મહાભારત · અધ્યાય 1.172
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.172.1
न सन्तापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित् ।
न हि सन्तापकालोऽयं वैद्यस्य तव विद्यते ॥ १.१७२.१ ॥
તારે ક્યારેય સામાન્ય માણસની જેમ શોક ન કરવો જોઈએ. આ શોકનો સમય નથી, કારણ કે તું જ્ઞાની છે.
1.172.2
अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैः ।
अवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते ॥ १.१७२.२ ॥
આ જગતમાં બધા મનુષ્યોએ અવશ્ય મૃત્યુ પામવાનું છે. જે અવશ્ય થવાનું છે તેના માટે અહીં શોક હોતો નથી.
1.172.3
भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते ।
व्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र च ॥ १.१७२.३ ॥
પત્ની, પુત્ર અને પુત્રી — આ બધાં પોતાના માટે જ પ્રિય ગણાય છે. તું સુબુદ્ધિથી વ્યથા છોડી દે; હું પોતે ત્યાં જઈશ.
1.172.4
एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम् ।
प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तुर्हितमाचरेत् ॥ १.१७२.४ ॥
સ્ત્રીનું આ જ પરમ અને જગતમાં સનાતન કર્તવ્ય છે — પ્રાણનો પણ ત્યાગ કરીને પતિનું હિત આચરવું.
1.172.5
तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीदं सुखावहम् ।
भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽस्मिंश्च यशस्करम् ॥ १.१७२.५ ॥
ત્યાં કરેલું એ કર્મ તારા માટે પણ સુખ લાવશે. તે પરલોકમાં અક્ષય અને આ લોકમાં યશ આપનારું થશે.
1.172.6
एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्ष्याम्यहं तव ।
अर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते ॥ १.१७२.६ ॥
હું તને જે ધર્મ કહેવાની છું તે જ શ્રેષ્ઠ છે. અહીં તારો અર્થ અને તારો ધર્મ બંને વધુ દેખાય છે.
1.172.7
यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयि ।
कन्या चैका कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया ॥ १.१७२.७ ॥
જે હેતુ માટે પત્ની ઇચ્છાય છે, તે હેતુ તેં મારામાં પ્રાપ્ત કર્યો છે. એક કન્યા અને એક પુત્ર છે; તારા વડે હું ઋણમુક્ત થયો છું.
1.172.8
समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा ।
न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे ॥ १.१७२.८ ॥
તું પોષણમાં અને એ જ રીતે બે સંતાનોના રક્ષણમાં સમર્થ છે; પરંતુ હું બે સંતાનોનું રક્ષણ અને પોષણ કરવા સમર્થ નથી.
1.172.9
मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वप्राणधनेश्वर ।
कथं स्यातां सुतौ बालौ भरेयं च कथं त्वहम् ॥ १.१७२.९ ॥
મારા પ્રાણ અને ધનના સ્વામી! તારા વિના મારા બે નાના પુત્રો કેવી રીતે રહેશે? હું તેમનું ભરણપોષણ કેવી રીતે કરીશ?
1.172.10
कथं हि विधवाऽनाथा बालपुत्रा विना त्वया ।
मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि ॥ १.१७२.१० ॥
વિધવા અને અનાથ થઈને, તારા વિના, નાનાં સંતાનો સાથે હું, સજ્જનોના માર્ગે ગયેલા તારા પથ પર ઊભી રહીને, તે જોડીને કેવી રીતે જીવાડીશ?
1.172.11
अहं कृतावलेपैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम् ।
अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम् ॥ १.१७२.११ ॥
ગર્વિષ્ઠ અને તારા સંબંધ માટે અયોગ્ય લોકો આ કન્યાની માગણી કરતા હોય ત્યારે, હું તેનું રક્ષણ કેવી રીતે કરી શકીશ?
1.172.12
उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः ।
प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे पतिहीनां तथा स्त्रियम् ॥ १.१७२.१२ ॥
જમીન પર ફેંકેલા માંસ માટે જેમ પક્ષીઓ ઝપટે છે, તેમ પતિવિહોણી સ્ત્રીને બધા લોકો ઝંખે છે.
1.172.13
साऽहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः ।
स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम ॥ १.१७२.१३ ॥
હું ડગમગાવાતી, દુરાત્માઓ દ્વારા ઇચ્છાતી, માર્ગ પર સ્થિર રહી શકીશ નહીં, હે સજ્જનોના પ્રિય, હે દ્વિજોત્તમ.
1.172.14
स्त्रीजन्म गर्हितं नाथ लोके दुष्टजनाकुले ।
मातापित्रोर्वशे कन्या प्रौढा भर्तृवशे तथा ॥ १.१७२.१४ ॥
હે નાથ, દુષ્ટ લોકોથી ભરેલા જગતમાં સ્ત્રીજન્મ નિંદનીય છે. કન્યા માતાપિતાના વશમાં અને પ્રૌઢા પતિના વશમાં રહે છે.
1.172.15
अभावे चानयोः पुत्रे खतन्त्रा स्त्री विगर्हिता ॥ १.१७२.१५ ॥
આ બંનેના અભાવમાં, પુત્ર હોવા છતાં પણ, સ્વતંત્ર સ્ત્રી નિંદાપાત્ર છે.
1.172.16
अनाथत्वं स्त्रियो द्वारं दुष्टानां विवृतं हि तत् ।
वस्त्रखण्डं घृताक्तं हि यथा संकृष्यते श्वभिः ॥ १.१७२.१६ ॥
અનાથપણું સ્ત્રી માટે દુષ્ટોનું ખુલ્લું દ્વાર છે. ઘીથી લથબથ કપડાનો ટુકડો જેમ કૂતરાંઓ ખેંચે છે તેમ.
1.172.17
कथं तव कुलस्यैकमिमं बालमनागसम् ।
पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे ॥ १.१७२.१७ ॥
તારા કુળના આ એકમાત્ર નિર્દોષ બાળકને પિતૃ-પિતામહોના માર્ગે કેવી રીતે લગાડવાનું સાહસ હું કરું?
1.172.18
कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्सितान् ।
अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान् ॥ १.१७२.१८ ॥
તું ધર્મદર્શી હતો તેમ, અનાથ અને ચારે બાજુ નાશ પામેલી હું આ બાળકમાં ઇચ્છિત ગુણો કેવી રીતે આરોપી શકીશ?
1.172.19
इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम् ।
अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा ॥ १.१७२.१९ ॥
તારી આ બાળકીને પણ, મારો તિરસ્કાર કરીને, અયોગ્ય શૂદ્રો વેદશ્રવણની જેમ ઇચ્છશે.
1.172.20
तां चेदहं न दित्सेयं सद्गुणैरुपबृंहिताम् ।
प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात् ॥ १.१७२.२० ॥
સદ્ગુણોથી યુક્ત એવી તેને જો હું ન આપું, તો યજ્ઞમાંથી હવિષ્ય કાગડાઓ હરે તેમ તેઓ બળજબરીથી તેને હરી જશે.
1.172.21
संप्रेक्षमाणा पुत्रीं ते नानुरूपमिवात्मनः ।
अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव ॥ १.१७२.२१ ॥
તારી પુત્રીને, જે તેને અનુરૂપ નથી, અયોગ્યોના વશમાં પડેલી જોઈને, અને તારી આ પુત્રીને પણ.
1.172.22
अवज्ञाता च लोकेषु तथान्मानमजानती ।
अवलिप्तैरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः ॥ १.१७२.२२ ॥
લોકોમાં તિરસ્કૃત થઈ, પોતાને ન જાણતી, હે બ્રાહ્મણ, ગર્વિષ્ઠોથી હું મરીશ, એમાં સંદેહ નથી.
1.172.23
तौ च हीनौ मया बालौ त्वया चैव तथात्मजौ ।
विनश्येतां न सन्देहो मत्स्याविव जलक्षये ॥ १.१७२.२३ ॥
મારાથી અને તારાથી વંચિત થયેલા તે બે બાળકો, પાણી સુકાતાં બે માછલીઓની જેમ નાશ પામશે, એમાં સંદેહ નથી.
1.172.24
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम् ।
त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि ॥ १.१७२.२४ ॥
આ ત્રણેય સર્વથા આ રીતે જ નાશ પામશે, એમાં સંદેહ નથી. તેથી તારે મને ત્યજવું યોગ્ય છે.
1.172.25
व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः ।
ननु ब्रह्मन्सपुत्राणामिति धर्मविदो विदुः ॥ १.१७२.२५ ॥
આ જ સ્ત્રીઓનું પરમ સૌભાગ્ય છે; પતિ જ તેમનો પ્રથમ અને પરમ આશ્રય છે. હે બ્રાહ્મણ, ધર્મજ્ઞો પુત્રોસહિત સ્ત્રી માટે આ જ છે એમ જાણે છે.
1.172.26
अनिष्टमिह पुत्राणां विषये परिवर्तितुम् ।
हरिद्राञ्जनपुष्पादिसौमङ्गल्ययुता सती ॥ १.१७२.२६ ॥
અહીં પુત્રોના વિષયમાં અનિષ્ટ ઘટવું યોગ્ય નથી; હળદર, કાજળ, ફૂલ વગેરે મંગળ ચિહ્નોથી યુક્ત સતી.
1.172.27
मरणं याति या भर्तुस्तद्दत्तजलपायिनी ।
भर्तृपादार्पितमनाः सा याति गिरिजापदम् ॥ १.१७२.२७ ॥
પતિ મૃત્યુ પામે ત્યારે જે તેણે આપેલું જળ પીએ છે અને મન પતિના ચરણમાં અર્પે છે, તે ગિરિજા (પાર્વતી)ના ધામમાં જાય છે.
1.172.28
गिराजायाः सखी भूत्वा मोदते नगकन्यया ।
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ॥ १.१७२.२८ ॥
ગિરિજાની સખી બનીને તે પર્વતકન્યા સાથે આનંદ કરે છે. પિતા મર્યાદિત જ આપે છે, માતા મર્યાદિત જ આપે છે, અને પુત્ર પણ મર્યાદિત જ આપે છે.
1.172.29
अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति ।
आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च ॥ १.१७२.२९ ॥
અપરિમિત આપનાર પતિનું કઈ સ્ત્રી અભિનંદન નહીં કરે? આશ્રમો, અગ્નિસંસ્કારો, જપ, હોમ અને વ્રતો પણ (પતિથી જ પૂર્ણ થાય છે).
1.172.30
स्त्रीणां नैते विधातव्या विना पतिमनिन्दितम् ।
क्षमा शौचमनाहारमेतावद्विहितं स्त्रियाः ॥ १.१७२.३० ॥
નિર્દોષ પતિ વિના સ્ત્રીઓએ આ કરવાં નહીં. ક્ષમા, શૌચ અને ઉપવાસ જ સ્ત્રી માટે આટલું વિહિત છે.
1.172.31
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया ।
बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे ॥ १.१७२.३१ ॥
મેં આ પુત્ર અને આ પુત્રીનો પણ ત્યાગ કર્યો છે; તારા માટે બંધુઓનો અને મારા જીવનનો પણ ત્યાગ કર્યો છે.
1.172.32
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा ।
विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः ॥ १.१७२.३२ ॥
યજ્ઞો, તપ, નિયમો અને વિવિધ દાનો કરતાં પણ પતિના પ્રિય અને હિતમાં સદા સ્થિર રહેવું એ સ્ત્રી માટે શ્રેષ્ઠ છે.
1.172.33
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्मं परमसंमतम् ।
इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च ॥ १.१७२.३३ ॥
તેથી હું જે કરવા ઇચ્છું છું તે પરમ સંમત ધર્મ છે; તે તારા અને કુળ માટે ઇષ્ટ તથા હિતકારક છે.
1.172.34
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः ।
आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम् ॥ १.१७२.३४ ॥
પ્રિય સંતાનો, ધન અને પ્રિય મિત્રો; આપદ્ધર્મમાંથી મુક્તિ માટે ભાર્યા પણ સજ્જનોના મતે (ત્યાજ્ય નથી).
1.172.35
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ १.१७२.३५ ॥
આપત્તિ માટે ધનનું રક્ષણ કરવું; પત્નીઓનું ધનથી પણ રક્ષણ કરવું; પોતાનું સદા પત્નીઓથી અને ધનથી પણ રક્ષણ કરવું.
1.172.36
दृष्टादृष्टफलार्थं हि भार्या पुत्रो धनं गृहम् ।
सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेष निश्चयः ॥ १.१७२.३६ ॥
દૃષ્ટ અને અદૃષ્ટ ફળ માટે જ ભાર્યા, પુત્ર, ધન, ઘર—આ બધાંની સંભાળ રાખવી; આ જ્ઞાનીઓનો નિશ્ચય છે.
1.172.37
एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धनः ।
उभयोः कोधिको विद्वन्नात्मा चैवाधिकः कुलात् ॥ १.१७२.३७ ॥
એક તરફ આખું કુળ, બીજી તરફ કુળ વધારનાર આત્મા. હે વિદ્વાન, બંનેમાં આત્મા કુળ કરતાં અધિક છે.
1.172.38
आत्मनो विद्यमानत्वाद्भुवनानि चतुर्दश ।
विद्यन्ते द्विजशार्दूल आतमा रक्ष्यस्ततस्त्वया ॥ १.१७२.३८ ॥
આત્મા હોવાથી જ ચૌદ ભુવનો છે. હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, તેથી તારે આત્માનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.
1.172.39
आत्मन्यविद्यमाने चेदस्य नास्तीह किंचन ।
एतज्जगदिदं सर्वमात्मना न समं किल ॥ १.१७२.३९ ॥
જો આત્મા જ ન હોય તો અહીં એનું કંઈ પણ રહેતું નથી. આ આખું જગત ખરેખર આત્માની સમાન નથી.
1.172.40
स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना ।
अनुजानीही मामार्य सुतौ मे परिपालय ॥ १.१७२.४० ॥
તેથી મારા દ્વારા તારું કર્તવ્ય કર. તું પોતે જ તને તાર. હે આર્ય, મને અનુમતિ આપ અને મારા બંને પુત્રોનું રક્ષણ કર.
1.172.41
अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये ।
धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि ॥ १.१७२.४१ ॥
ધર્મજ્ઞો ધર્મનિર્ણયમાં કહે છે કે સ્ત્રીઓ અવધ્ય છે. ધર્મજ્ઞ રાક્ષસો વિશે પણ કહેવાય છે કે તેણે મને પણ ન મારવી જોઈએ.
1.172.42
निःसंशयं वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः ।
अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि ॥ १.१७२.४२ ॥
પુરુષોનો વધ નિઃસંદેહ છે; સ્ત્રીઓનો વધ સંદિગ્ધ છે. તેથી હે ધર્મજ્ઞ, તારે મને જ મોકલવી જોઈએ.
1.172.43
भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया ।
त्वच्छुश्रूषणसंभूता कीर्तिश्चाप्यतुला मम।
त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितं ॥ १.१७२.४३ ॥
મેં પ્રિય સુખો ભોગવ્યાં છે, ધર્મનું આચરણ કર્યું છે; આપની સેવાથી ઉત્પન્ન થયેલી અતુલ્ય કીર્તિ પણ મેળવી છે. આપથી જન્મેલાં પ્રિય સંતાનો મને મળ્યાં છે; આપ વિના જીવવું મને દુઃખ નહીં આપે.
1.172.44
जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा ।
समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः ॥ १.१७२.४४ ॥
સંતાનો જન્મ્યાં છે, હું વૃદ્ધ થઈ છું, સદા આપનું પ્રિય ઇચ્છ્યું છે. આ બધું બરાબર વિચારીને હું આ નિર્ણય કરું છું.
1.172.45
उत्सृज्यापि हि मामार्य प्राप्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम् ।
ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव ॥ १.१७२.४५ ॥
હે આર્ય, મને ત્યજીને પણ આપ બીજી સ્ત્રી મેળવશો. ત્યારે આપનો ધર્મ ફરી સ્થાપિત થશે.
1.172.46
न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम् ।
स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने ॥ १.१७२.४६ ॥
હે કલ્યાણ, પુરુષોને અનેક પત્નીઓ હોવી એ અધર્મ નથી. પરંતુ સ્ત્રીઓએ પહેલા પતિનું ઉલ્લંઘન કરવું એ મહા અધર્મ છે.
1.172.47
एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम् ।
आत्मानं तारयाद्याशु कुलं चेमौ च दारकौ ॥ १.१७२.४७ ॥
આ બધું બરાબર વિચારીને નિંદનીય આત્મત્યાગ છોડો. હમણાં જ આપને, કુળને અને આ બે પુત્રોને બચાવો.
1.172.48
एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत ।
मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः ॥ १.१७२.४८ ॥
તેણીએ આમ કહ્યું ત્યારે, હે ભારત, પતિએ તેને આલિંગન આપ્યું અને અત્યંત દુઃખી થઈને ધીમે ધીમે આંસુ સાર્યાં.
1.172.49
मैवं वद त्वं कल्याणि तिष्ठ चेह सुमध्यमे ।
न तु भार्यां त्यजेत्प्राज्ञः पुत्रान्वापि कदाचन ॥ १.१७२.४९ ॥
હે કલ્યાણી, એમ ન બોલ; હે સુમધ્યમા, અહીં જ રહે. બુદ્ધિમાન પુરુષ ક્યારેય પત્ની કે પુત્રોનો ત્યાગ કરતો નથી.
1.172.50
विशेषतः स्त्रियं रक्षेत्पुरुषो बुद्धिमानिह ।
त्यक्त्वा तु पुरुषो जीवेन्न हातव्यानिमान्सदा।
न वेत्ति कामं धर्मं च अर्थं मोक्षं च तत्त्वतः ॥ १.१७२.५० ॥
બુદ્ધિમાન પુરુષે વિશેષ કરીને પત્નીનું રક્ષણ કરવું જોઈએ. જે પુરુષ તેમનો ત્યાગ કરીને જીવે છે, તેણે આમનો ક્યારેય ત્યાગ ન કરવો. કામ, ધર્મ, અર્થ અને મોક્ષને જે યથાર્થ રીતે જાણતો નથી (તે મોહમાં છે).