มหาภารตะ · อัธยายะ 1.172
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.172.1
न सन्तापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित् ।
न हि सन्तापकालोऽयं वैद्यस्य तव विद्यते ॥ १.१७२.१ ॥
ท่านไม่ควรโศกเศร้าอย่างคนสามัญเลย เพราะบัดนี้ไม่ใช่เวลาแห่งความโศกเศร้าสำหรับท่าน ผู้เป็นผู้รู้
1.172.2
अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैः ।
अवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते ॥ १.१७२.२ ॥
มนุษย์ทั้งปวงในโลกนี้ย่อมต้องประสบความตายเป็นแน่ เมื่อสิ่งที่ต้องเกิดขึ้นเป็นแน่แท้ ความโศกเศร้าย่อมไม่มีที่ในโลกนี้
1.172.3
भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते ।
व्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र च ॥ १.१७२.३ ॥
ภรรยา บุตรชาย และบุตรสาว ล้วนเป็นที่ปรารถนาเพื่อประโยชน์ของตนเอง ขอท่านจงละความทุกข์เสียด้วยปัญญาอันดี ส่วนข้าพเจ้าเองจะไปยังที่นั้นเช่นกัน
1.172.4
एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम् ।
प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तुर्हितमाचरेत् ॥ १.१७२.४ ॥
นี่คือหน้าที่อันสูงสุดและนิรันดร์ของสตรีในโลก คือแม้จะสละชีวิตของตน ก็พึงประพฤติเพื่อประโยชน์สุขของสามี
1.172.5
तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीदं सुखावहम् ।
भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽस्मिंश्च यशस्करम् ॥ १.१७२.५ ॥
กรรมที่ทำแล้วในที่นั้น จะนำความสุขมาสู่ท่านด้วย กรรมนั้นไม่มีวันเสื่อมสูญในโลกหน้า และยังนำเกียรติยศมาในโลกนี้
1.172.6
एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्ष्याम्यहं तव ।
अर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते ॥ १.१७२.६ ॥
และนี่คือธรรมอันหนักแน่นที่ข้าพเจ้ากำลังจะกล่าวแก่ท่าน ในที่นี้ทั้งประโยชน์ทางโลกและธรรมของท่านปรากฏว่ามีมากกว่า
1.172.7
यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयि ।
कन्या चैका कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया ॥ १.१७२.७ ॥
ประโยชน์ที่เพื่อมันภรรยาจึงเป็นที่ปรารถนา ประโยชน์นั้นท่านได้รับจากข้าพเจ้าแล้ว มีบุตรสาวคนหนึ่งและบุตรชายคนหนึ่ง ข้าพเจ้าได้พ้นจากหนี้ด้วยท่าน
1.172.8
समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा ।
न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे ॥ १.१७२.८ ॥
ท่านมีความสามารถในการเลี้ยงดู และในการคุ้มครองบุตรทั้งสองด้วย แต่ข้าพเจ้าไม่สามารถคุ้มครองและเลี้ยงดูบุตรทั้งสองได้
1.172.9
मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वप्राणधनेश्वर ।
कथं स्यातां सुतौ बालौ भरेयं च कथं त्वहम् ॥ १.१७२.९ ॥
โอ้ เจ้าแห่งชีวิตและทรัพย์สมบัติทั้งปวงของข้าพเจ้า เมื่อปราศจากท่าน บุตรน้อยทั้งสองจะอยู่ได้อย่างไร และข้าพเจ้าจะเลี้ยงดูพวกเขาได้อย่างไร
1.172.10
कथं हि विधवाऽनाथा बालपुत्रा विना त्वया ।
मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि ॥ १.१७२.१० ॥
หม้ายและไร้ที่พึ่ง เมื่อปราศจากท่าน มีบุตรน้อย ยืนอยู่บนทางของผู้ดีที่ได้จากไปแล้ว ข้าพเจ้าจะประคับประคองคู่นี้ให้ดำรงชีวิตได้อย่างไร
1.172.11
अहं कृतावलेपैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम् ।
अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम् ॥ १.१७२.११ ॥
ขณะที่บุรุษจองหองซึ่งไม่คู่ควรกับการเป็นเครือญาติของท่าน กำลังขอบุตรสาวของข้าพเจ้านี้อยู่ ข้าพเจ้าจะสามารถคุ้มครองนางได้อย่างไร
1.172.12
उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः ।
प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे पतिहीनां तथा स्त्रियम् ॥ १.१७२.१२ ॥
เหมือนนกทั้งหลายที่แสวงหาเนื้อที่ถูกทิ้งไว้บนพื้นดิน ผู้คนทั้งปวงก็แสวงหาสตรีที่ไร้สามีฉันนั้น
1.172.13
साऽहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः ।
स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम ॥ १.१७२.१३ ॥
ข้าพเจ้าถูกเขย่าและถูกแสวงหาโดยคนชั่วร้าย จะไม่สามารถยืนมั่นบนทางได้เลย โอ้ผู้เป็นที่รักของคนดี ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้เกิดสองครั้ง
1.172.14
स्त्रीजन्म गर्हितं नाथ लोके दुष्टजनाकुले ।
मातापित्रोर्वशे कन्या प्रौढा भर्तृवशे तथा ॥ १.१७२.१४ ॥
โอ้ท่านผู้เป็นที่พึ่ง การเกิดเป็นสตรีถูกติเตียนในโลกที่เต็มไปด้วยคนชั่วร้าย หญิงสาวอยู่ในอำนาจของมารดาและบิดา และหญิงที่เติบโตแล้วอยู่ในอำนาจของสามี
1.172.15
अभावे चानयोः पुत्रे खतन्त्रा स्त्री विगर्हिता ॥ १.१७२.१५ ॥
และเมื่อสองสิ่งนี้ไม่มี แม้จะมีบุตรชาย สตรีที่เป็นอิสระก็ถูกติเตียน
1.172.16
अनाथत्वं स्त्रियो द्वारं दुष्टानां विवृतं हि तत् ।
वस्त्रखण्डं घृताक्तं हि यथा संकृष्यते श्वभिः ॥ १.१७२.१६ ॥
การไร้ที่พึ่งเป็นประตูที่เปิดให้คนชั่วเข้าหาสตรี เปรียบเหมือนผ้าชิ้นหนึ่งที่ชุบเนยใส ย่อมถูกสุนัขลากไปมา
1.172.17
कथं तव कुलस्यैकमिमं बालमनागसम् ।
पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे ॥ १.१७२.१७ ॥
ข้าพเจ้าจะกล้าส่งเด็กผู้ไร้โทษคนเดียวของตระกูลท่านนี้ ให้เดินไปตามทางของบิดาและปู่ย่าตายายได้อย่างไร
1.172.18
कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्सितान् ।
अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान् ॥ १.१७२.१८ ॥
ข้าพเจ้าจะสามารถปลูกฝังคุณธรรมอันพึงปรารถนาให้แก่เด็กคนนี้ได้อย่างไร เมื่อข้าพเจ้าไร้ที่พึ่งและถูกทำลายทุกด้าน ดังท่านเคยเป็นผู้เห็นธรรมมาแต่ก่อน
1.172.19
इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम् ।
अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा ॥ १.१७२.१९ ॥
และหญิงสาวคนนี้ของท่านด้วย เมื่อดูหมิ่นข้าพเจ้าผู้ไร้ที่พึ่ง คนศูทรผู้ไม่คู่ควรจะปรารถนานาง เหมือนที่พวกเขาปรารถนาจะได้ฟังพระเวท
1.172.20
तां चेदहं न दित्सेयं सद्गुणैरुपबृंहिताम् ।
प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात् ॥ १.१७२.२० ॥
หากข้าพเจ้าไม่ยกนางให้ แม้นางจะประดับด้วยคุณความดี พวกเขาจะฉุดคร่านางไป เหมือนกาที่คาบเอาเครื่องบูชาจากพิธียัญ
1.172.21
संप्रेक्षमाणा पुत्रीं ते नानुरूपमिवात्मनः ।
अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव ॥ १.१७२.२१ ॥
เมื่อมองดูบุตรีของท่าน ซึ่งไม่เหมาะกับนาง และตกอยู่ในอำนาจของผู้ไม่คู่ควร และบุตรีนี้ของท่านด้วย
1.172.22
अवज्ञाता च लोकेषु तथान्मानमजानती ।
अवलिप्तैरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः ॥ १.१७२.२२ ॥
ข้าพเจ้าถูกดูหมิ่นในโลก และไม่รู้จักตนเอง ข้าแต่พราหมณ์ ข้าพเจ้าจะตายด้วยมือของผู้หยิ่งยโส ไม่มีข้อสงสัยเลย
1.172.23
तौ च हीनौ मया बालौ त्वया चैव तथात्मजौ ।
विनश्येतां न सन्देहो मत्स्याविव जलक्षये ॥ १.१७२.२३ ॥
ส่วนบุตรทั้งสองคนนั้นของข้าพเจ้า ซึ่งถูกพรากไปจากข้าพเจ้าและจากท่านเช่นกัน ซึ่งเป็นบุตรของท่าน จะพินาศ เหมือนปลาสองตัวเมื่อน้ำแห้ง ไม่มีข้อสงสัย
1.172.24
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम् ।
त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि ॥ १.१७२.२४ ॥
ทั้งสามจะพินาศเช่นนี้อย่างแน่นอน ไม่มีข้อสงสัย เพราะฉะนั้น ท่านควรละทิ้งข้าพเจ้า เพราะเมื่อปราศจากท่าน
1.172.25
व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः ।
ननु ब्रह्मन्सपुत्राणामिति धर्मविदो विदुः ॥ १.१७२.२५ ॥
นี่คือความโชคดีอันสูงสุดของสตรี สามีคือที่พึ่งอันสูงสุดเป็นอันดับแรก ข้าแต่พราหมณ์ ผู้รู้ธรรมกล่าวว่าเป็นเช่นนี้สำหรับสตรีที่มีบุตร
1.172.26
अनिष्टमिह पुत्राणां विषये परिवर्तितुम् ।
हरिद्राञ्जनपुष्पादिसौमङ्गल्ययुता सती ॥ १.१७२.२६ ॥
ที่นี่ ไม่ควรให้เกิดความทุกข์ร้ายแก่บุตร สตรีผู้ซื่อสัตย์ ประดับด้วยเครื่องหมายมงคลของขมิ้น ยาหยอดตา ดอกไม้ และสิ่งอื่นทำนองนั้น
1.172.27
मरणं याति या भर्तुस्तद्दत्तजलपायिनी ।
भर्तृपादार्पितमनाः सा याति गिरिजापदम् ॥ १.१७२.२७ ॥
ผู้ที่เมื่อสามีสิ้นชีวิต ดื่มน้ำที่สามีถวาย จิตใจมอบไว้ที่พระบาทของสามี นางย่อมไปสู่ถิ่นของพระคิริชา (ปารวตี)
1.172.28
गिराजायाः सखी भूत्वा मोदते नगकन्यया ।
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ॥ १.१७२.२८ ॥
นางเป็นสหายของพระคิริชา ย่อมชื่นชมอยู่กับธิดาแห่งภูเขา บิดาให้ตามประมาณ มารดาให้ตามประมาณ และบุตรให้ตามประมาณ
1.172.29
अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति ।
आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च ॥ १.१७२.२९ ॥
สตรีผู้ใดจะไม่ยินดีในสามีผู้ให้โดยไม่มีประมาณ บรรดาอาศรมขั้นต่าง ๆ พิธีเผาศพด้วยไฟ การท่องบท การบูชาด้วยไฟ และคำปฏิญาณทั้งหลาย ย่อมสำเร็จได้ด้วยสามี
1.172.30
स्त्रीणां नैते विधातव्या विना पतिमनिन्दितम् ।
क्षमा शौचमनाहारमेतावद्विहितं स्त्रियाः ॥ १.१७२.३० ॥
หากไม่มีสามีผู้ไร้ตำหนิ สตรีไม่ควรปฏิบัติสิ่งเหล่านี้ สำหรับสตรี กำหนดไว้เพียงความอดทน ความบริสุทธิ์ และการอดอาหารเท่านี้
1.172.31
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया ।
बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे ॥ १.१७२.३१ ॥
ข้าพเจ้าได้ละทิ้งบุตรชายคนนี้ และบุตรีคนนี้ด้วยเช่นกัน ข้าพเจ้าได้ละทิ้งญาติพี่น้องเพื่อท่าน และแม้ชีวิตของข้าพเจ้าเอง
1.172.32
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा ।
विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः ॥ १.१७२.३२ ॥
ความมั่นคงของสตรี ที่คงอยู่เสมอในความรักและประโยชน์เกื้อกูลของสามี ประเสริฐกว่ายัญ การบำเพ็ญตบะ ข้อปฏิบัติ และทานทุกประเภท
1.172.33
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्मं परमसंमतम् ।
इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च ॥ १.१७२.३३ ॥
เพราะฉะนั้น สิ่งที่ข้าพเจ้าปรารถนาจะทำนี้ คือธรรมอันเป็นที่เห็นชอบอย่างยิ่ง เป็นที่ปรารถนาและเป็นประโยชน์ทั้งแก่ท่านและแก่วงศ์ตระกูล
1.172.34
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः ।
आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम् ॥ १.१७२.३४ ॥
บุตรที่รัก ทรัพย์สมบัติ และมิตรสหายอันเป็นที่รัก และแม้ภริยาก็เช่นกัน เพื่อการปลดเปลื้องด้วยอาปัทธรรม ผู้ดีทั้งหลายเห็นว่าควรสละได้
1.172.35
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ १.१७२.३५ ॥
เพื่อยามภัยพิบัติ พึงรักษาทรัพย์ พึงรักษาภริยาแม้ด้วยทรัพย์ และพึงรักษาตนเองเสมอ ทั้งด้วยภริยาและด้วยทรัพย์เช่นกัน
1.172.36
दृष्टादृष्टफलार्थं हि भार्या पुत्रो धनं गृहम् ।
सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेष निश्चयः ॥ १.१७२.३६ ॥
เพราะเพื่อผลที่เห็นและไม่เห็น ภริยา บุตร ทรัพย์ และเรือน ทั้งหมดนี้พึงดูแล นี่คือข้อตัดสินของผู้มีปัญญา
1.172.37
एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धनः ।
उभयोः कोधिको विद्वन्नात्मा चैवाधिकः कुलात् ॥ १.१७२.३७ ॥
ด้านหนึ่งคือวงศ์ตระกูลทั้งหมด อีกด้านหนึ่งคือตนที่ทำให้วงศ์ตระกูลเจริญ ข้าแต่ผู้รอบรู้ ในสองสิ่งนี้ ตนนั้นยิ่งใหญ่กว่าวงศ์ตระกูลแน่นอน
1.172.38
आत्मनो विद्यमानत्वाद्भुवनानि चतुर्दश ।
विद्यन्ते द्विजशार्दूल आतमा रक्ष्यस्ततस्त्वया ॥ १.१७२.३८ ॥
เพราะอาตมันนั้นดำรงอยู่ โลกทั้งสิบสี่จึงดำรงอยู่ ข้าแต่ราชสีห์แห่งทวิชาติ เพราะฉะนั้น อาตมันนั้นท่านต้องคุ้มครอง
1.172.39
आत्मन्यविद्यमाने चेदस्य नास्तीह किंचन ।
एतज्जगदिदं सर्वमात्मना न समं किल ॥ १.१७२.३९ ॥
หากอาตมันนั้นไม่ดำรงอยู่ สิ่งใดของเขาก็ไม่เหลืออยู่ในที่นี้ โลกทั้งสิ้นนี้ แท้จริงแล้วไม่เท่าเทียมกับอาตมัน
1.172.40
स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना ।
अनुजानीही मामार्य सुतौ मे परिपालय ॥ १.१७२.४० ॥
ฉะนั้น จงทำหน้าที่ของท่านผ่านข้าพเจ้า จงช่วยตนเองด้วยตนเอง ข้าแต่ผู้สูงส่ง ขอทรงอนุญาตข้าพเจ้า และโปรดคุ้มครองบุตรทั้งสองของข้าพเจ้าด้วย
1.172.41
अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये ।
धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि ॥ १.१७२.४१ ॥
ผู้รู้ธรรมย่อมกล่าวในการตัดสินธรรมว่า หญิงไม่พึงถูกฆ่า และแม้แต่ยักษ์ผู้รู้ธรรม ก็พึงกล่าวว่าไม่พึงฆ่าข้าพเจ้าเช่นกัน
1.172.42
निःसंशयं वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः ।
अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि ॥ १.१७२.४२ ॥
การฆ่าชายนั้นแน่นอนไม่มีข้อสงสัย ส่วนการฆ่าหญิงยังเป็นที่สงสัย ฉะนั้น ข้าแต่ผู้รู้ธรรม ท่านควรส่งเฉพาะข้าพเจ้าไปเท่านั้น
1.172.43
भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया ।
त्वच्छुश्रूषणसंभूता कीर्तिश्चाप्यतुला मम।
त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितं ॥ १.१७२.४३ ॥
ข้าพเจ้าได้เสวยความสุขอันเป็นที่รักและได้ประพฤติธรรมแล้ว และได้เกียรติยศอันหาที่เปรียบมิได้ เกิดจากการรับใช้ท่าน บุตรอันเป็นที่รักซึ่งเกิดจากท่านข้าพเจ้าได้มาแล้ว การที่จะมีชีวิตอยู่โดยปราศจากท่านจะไม่ทำให้ข้าพเจ้าเดือดร้อน
1.172.44
जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा ।
समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः ॥ १.१७२.४४ ॥
บุตรได้เกิดแล้ว ข้าพเจ้าก็แก่ชรา และข้าพเจ้าปรารถนาความพอใจของท่านเสมอมา เมื่อพิจารณาเรื่องทั้งหมดนี้แล้ว ข้าพเจ้าจึงตัดสินใจเช่นนี้
1.172.45
उत्सृज्यापि हि मामार्य प्राप्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम् ।
ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव ॥ १.१७२.४५ ॥
ข้าแต่ท่านผู้สูงส่ง แม้ท่านจะละทิ้งข้าพเจ้าไป ท่านก็จะได้หญิงอื่นอีก แล้วธรรมของท่านจะได้รับการตั้งมั่นอีกครั้ง
1.172.46
न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम् ।
स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने ॥ १.१७२.४६ ॥
ข้าแต่ผู้มีความดีงาม การที่ชายมีภรรยาหลายคนหาเป็นบาปไม่ แต่สำหรับหญิง การละเมิดสามีคนแรกเป็นบาปอันใหญ่หลวงยิ่ง
1.172.47
एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम् ।
आत्मानं तारयाद्याशु कुलं चेमौ च दारकौ ॥ १.१७२.४७ ॥
เมื่อพิจารณาเรื่องทั้งหมดนี้แล้ว ท่านจงละการเสียสละตนเองอันน่าตำหนินั้นเสีย จงช่วยตนเองให้พ้นโดยเร็วเถิด ช่วยวงศ์ตระกูลและบุตรทั้งสองของเรานี้ด้วย
1.172.48
एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत ।
मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः ॥ १.१७२.४८ ॥
ข้าแต่พระภารตะ เมื่อนางกล่าวดังนี้ สามีก็โอบกอดนาง แล้วด้วยความทุกข์ใจยิ่ง ได้หลั่งน้ำตาอย่างช้า ๆ พร้อมกับภรรยาของตน
1.172.49
मैवं वद त्वं कल्याणि तिष्ठ चेह सुमध्यमे ।
न तु भार्यां त्यजेत्प्राज्ञः पुत्रान्वापि कदाचन ॥ १.१७२.४९ ॥
อย่าได้กล่าวเช่นนั้นเลย ข้าแต่ผู้มีความงาม จงอยู่ที่นี่เถิด ข้าแต่ผู้มีเอวบางร่างน้อย ผู้มีปัญญาไม่พึงทอดทิ้งภรรยาหรือบุตรเลยไม่ว่าเมื่อใด
1.172.50
विशेषतः स्त्रियं रक्षेत्पुरुषो बुद्धिमानिह ।
त्यक्त्वा तु पुरुषो जीवेन्न हातव्यानिमान्सदा।
न वेत्ति कामं धर्मं च अर्थं मोक्षं च तत्त्वतः ॥ १.१७२.५० ॥
บุรุษผู้มีปัญญาพึงคุ้มครองภรรยาเป็นพิเศษในโลกนี้ ผู้ที่ละทิ้งภรรยาแล้วดำรงชีวิตอยู่ไม่ควรละทิ้งคนเหล่านี้เลยเป็นนิตย์ ผู้ที่ไม่รู้แจ้งตามความจริงซึ่งกาม ธรรม ทรัพย์ และโมกษะ ย่อมหลงผิด