ्याचा पाठलाग करावा. कासव जसे आपले अवयव लपवते तसे लपवून ठेवावे आणि आपले छिद्र राखावे.
1.153.12
नित्यं च ब्राह्मणाः पूज्या नृपेण हितमिच्छता ।
सृष्टो नृपो हि विप्रामां पालने दुष्टनिग्रहे ॥ १.१५३.१२ ॥
हित इच्छिणाऱ्या राजाने नेहमी ब्राह्मणांचा सन्मान करावा, कारण राजा ब्राह्मणांच्या पालनासाठी आणि दुष्टांच्या निग्रहासाठीच निर्माण झाला आहे.
1.153.13
उभाब्यां वर्धते धर्मो धर्मवृद्ध्या जितावुभौ ।
लोकश्चायं परश्चैव ततो धर्मं समाचरेत् ॥ १.१५३.१३ ॥
दोघांद्वारे धर्म वाढतो; धर्माच्या वृद्धीने इहलोक आणि परलोक दोन्ही जिंकले जातात. म्हणून धर्माचे आचरण करावे.
1.153.14
कृतापराधं पुरुषं दृष्ट्वा यः क्षमते नृपः ।
तेनावमानमाप्नोति पापं चेह परत्र च ॥ १.१५३.१४ ॥
अपराध केलेल्या माणसाला पाहून जो राजा क्षमा करतो, त्याला अपमान प्राप्त होतो आणि येथे व परलोकी पाप लागते.
1.153.15
यो विभूतिमवाप्योच्चै राज्ञो विकुरुतेऽधमः ।
तमानयित्वा हत्वा च दद्याद्धीनाय तद्धनम् ॥ १.१५३.१५ ॥
मोठे वैभव मिळवून जो नीच माणूस राजाविरुद्ध दुष्कृत्य करतो, त्याला आणून मारून ते धन गरिबाला द्यावे.
1.153.16
नो चेद्धुरि नियुक्ता ये स्थास्यन्ति वशमात्मनः ।
राजा नियुञ्ज्यात्पुरुषानाप्तान्धर्मार्थकोविदान् ॥ १.१५३.१६ ॥
नाहीतर जबाबदारीवर नेमलेले लोक स्वतःच्या ताब्यात राहणार नाहीत; म्हणून राजाने धर्म व अर्थ जाणणारे, विश्वासू पुरुष नेमावेत.
1.153.17
ये नियुक्तास्तथा केचिद्राष्ट्रं वा यदि वा पुरम् ।
ग्रामं जनपदं वापि बाधेयुर्यदि वा न वा ॥ १.१५३.१७ ॥
नेमलेले काही लोक राष्ट्र, नगर, गाव किंवा जनपद यांना पीडा देतील की नाही—देवोत वा न देवोत.
1.153.18
परीक्षणार्थं विसृजेदानतांश्छन्नरूपिणः ।
परीक्ष्य पापकं जह्याद्धनमादाय सर्वशः ॥ १.१५३.१८ ॥
तपासणीसाठी नम्र आणि वेष बदललेल्या लोकांना पाठवावे; तपासून पापी माणसाला सोडून द्यावे आणि त्याचे सर्व धन घ्यावे.
1.153.19
नासम्यक्कृत्यकारी स्यादुपक्रम्य कदाचन ।
कण्टको ह्यपि दुश्छिन्न आस्रावं जनयेच्चिरम् ॥ १.१५३.१९ ॥
सुरू केलेले काम कधीही चुकीच्या पद्धतीने करू नये. कारण काटाही नीट कापला नाही तर बराच काळ रक्त वाहत राहते.
1.153.20
वधमेव प्रशंसन्ति शत्रूणामपकारिणाम् ।
सुविदीर्णं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम् ॥ १.१५३.२० ॥
शत्रू आणि अपकार करणाऱ्यांच्या नाशाचीच प्रशंसा केली जाते. चांगल्या प्रकारे विखुरणे, चांगला पराक्रम दाखवणे, चांगले युद्ध करणे, चांगल्या प्रकारे पळून जाणेही (योग्य आहे).
1.153.21
आपद्यापदि काले कुर्वीत न विचारयेत् ।
नावज्ञेयो रिपुस्तात दुर्बलोऽपि कथं चन ॥ १.१५३.२१ ॥
आपत्तीच्या वेळी, योग्य काळी कृती करावी; विचार करत बसू नये. हे तात! दुर्बल शत्रूचीही कोणत्याही प्रकारे अवहेलना करू नये.
1.153.22
अल्पोऽप्यग्निर्वनं कृत्स्नं दहत्याश्रयसंश्रयात् ।
अन्धः स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि चाश्रयेत् ॥ १.१५३.२२ ॥
लहानशी अग्नी आधार मिळाल्यास संपूर्ण रान जाळतो. अंधाराच्या वेळी आंधळ्यासारखे व्हावे, आणि बहिरेपणाचाही आश्रय घ्यावा.
1.153.23
कुर्यात्तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम् ।
सान्त्वादिभिरुपायैस्तु हन्याच्छत्रुं वशे स्थितं ॥ १.१५३.२३ ॥
गवताचे धनुष्य करावे; हरिणाप्रमाणे निजावे. परंतु सांत्वन आदी उपायांनी वशात असलेल्या शत्रूचा वध करावा.
1.153.24
दया न तस्मिन्कर्तव्या शरणागत इत्युत ।
निरुद्विग्नो हि भवति न हताज्जायते भयम् ॥ १.१५३.२४ ॥
त्याच्यावर दया करू नये, तो शरण आलेला असला तरीही. कारण (शत्रू) मारला गेल्यानेच माणूस निश्चिंत होतो; मारल्या गेलेल्यापासून भय उत्पन्न होत नाही.
1.153.25
हन्यादमित्रं दानेन तथा पूर्वापकारिणम् ।
हन्यात्त्रीन्पञ्च सप्तेति परपक्षस्य सर्वशः ॥ १.१५३.२५ ॥
दानाने शत्रूचा वध करावा; तसेच पूर्वी अपकार करणाऱ्याचाही. शत्रुपक्षातील तीन, पाच किंवा सात जणांना सर्वथा ठार मारावे.
1.153.26
मूलमेवादितश्छिन्द्यात्परपक्षस्य नित्यशः ।
ततः सहायांस्तत्पक्षान्सर्वांश्च तदनन्तरम् ॥ १.१५३.२६ ॥
शत्रुपक्षाचे मूळच सुरुवातीपासून सदैव छाटावे; नंतर त्यांचे सहाय्यक आणि त्यांच्या पक्षातील सर्वांना त्यानंतर छाटावे.
1.153.27
छिन्नमूले ह्यधिष्ठाने सर्वे तज्जीविनो हताः ।
कथं नु शाखास्तिष्ठेरंश्छिन्नमूले वनस्पतौ ॥ १.१५३.२७ ॥
मूळ आणि आधार छिन्न झाल्यावर त्यावर जगणारे सर्व नष्ट होतात. वृक्षाचे मूळच तुटले असता फांद्या कशा टिकतील?
1.153.28
एकाग्रः स्यादविवृतो नित्यं विवरदर्शकः ।
राजन्नित्यं सपत्नेषु नित्योद्विग्नः समाचरेत् ॥ १.१५३.२८ ॥
राजाने सदैव एकाग्र, आपले गुपित न उघडणारा आणि शत्रूंच्या उणिवा पाहणारा असावे; हे राजा, शत्रूंबाबत नेहमी सावध व अस्वस्थ राहून वागावे.
1.153.29
अग्न्याधानेन यज्ञेन काषायेण जटाजिनैः ।
लोकान्विश्वासयित्वैव ततो लुम्पेद्यथा वृकः ॥ १.१५३.२९ ॥
अग्न्याधान, यज्ञ, भगवी वस्त्रे, जटा व मृगाजिन यांनी लोकांचा विश्वास संपादन करून, मग लांडग्याप्रमाणे त्यांना लुटावे.
1.153.30
अङ्कुशं शोचमित्याहुरर्थानामुपधारणे ।
आनाम्य फलितां शाखां पक्वं पक्वं प्रशातयेत् ॥ १.१५३.३० ॥
संपत्ती धारण करण्यात अंकुश व शुचिता (उपाय) म्हणतात; फळांनी भरलेली फांदी वाकवून, पिकलेली फळे एकएक करून तोडावीत.
1.153.31
फलार्थोऽयं समारम्भो लोके पुंसां विपश्चिताम् ।
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालस्य पर्ययः ॥ १.१५३.३१ ॥
फलासाठीच हा उद्योग; जगात विचारी पुरुषांनी काळ येईपर्यंत शत्रूला खांद्यावर वाहावे.
1.153.32
ततः प्रत्यागते काले भिन्द्याद्धृटमिवाश्मनि ।
अमित्रो न विमोक्तव्यः कृपणं बह्वपि ब्रुवन् ॥ १.१५३.३२ ॥
मग काळ आल्यावर दगडावर घडा फोडावा तसा शत्रू फोडावा; दीनपणे खूप बोलला तरी त्याला सोडू नये.
1.153.33
कृपा न तस्मिन्कर्तव्या हन्यादेवापकारिणम् ।
हन्यादमित्रं सान्त्वेन तथा दानेन वा पुनः ॥ १.१५३.३३ ॥
त्याच्यावर दया करू नये; अपकार करणाऱ्याला जरूर मारावे. शत्रूला सांत्वनाने आणि पुन्हा दानानेही मारावे.
1.153.34
तथैव भेददण्डाभ्यां सर्वोपायैः प्रशातयेत् ।
कथं सान्त्वेन दानेन भेदैर्दण्डेन वा पुनः ॥ १.१५३.३४ ॥
तसेच भेद आणि दंडाने, सर्व उपायांनी शत्रूचे दमन करावे; सांत्वन, दान, भेद किंवा दंड यांनी कसे?
1.153.35
अमित्रः शक्यते हन्तुं तन्मे ब्रूहि यथातथम् ।
शृणु राजन्यथा वृत्तं वने निवसतः पुरा ॥ १.१५३.३५ ॥
शत्रूला कसे मारता येईल ते मला यथार्थ सांग. हे राजा, पूर्वी वनात राहणाऱ्यांच्या बाबतीत काय घडले ते ऐक.
1.153.36
जम्बुकस्य महाराज नीतिशास्त्रार्थदर्शिनः ।
अथ कश्चित्कृतप्रज्ञः शृगालः स्वार्थपण्डितः ॥ १.१५३.३६ ॥
हे महाराज, नीतिशास्त्राचा अर्थ जाणणाऱ्या एका कोल्ह्याची कथा ऐका—तो कृतप्रज्ञ होता व आपल्या स्वार्थात निपुण होता.
1.153.37
सखिभिर्न्यवसत्सार्धं व्याघ्राखुवृकबभ्रुभिः ।
तेऽपश्यन्विपिने तस्मिन्बलिनं मृगयूथपम् ॥ १.१५३.३७ ॥
वाघ, उंदीर, लांडगा आणि तपकिरी कोल्हा या मित्रांसह ते राहत होते. त्यांनी त्या अरण्यात एका बलवान मृगयूथपतीला पाहिले.
1.153.38
अशक्ता ग्रहणे तस्य ततो मन्त्रममन्त्रयन् ।
असकृद्यतितो ह्येष हन्तुं व्याघ्र वने त्वया ॥ १.१५३.३८ ॥
त्याला पकडण्यास असमर्थ होऊन त्यांनी तेव्हा विचारविनिमय केला. हे व्याघ्रा, अरण्यात तू त्याला मारण्याचा वारंवार प्रयत्न केला आहेस.
1.153.39
युवा वै जवसंपन्नो बुद्धिशाली न शक्यते ।
मूषिकोऽस्य शयानस्य चरणौ भक्षयत्वयम् ॥ १.१५३.३९ ॥
तो तरुण, वेगवान आणि बुद्धिमान असल्यामुळे पकडता येत नाही. हा उंदीर झोपलेल्या त्याचे पाय कुरतडो.
1.153.40
अथैनं भक्षितैः पादैर्व्याघ्रो गृह्णातु वै ततः ।
ततो वै भक्षयिष्यामः सर्वे मुदितमानसाः ॥ १.१५३.४० ॥
मग त्याचे पाय कुरतडल्यावर वाघाने त्याला पकडावे. मग आपण सर्वजण आनंदित मनाने त्याला खाऊ.
1.153.41
जम्बुकस्य तु तद्वाक्यं तथा चक्रः समाहिताः ।
मूषिकाभक्षितैः पादैर्मृगं व्याघ्रोऽवधीत्तदा ॥ १.१५३.४१ ॥
कोल्ह्याचे ते वचन सर्वांनी लक्षपूर्वक तसेच केले. उंदरांनी कुरतडलेल्या पायांच्या त्या हरणाला तेव्हा वाघाने मारले.
1.153.42
दृष्ट्वैवाचेष्टमानं तु भूमौ मृगकलेवरम् ।
स्नात्वाऽऽगच्छत भद्रं वोरक्षामीत्याह जम्बुकः ॥ १.१५३.४२ ॥
जमिनीवर तडफडणाऱ्या हरणाचे शरीर पाहून कोल्हा म्हणाला, 'स्नान करून या, तुमचे कल्याण होवो; मी रक्षण करतो.'
1.153.43
शृगालवचनात्तेऽपि गताः सर्वे नदीं ततः ।
स चिन्तापरमो भूत्वा तस्थौ तत्रैव जम्बुकः ॥ १.१५३.४३ ॥
कोल्ह्याच्या बोलण्याने ते सर्वही नदीकडे गेले. तेव्हा तो कोल्हा चिंतेने व्याकूळ होऊन तिथेच उभा राहिला.
1.153.44
अथाजगाम पूर्वं तु स्नात्वा व्याघ्रो महाबलः ।
ददर्श जम्बुकं चैव चिन्ताकुलितमानसम् ॥ १.१५३.४४ ॥
मग्ड स्नान करून महाबली वाघ प्रथम आला आणि चिंतेने व्याकूळ मनाच्या कोल्ह्याला त्याने पाहिले.
1.153.45
किं शोचसि महाप्राज्ञ त्वं नो बुद्धिमतां वरः ।
अशित्वा पिशितान्यद्य विहरिष्यामहे वयम् ॥ १.१५३.४५ ॥
हे महाप्राज्ञा, तू आमच्यातील बुद्धिमानांत श्रेष्ठ आहेस; तू का शोक करतोस? आज मांस खाऊन आम्ही विहार करू.
1.153.46
शृणु मे त्वं महाबाहो यद्वाक्यं मूषिकोऽब्रवीत् ।
धिग्बलं मृगराजस्य मयाद्यायं मृगो हतः ॥ १.१५३.४६ ॥
हे महाबाहो, उंदीर जे बोलला ते ऐक: 'मृगराजाच्या बलाचा धिक्कार असो! आज मी हे हरीण मारले.'
1.153.47
मद्बाहुबलमाश्रित्य तृप्तिमद्य गमिष्यति ।
तस्यैवं गर्जितं श्रुत्वा ततो भक्ष्यं न रोचये ॥ १.१५३.४७ ॥
माझ्या बाहुबलाचा आश्रय घेऊन तो आज तृप्त होईल. त्याची अशी गर्जना ऐकून मला भक्ष्य रुचत नाही.
1.153.48
ब्रवीति यदि स ह्येवं काले ह्यस्मि प्रबोधितः ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य हनिष्येऽहं वनेचरान् ॥ १.१५३.४८ ॥
तो जर असे म्हणत असेल, तर योग्य वेळी मी जागा झालो आहे. माझ्याच बाहुबलाचा आश्रय घेऊन मी वनचरांना मारीन.
1.153.49
खादिष्ये तत्र मांसानि इत्युक्त्वा प्रस्थितोवनम् ।
एतस्मिन्नेव काले तु मूषिकोऽप्याजगाम ह ॥ १.१५३.४९ ॥
"तिथे मांस खाईन" असे म्हणून तो वनाकडे निघाला. त्याच वेळी उंदीरही तेथे आला.
1.153.50
तमागतमभिप्रेक्ष्य शृगालोऽप्यब्रवीद्वचः ।
शृणु मीषिक भद्रं ते नकुलो यदिहाब्रवीत् ॥ १.१५३.५० ॥
त्याला येताना पाहून कोल्हाही म्हणाला, "अरे उंदरा, ऐक. तुझे कल्याण असो. इथे मुंगूस जे म्हणाला ते ऐक."
1.153.51
मृगमांसं न खादेयं गरमेतन्न रोचते ।
मूषिकं भक्षयिष्यामि तद्भवाननुमन्यताम् ॥ १.१५३.५१ ॥
हरणाचे मांस मी खाणार नाही; ते मला विषासारखे वाटते. मी उंदीर खाईन — त्याला आपण संमती द्या.
1.153.52
तच्छ्रुत्वा मूषिको वाक्यं संत्रस्तः प्रगतो बिलम् ।
ततः स्नात्वा स वै तत्र आजगाम वृको नपृ ॥ १.१५३.५२ ॥
ते ऐकून उंदीर घाबरून बिळात पळाला. मग, हे राजा, लांडगा स्नान करून तेथे आला.
1.153.53
तमागतमिदं वाक्यमब्रवीज्जम्बुकस्तदा ।
मृगराजो हि संक्रुद्धो न ते साधु भविष्यति ॥ १.१५३.५३ ॥
त्याला येताना पाहून तेव्हा कोल्हा म्हणाला, "मृगराज (सिंह) फारच संतापला आहे; तुझ्यासाठी हे चांगले होणार नाही."
1.153.54
सकलत्रस्त्विहायाति कुरुष्व यदनन्तरम् ।
एवं संचोदितस्तेन जम्बुकेन तदा वृकः ॥ १.१५३.५४ ॥
"पत्नीसह इथे ये; नंतर जे करायचे ते कर." अशा प्रकारे त्या कोल्ह्याने प्रेरित केलेला लांडगा —
1.153.55
ततोऽवलुम्पनं कृत्वा प्रयातः पिशिताशनः ।
एतस्मिन्नेव काले तु नकुलोऽप्याजगाम ह ॥ १.१५३.५५ ॥
नंतर लुटालूट करून मांसभक्षक निघून गेला. त्याच वेळी नकुलही आला.
1.153.56
तमुवाच महाराज नकुलं जम्बुको वने ।
स्वबाहुबलमाश्रित्य निर्जितास्तेऽन्यतो गताः ॥ १.१५३.५६ ॥
हे महाराज, वनात कोल्हा नकुलाला म्हणाला — 'स्वतःच्या बाहुबलावर विसंबून ते जिंकले; जिंकलेले दुसरीकडे निघून गेले.'
1.153.57
मम दत्वा नियुद्धं त्वं भुङ्क्ष्व मांसं यथेप्सितम् ।
मृगराजो वृकश्चैव बुद्धिमानपि मूषिकः ॥ १.१५३.५७ ॥
माझ्याशी युद्ध देऊन, हवे तसे मांस खा. मृगराज (सिंह), लांडगा, बुद्धिमान उंदीरही (पराभूत झाला).
1.153.58
निर्जिता यत्त्वया वीरास्तस्माद्वीरतरो भवान् ।
न त्वयाप्युत्सहे योद्धुमित्युक्त्वा सोऽप्युपागमत् ॥ १.१५३.५८ ॥
'तू जिंकलेल्या वीरांमुळे तू अधिक वीर आहेस. तुझ्याशीही लढण्याचे धाडस मला होत नाही' असे म्हणून तोही निघून गेला.
1.153.59
एवं तेषु प्रयातेषु जम्बुको हृष्टमानसः ।
खादति स्म तदा मांसमेकः सन्मन्त्रनिश्चयात्।
एवं समाचरन्नित्यं सुखमेधेत भूपतिः ॥ १.१५३.५९ ॥
असे ते निघून गेल्यावर आनंदी मनाचा कोल्हा एकटाच मांस खाऊ लागला; सत्-मंत्राच्या निश्चयाने. असे सदा आचरण करणारा राजा सुखात वाढतो.
1.153.60
भयेन भेदयेद्भीरुं शूरमञ्जलिकर्मणा ।
लुब्धमर्थप्रदानेन समं न्यूनं तथौजसा ॥ १.१५३.६० ॥
भयाने भित्र्याला, अंजलिकर्माने (नम्रतेने) शूराला, धन देऊन लोभ्याला — बलाने समानांनाही व न्यूनांनाही भेदावे.
1.153.61
एवं ते कथितं राजन् शृणु चाप्यपरं तथा ॥ १.१५३.६१ ॥
हे राजा, असे मी तुला सांगितले. आता आणखी एक गोष्टही तसेच ऐक.
1.153.62
पुत्रः सखा वा भ्राता वा पिता वा यदि वा गुरुः ।
रिपुस्यानेषु वर्तन्तो हन्तव्या भूतिमिच्छता ॥ १.१५३.६२ ॥
पुत्र, मित्र, भाऊ, पिता किंवा गुरू असले तरी, शत्रूच्या बाजूला उभे असलेल्यांना वैभव इच्छिणाऱ्याने मारावे.
1.153.63
शपथेनाप्यरिं हन्यादर्थदानेन वा पुनः ।
विषेण मायया वापि नोपेक्षेते कथंचन।
उभौ चेत्संशयोपेतौ श्रद्धवांस्तत्र वर्धते ॥ १.१५३.६३ ॥
शपथेने सुद्धा शत्रूला मारावे, किंवा धन देऊन; पुन्हा विषाने किंवा मायेने सुद्धा. कोणत्याही प्रकारे दुर्लक्ष करू नये. दोघेही संशयात असतील तर तेथे विश्वास ठेवणाराच वाढतो.
1.153.64
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य न्याय्यं भवति शासनम् ॥ १.१५३.६४ ॥
गुरू असला तरी, गर्विष्ठ, कर्तव्य-अकर्तव्य न जाणणारा आणि उन्मार्गाला लागलेल्याला शिक्षा देणे न्याय्य असते.
1.153.65
क्रुद्धोऽप्यक्रुद्धरूपः स्यात्स्मितपूर्वाभिभाषिता ।
न चैनं क्रोधसंदीप्तं विद्यात्कश्चित्कथंचन।
न चाप्यन्यमपध्वंसेत्कदाचित्कोपसंयुतः ॥ १.१५३.६५ ॥
क्रुद्ध असला तरी अक्रुद्धासारखे रूप ठेवावे, आणि हसून बोलावे. कोणीही त्याला क्रोधाने जळणारा ओळखू नये; आणि क्रोधाने भरलेला असताना कधीही दुसऱ्याचा नाश करू नये.
1.153.66
प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत ।
प्रहृत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचन्निव रुदन्निव ॥ १.१५३.६६ ॥
हे भारता, प्रहार करणाऱ्याने प्रिय बोलावे; प्रहार करतानाही प्रिय बोलावे. प्रहार करून झाल्यावरही प्रिय बोलावे, जणू शोक करीत आहे, जणू रडत आहे.
1.153.67
आश्वासयेच्चापि परं सान्त्वधर्मार्थवृत्तिभिः ।
अथ तं प्रहरेत्काले तथा विचलितं पथि ॥ १.१५३.६७ ॥
शत्रूला सांत्वन, धर्म, अर्थ आणि वर्तन यांनी आश्वस्त करावे; मग योग्य वेळी, मार्गात डगमगत असताना त्याच्यावर प्रहार करावा.
1.153.68
अपि घोरापराधस्य धर्ममाश्रित्य तिष्ठतः ।
स हि प्रच्छाद्यते दोषः शैलो मेघैरिवासितैः ॥ १.१५३.६८ ॥
भयंकर अपराध करणारा असला तरी जर तो धर्माचा आश्रय घेऊन उभा राहिला, तर त्याचा दोष काळ्या मेघांनी पर्वत झाकावा तसा झाकला जातो.
1.153.69
यः स्यादनुप्राप्तवधस्तस्यागारं प्रदीपयेत् ।
अधनान्नास्तिकांश्चोरान्विषकर्मसु योजयेत् ॥ १.१५३.६९ ॥
जो मृत्यूस पात्र असेल, त्याच्या घराला आग लावावी; गरीब, नास्तिक आणि चोरांना विषकर्मात नेमावे.
1.153.70
प्रत्युत्थानासनाद्येन संप्रदानेन केनचित् ।
अतिविश्रब्धघाती स्यात्तीक्ष्णंदष्ट्रो निमग्नकः ॥ १.१५३.७० ॥
उठून स्वागत करून, आसन इत्यादी देऊन, किंवा कोणत्याही भेटीने, अति-विश्वासू व्यक्तीचा घातक व्हावे; तीक्ष्ण दाढा असलेला, लपलेल्या सापासारखा.
1.153.71
अशङ्कितेभ्यः शङ्केत शङ्कितेभ्यश्च सर्वशः ।
अशङ्क्याद्भयमुत्पन्नमपि मूलं निकृन्तति ॥ १.१५३.७१ ॥
ज्यांच्यावर शंका नाही त्यांच्यापासूनही सावध राहावे, आणि ज्यांच्यावर शंका आहे त्यांच्यापासून सर्व प्रकारे सावध राहावे; ज्याची शंका येत नाही तेथून उत्पन्न झालेला भयही मूळ तोडून टाकतो.
1.153.72
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ १.१५३.७२ ॥
जो विश्वासार्ह नाही त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये, आणि जो विश्वासार्ह आहे त्याच्यावरही अति विश्वास ठेवू नये; विश्वासातून उत्पन्न झालेला भयही मुळे तोडून टाकतो.
1.153.73
चारः सुविहितः कार्य आत्मनश्च परस्य वा ।
पाषण्डांस्तापसादींश्च परराष्ट्रेषु योजयेत् ॥ १.१५३.७३ ॥
स्वतःच्या व परराष्ट्रातील चांगले नेमलेले हेर असावेत. पाखंडी व तापसांना परराष्ट्रांत नेमावे.
1.153.74
उद्यानेषु विहारेषु देवतायतनेषु च ।
पानागारेषु रथ्यासु सर्वतीर्थेषु चाप्यथ ॥ १.१५३.७४ ॥
उद्यानांत, विहारस्थानांत, देवालयांत, मद्यालयांत, रस्त्यांवर आणि सर्व तीर्थांवरही (त्यांना ठेवावे).
1.153.75
चत्वरेषु च कूपेषु पर्वतेषु वनेषु च ।
समवायेषु सर्वेषु सरित्सु च विचारयेत् ॥ १.१५३.७५ ॥
चौकांत, विहिरींत, पर्वतांवर, वनांत, सभांत आणि सर्व नद्यांवरही (तपास करावा).
1.153.76
वाचा भृशं विनीतः स्याद्धृदयेन तथा क्षुरः ।
स्मितपूर्वाभिभाषी स्यात्सृष्टो रौद्रस्य कर्मणः ॥ १.१५३.७६ ॥
वाणीने अत्यंत विनम्र असावे; हृदयाने तसाच धारदार असावे. हसतमुखाने बोलावे; क्रूर कर्मासाठी पाठवलेला असावा.
1.153.77
अञ्जलिः शपथः सान्त्वं शिरसा पादवन्दनम् ।
आशाकरणमित्येवं कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥ १.१५३.७७ ॥
अंजली, शपथ, सांत्वन, मस्तक लववून चरणवंदन, आशा देणे—असेच करावे, कल्याण इच्छिणाऱ्याने.
1.153.78
सुपुष्पितः स्यादफलः फलवान्स्याद्दुरारुहः ।
आमः स्यात्पक्वसङ्काशो नच जीर्येत कर्हिचित् ॥ १.१५३.७८ ॥
फुलला तरी फळ नसावे; फळ धरले तरी चढणे कठीण असावे. कच्चे असले तरी पिकल्यासारखे दिसावे; कधीही जीर्ण होऊ नये.
1.153.79
त्रिवर्गे त्रिविधा पीडा ह्यनुबन्धास्तथैव च ।
अनुबन्धाः शुभा ज्ञेयाः पीडास्तु परिवर्जयेत् ॥ १.१५३.७९ ॥
त्रिवर्गात तीन प्रकारच्या पीडा असतात, आणि त्यांचे परिणामही तसेच. शुभ परिणाम जाणावेत, पीडांचा त्याग करावा.
1.153.80
धर्मं विचरतः पीडा सापि द्वाभ्यां नियच्छति ।
अर्थं चाप्यर्थलुब्धस्य कामं चातिप्रवर्तिनः ॥ १.१५३.८० ॥
धर्माचरण करणाऱ्याची पीडाही दोन गोष्टींनी आवरली जाते. अर्थलोभ्याला अर्थाने, आणि अति-प्रवृत्त कामाला कामाने.
1.153.81
अगर्वितात्मा युक्तश्च सान्त्वयुक्तोऽनसूयिता ।
अवेक्षितार्थः शुद्धात्मा मन्त्रयीत द्विजैः सहा ॥ १.१५३.८१ ॥
अहंकारमुक्त, संयमी, सांत्वनशील, असूयारहित, कार्य तपासणारा, शुद्धमनाचा — त्याने द्विजांसह मसलत करावी.
1.153.82
कर्मणा येन केनैव मृदुना दारुणेन च ।
उद्धरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् ॥ १.१५३.८२ ॥
कोणत्याही कर्माने, मृदु किंवा कठोर मार्गाने, दीन आत्म्याला वर करावे; समर्थाने धर्माचरण करावे.
1.153.83
न संशयमनारुह्य नरो भद्राणि पश्यति ।
संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति ॥ १.१५३.८३ ॥
संशयात न उतरणारा माणूस कल्याण पाहत नाही; संशयात उतरून जर तो जिवंत राहिला तर तो पाहतो.
1.153.84
यस्य बुद्धिः परिभवेत्तमतीतेन सान्त्वयेत् ।
अनागतेन दुर्बुद्धिं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम् ॥ १.१५३.८४ ॥
ज्याची बुद्धी भ्रष्ट होते त्याला भूतकाळाने शांत करावे; दुर्बुद्धीला भविष्यकाळाने, पंडिताला वर्तमानाने.
1.153.85
योऽरिणा सह सन्धाय शयीत कृतकृत्यवत् ।
स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ॥ १.१५३.८५ ॥
शत्रूशी तह करून कृतकृत्य झाल्याप्रमाणे जो झोपतो, तो झाडाच्या शेंड्यावर झोपलेला आणि खाली पडलेला माणूस जागा होतो तसा जागा होतो.
1.153.86
मन्त्रसंवरणे यत्नः सदा कार्योऽनसूयता ।
आकारमभिरक्षेत चारेणाप्यनुपालितः ॥ १.१५३.८६ ॥
मंत्रणेची गुप्तता राखण्यासाठी सदैव प्रयत्न करावा, असूया न करता. हेरांनी संरक्षित असला तरी आपला आकार (भाव-मुद्रा) जपावा.
1.153.87
न रात्रौ मन्त्रयेद्विद्वान्न च कैश्चिदुपासितः ।
प्रासादाग्रे शिलाग्रे वा विशाले विजनेपि वा ॥ १.१५३.८७ ॥
विद्वानाने रात्री मंत्रणा करू नये, कोणी पाहत असतानाही करू नये. राजवाड्याच्या शिखरावर, दगडाच्या शिखरावर, मोकळ्या जागी किंवा एकांतातही करू नये.
1.153.88
समन्तात्तत्र पश्यद्भिः सहाप्तैरेव मन्त्रयेत् ।
नैव संवेशयेत्तत्र मन्त्रवेश्मनि शारिकाम् ॥ १.१५३.८८ ॥
तेथे सभोवार पाहणाऱ्या विश्वासू माणसांबरोबरच मंत्रणा करावी. मंत्रगृहात मैनेलाही प्रवेश देऊ नये.
1.153.89
शुकान्वा शारिका वापि बालमूर्खजडानपि ।
प्रविष्टानपि निर्वास्य मन्त्रयेद्धार्मिकैर्द्विजैः ॥ १.१५३.८९ ॥
पोपट किंवा मैना, लहान मुले, मूर्ख व जडबुद्धी लोक — आत शिरले असले तरी त्यांना बाहेर काढून धार्मिक द्विजांसोबत मंत्रणा करावी.
1.153.90
नीतिज्ञैर्न्यायशास्त्रज्ञैरितिहासे सुनिष्ठितैः ।
रक्षां मन्त्रस्य निश्छिद्रां मन्त्रान्ते निश्चयेत्स्वयम् ॥ १.१५३.९० ॥
नीती आणि न्यायशास्त्र जाणणाऱ्या, इतिहासात निपुण असलेल्या लोकांसोबत मंत्रणा करावी. मंत्राचे संरक्षण निच्छिद्र ठेवावे; मंत्राच्या शेवटी स्वतः निश्चय करावा.
1.153.91
वीरोपवर्णितात्तस्माद्धर्मार्थाभ्यामथात्मना ।
एकेन वाथ विप्रेण ज्ञातबुद्धिर्विनिश्चयेत् ॥ १.१५३.९१ ॥
वीरांनी प्रशंसिलेल्या धर्म व अर्थाने, किंवा स्वतः, किंवा ज्याची बुद्धी ओळखली गेली आहे अशा एका ब्राह्मणाच्या सहाय्याने निश्चय करावा.
1.153.92
तृतीयेन न चान्येन व्रजेन्निश्चयमात्मवान् ।
षट्कर्णश्छिद्यते मन्त्र इति नीतिषु पठ्यते ॥ १.१५३.९२ ॥
आत्मसंयमी पुरुषाने तिसऱ्या किंवा अन्य कोणाशी निश्चय करू नये; 'सहा कानांपर्यंत पोहोचलेला मंत्र भंग पावतो' असे नीतिग्रंथांत म्हटले आहे.
1.153.93
निःसृतो नाशयेन्मन्त्रो हस्तप्राप्तामपि श्रियम् ।
स्वमतं च परेषां च विचार्य च पुनःपुनः।
गुणवद्वाक्यमादद्यान्नैव तृप्येद्विचक्षणः ॥ १.१५३.९३ ॥
बाहेर फुटलेला मंत्र हाती आलेल्या संपत्तीचाही नाश करतो. स्वतःचे व इतरांचे मत वारंवार विचारून गुणवान वाक्यच स्वीकारावे; सुज्ञाने स्वतःवरच समाधान मानू नये.
1.153.94
नाच्छित्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम् ।
नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्नोति महतीं श्रियम् ॥ १.१५३.९४ ॥
शत्रूची मर्मस्थाने न छेदता, क्रूर कर्म न करता आणि मासेमाराप्रमाणे प्रहार न करता कोणी मोठी संपत्ती मिळवत नाही.
1.153.95
कर्शितं व्याधितं क्लिन्नमपानीयमघासकम् ।
परिविश्वस्तमन्दं च प्रहर्तव्यमरेर्बलम् ॥ १.१५३.९५ ॥
शत्रूचे सैन्य थकलेले, आजारी, भिजलेले, पाण्याविना, दुःखात झोपलेले, पूर्ण विश्वासू आणि सुस्त असताना त्यावर प्रहार करावा.
1.153.96
नार्थिकोऽर्थिनमभ्येति कृतार्थे नास्ति सङ्गतम् ।
तस्मात्सर्वाणि साध्यानि सावशेषाणि कारयेत् ॥ १.१५३.९६ ॥
धनार्थी धनार्थीकडे जात नाही; ज्याचे कार्य सिद्ध झाले आहे त्याच्याशी संबंध उरत नाही. म्हणून सर्व कार्ये काही शेष ठेवूनच करवून घ्यावीत.
1.153.97
संग्रहे विग्रहे चैव यत्नः कार्योऽनसूयता ।
उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता ॥ १.१५३.९७ ॥
संग्रहात आणि युद्धातही प्रयत्न करावा, मत्सरावाचून. समृद्धीची इच्छा करणाऱ्याने प्रयत्नाने उत्साहही बाळगावा.
1.153.98
नास्य कृत्यानि बुध्येरन्मित्राणि रिपवस्तथा ।
आरब्धान्येव पश्येरन्सुपर्यवसितान्यपि ॥ १.१५३.९८ ॥
त्याची कार्ये मित्रांनी आणि शत्रूंनीही जाणू नयेत. सुरू केलेलीच त्यांनी पाहावीत, जरी ती पूर्णपणे संपलेली असली तरीही.
1.153.99
भीतवत्संविधातव्यं यावद्भयमनागतम् ।
आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ १.१५३.९९ ॥
भय येईपर्यंत भीतीसारखे वागावे. परंतु भय आलेले पाहून निर्भयासारखा प्रहार करावा.
1.153.100
दैवेनोपहतं शत्रुमनुगृह्णाति यो नरः ।
स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्वतरी यथा ॥ १.१५३.१०० ॥
दैवाने घायाळ झालेल्या शत्रूवर जो मनुष्य अनुग्रह करतो, तो खेचरी गर्भ धारण करते तसा मृत्यूला कवटाळतो.
1.153.101
अनागतं हि बुध्येत यच्च कार्यं पुरः स्थितम् ।
न तु बुद्धिक्षयात्किंचिदतिक्रामेत्प्रयोजनम् ॥ १.१५३.१०१ ॥
न आलेले आणि समोर असलेले कार्य आधीच जाणावे. बुद्धीच्या क्षयामुळे कोणताही हेतू टाळू नये.
1.153.102
उत्साहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता ।
विभज्य देशकालौ च दैवं धर्मादयस्त्रयः।
नैःश्रेयसौ तु तौ ज्ञेयौ देशकालाविति स्थितिः ॥ १.१५३.१०२ ॥
समृद्धीची इच्छा करणाऱ्याने प्रयत्नाने उत्साहही बाळगावा. देश-काल, दैव आणि धर्म आदी तिन्हींची विभागणी करून पाहावी. देश आणि काल हेच परम कल्याण देणारे जाणावेत, हीच स्थिती आहे.
1.153.103
तालवत्कुरुते मूलं बालः शत्रुरुपेक्षितः ।
गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः क्षिप्रं संजायते महान् ॥ १.१५३.१०३ ॥
ताडाचे झाड जसे मुळे धरते, तसा दुर्लक्षित बालशत्रू मूळ धरतो. दाट अरण्यात सोडलेला अग्नी जसा लवकर महान होतो.
1.153.104
अग्निस्तोकमिवात्मानं सन्धुक्षयति यो नरः ।
स वर्धमानो ग्रसते महान्तमपि संचयम् ॥ १.१५३.१०४ ॥
ठिणगीप्रमाणे स्वतःला पेटवणारा मनुष्य वाढून मोठ्या संचयालाही गिळंकृत करतो.
1.153.105
आदावेव ददानीति प्रियं ब्रूयान्निरर्थकम् ॥ १.१५३.१०५ ॥
सुरुवातीलाच 'मी देईन' असे प्रिय शब्द बोलावेत, पण ते निरर्थक असावेत.
1.153.106
आशां कालवतीं कुर्यात्कालं विघ्नेन योजयेत् ।
विघ्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं वाऽपि हेतुतः ॥ १.१५३.१०६ ॥
आशेला काळाशी बांधावे; काळाला विघ्नाशी जोडावे. विघ्नाला निमित्ताने सांगावे, आणि निमित्त कारणाने सांगावे.
1.153.107
क्षुरो भूत्वा हरेत्प्राणान्निशितः कालसाधनः ।
प्रतिच्छन्नो लोमहारी द्विषतां परिकर्तनः ॥ १.१५३.१०७ ॥
धारदार वस्तऱ्यासारखा होऊन शत्रूंचे प्राण हरण करावा; तो तीक्ष्ण, काळाचे साधन, लपलेला, केस काढणारा आणि शत्रूंना सर्वत्र कापणारा असावा.
1.153.108
पाण्डवेषु यथान्यायमन्येषु च कुरूद्वह ।
वर्तमानो न मज्जेस्त्वं तथा कृत्यं समाचर ॥ १.१५३.१०८ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा! पांडवांशी आणि इतरांशीही न्यायाने वागत तू बुडू नकोस; त्याच प्रकारे आपले कर्तव्य पार पाड.
1.153.109
सर्वकल्याणसंपन्नो विशिष्ट इति निश्चयः ।
तस्मात्त्वं पाण्डुपुत्रेभ्यो रक्षात्मानं नराधिप ॥ १.१५३.१०९ ॥
सर्व कल्याणगुणांनी संपन्न आणि विशिष्ट आहेत, हे निश्चित. म्हणून हे नराधिपा, पांडुपुत्रांपासून स्वतःचे रक्षण कर.
1.153.110
भ्रातृव्या बलवन्तस्ते पाण्डुपुत्रा नराधिप ।
पश्चात्तापो यथा न स्यात्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ १.१५३.११० ॥
हे नराधिपा, तुझे चुलत-शत्रू पांडुपुत्र बलवान आहेत. पुढे पश्चात्ताप होऊ नये अशी नीती ठरव.
1.153.111
एवमुक्त्वा संप्रतस्थे कणिकः स्वगृहं ततः ।
धृतराष्ट्रोऽपि कौरव्यः शोकार्तः समपद्यत ॥ १.१५३.१११ ॥
असे बोलून कणिक आपल्या घरी निघून गेला. कौरववंशी धृतराष्ट्रही शोकाने पीडित झाला.