महाभारत · अध्याय 1.172
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.172.1
न सन्तापस्त्वया कार्यः प्राकृतेनेव कर्हिचित् ।
न हि सन्तापकालोऽयं वैद्यस्य तव विद्यते ॥ १.१७२.१ ॥
तू कधीही सामान्य माणसाप्रमाणे शोक करू नयेस. हा शोकाचा काळ नाही, कारण तू ज्ञानी आहेस.
1.172.2
अवश्यं निधनं सर्वैर्गन्तव्यमिह मानवैः ।
अवश्यभाविन्यर्थे वै संतापो नेह विद्यते ॥ १.१७२.२ ॥
या जगात सर्व मानवांना अवश्य मृत्यू पत्करावा लागतो. जे अवश्य घडणार त्याबद्दल येथे शोक नसतो.
1.172.3
भार्या पुत्रोऽथ दुहिता सर्वमात्मार्थमिष्यते ।
व्यथां जहि सुबुद्ध्या त्वं स्वयं यास्यामि तत्र च ॥ १.१७२.३ ॥
पत्नी, पुत्र आणि कन्या — हे सर्व स्वतःसाठीच प्रिय मानले जातात. तू सुबुद्धीने व्यथा सोड; मी स्वतः तिथे जाईन.
1.172.4
एतद्धि परमं नार्याः कार्यं लोके सनातनम् ।
प्राणानपि परित्यज्य यद्भर्तुर्हितमाचरेत् ॥ १.१७२.४ ॥
स्त्रीचे हेच परम आणि जगातील शाश्वत कर्तव्य आहे — प्राणांचाही त्याग करून पतीचे हित साधणे.
1.172.5
तच्च तत्र कृतं कर्म तवापीदं सुखावहम् ।
भवत्यमुत्र चाक्षय्यं लोकेऽस्मिंश्च यशस्करम् ॥ १.१७२.५ ॥
तिथे केलेले ते कर्म तुलाही सुख देईल. ते परलोकात अक्षय आणि इहलोकात यश देणारे ठरेल.
1.172.6
एष चैव गुरुर्धर्मो यं प्रवक्ष्याम्यहं तव ।
अर्थश्च तव धर्मश्च भूयानत्र प्रदृश्यते ॥ १.१७२.६ ॥
मी तुला सांगणार आहे तो हा धर्मच श्रेष्ठ आहे. येथे तुझा अर्थ आणि तुझा धर्म दोन्ही अधिक दिसून येतात.
1.172.7
यदर्थमिष्यते भार्या प्राप्तः सोऽर्थस्त्वया मयि ।
कन्या चैका कुमारश्च कृताहमनृणा त्वया ॥ १.१७२.७ ॥
ज्या हेतूसाठी पत्नी इच्छिली जाते, तो हेतू तू माझ्यात साधला आहेस. एक कन्या आणि एक पुत्र आहेत; तुझ्यामुळे मी ऋणमुक्त झालो आहे.
1.172.8
समर्थः पोषणे चासि सुतयो रक्षणे तथा ।
न त्वहं सुतयोः शक्ता तथा रक्षणपोषणे ॥ १.१७२.८ ॥
तू पोषणात आणि तसेच दोन मुलांच्या रक्षणात समर्थ आहेस; पण मी दोन मुलांचे रक्षण आणि पालनपोषण करण्यास समर्थ नाही.
1.172.9
मम हि त्वद्विहीनायाः सर्वप्राणधनेश्वर ।
कथं स्यातां सुतौ बालौ भरेयं च कथं त्वहम् ॥ १.१७२.९ ॥
माझ्या प्राणांचा आणि धनाचा स्वामी! तुझ्याविना माझी ती दोन लहान मुले कशी राहतील? मी त्यांचे पोषण कसे करू?
1.172.10
कथं हि विधवाऽनाथा बालपुत्रा विना त्वया ।
मिथुनं जीवयिष्यामि स्थिता साधुगते पथि ॥ १.१७२.१० ॥
विधवा आणि अनाथ होऊन, तुझ्याविना, लहान मुलांसह मी, सज्जनांच्या मार्गावर गेलेल्या तुझ्या पथावर उभी राहून, त्या जोडीला कसे जिवंत ठेवू?
1.172.11
अहं कृतावलेपैश्च प्रार्थ्यमानामिमां सुताम् ।
अयुक्तैस्तव संबन्धे कथं शक्ष्यामि रक्षितुम् ॥ १.१७२.११ ॥
गर्विष्ठ आणि तुझ्या संबंधास अयोग्य लोक या मुलीची मागणी करत असताना, मी तिचे रक्षण कसे करू शकेन?
1.172.12
उत्सृष्टमामिषं भूमौ प्रार्थयन्ति यथा खगाः ।
प्रार्थयन्ति जनाः सर्वे पतिहीनां तथा स्त्रियम् ॥ १.१७२.१२ ॥
जमिनीवर टाकलेल्या मांसासाठी पक्षी जसे झेपावतात, तसेच पतिविहीन स्त्रीसाठी सर्व लोक लालसा धरतात.
1.172.13
साऽहं विचाल्यमाना वै प्रार्थ्यमाना दुरात्मभिः ।
स्थातुं पथि न शक्ष्यामि सज्जनेष्टे द्विजोत्तम ॥ १.१७२.१३ ॥
मी डगमगत असताना, दुरात्म्यांकडून इच्छिली जात असताना, मार्गावर स्थिर राहू शकणार नाही, हे सज्जनप्रिया, हे द्विजोत्तमा.
1.172.14
स्त्रीजन्म गर्हितं नाथ लोके दुष्टजनाकुले ।
मातापित्रोर्वशे कन्या प्रौढा भर्तृवशे तथा ॥ १.१७२.१४ ॥
हे नाथा, दुष्ट लोकांनी भरलेल्या जगात स्त्रीजन्म निंदनीय आहे. कन्या माता-पित्याच्या ताब्यात आणि प्रौढ स्त्री पतीच्या ताब्यात असते.
1.172.15
अभावे चानयोः पुत्रे खतन्त्रा स्त्री विगर्हिता ॥ १.१७२.१५ ॥
या दोघांच्या अभावी, पुत्राकडे असतानाही, स्वतंत्र स्त्री निंदित ठरते.
1.172.16
अनाथत्वं स्त्रियो द्वारं दुष्टानां विवृतं हि तत् ।
वस्त्रखण्डं घृताक्तं हि यथा संकृष्यते श्वभिः ॥ १.१७२.१६ ॥
अनाथपण हे स्त्रीसाठी दुष्टांसाठी उघडलेले दार आहे. तुपाने माखलेला वस्त्राचा तुकडा जसा कुत्र्यांकडून ओढला जातो.
1.172.17
कथं तव कुलस्यैकमिमं बालमनागसम् ।
पितृपैतामहे मार्गे नियोक्तुमहमुत्सहे ॥ १.१७२.१७ ॥
तुझ्या कुलातील या एकुलत्या निष्पाप बालकाला पितृ-पितामहांच्या मार्गावर कसे लावण्याचे धाडस मी करू?
1.172.18
कथं शक्ष्यामि बालेऽस्मिन्गुणानाधातुमीप्सितान् ।
अनाथे सर्वतो लुप्ते यथा त्वं धर्मदर्शिवान् ॥ १.१७२.१८ ॥
तू धर्मदर्शी होतास तसा, अनाथ आणि सर्वत्र नष्ट झालेली मी या बालकात इच्छित गुण कसे रुजवू शकेन?
1.172.19
इमामपि च ते बालामनाथां परिभूय माम् ।
अनर्हाः प्रार्थयिष्यन्ति शूद्रा वेदश्रुतिं यथा ॥ १.१७२.१९ ॥
तुझ्या या बालिकेलाही, माझा अपमान करून, अयोग्य शूद्र वेदश्रवणाची इच्छा करावी तसे इच्छितील.
1.172.20
तां चेदहं न दित्सेयं सद्गुणैरुपबृंहिताम् ।
प्रमथ्यैनां हरेयुस्ते हविर्ध्वाङ्क्षा इवाध्वरात् ॥ १.१७२.२० ॥
सद्गुणांनी युक्त अशा तिला मी दिले नाही, तर यज्ञातून हविर्भाग कावळे चोरतात तसे ते तिला बलात्काराने हरण करतील.
1.172.21
संप्रेक्षमाणा पुत्रीं ते नानुरूपमिवात्मनः ।
अनर्हवशमापन्नामिमां चापि सुतां तव ॥ १.१७२.२१ ॥
तुझ्या कन्येला, जी तिला साजेशी नाही, अयोग्यांच्या ताब्यात पडलेली पाहून, आणि तुझ्या या कन्येलाही.
1.172.22
अवज्ञाता च लोकेषु तथान्मानमजानती ।
अवलिप्तैरैर्ब्रह्मन्मरिष्यामि न संशयः ॥ १.१७२.२२ ॥
जगात अवज्ञा झालेली, स्वतःला न जाणणारी, हे ब्राह्मणा, गर्विष्ठांनी मी मरेन, यात संशय नाही.
1.172.23
तौ च हीनौ मया बालौ त्वया चैव तथात्मजौ ।
विनश्येतां न सन्देहो मत्स्याविव जलक्षये ॥ १.१७२.२३ ॥
माझ्याकडून आणि तुझ्याकडून वंचित झालेली ती दोन बालके, पाणी आटल्यावर दोन माशांप्रमाणे नष्ट होतील, यात संशय नाही.
1.172.24
त्रितयं सर्वथाप्येवं विनशिष्यत्यसंशयम् ।
त्वया विहीनं तस्मात्त्वं मां परित्यक्तुमर्हसि ॥ १.१७२.२४ ॥
ही तिन्ही माणसे सर्वथा अशीच नष्ट होतील, यात संशय नाही. म्हणून तू मला सोडणे योग्य आहे.
1.172.25
व्युष्टिरेषा परा स्त्रीणां पूर्वं भर्तुः परा गतिः ।
ननु ब्रह्मन्सपुत्राणामिति धर्मविदो विदुः ॥ १.१७२.२५ ॥
हीच स्त्रियांची परम समृद्धी आहे; पतीच त्यांचा प्रथम व परम आश्रय आहे. हे ब्राह्मणा, धर्मज्ञ पुत्रांसह असलेल्यांसाठी हेच असे जाणतात.
1.172.26
अनिष्टमिह पुत्राणां विषये परिवर्तितुम् ।
हरिद्राञ्जनपुष्पादिसौमङ्गल्ययुता सती ॥ १.१७२.२६ ॥
येथे पुत्रांच्या बाबतीत अनिष्ट घडणे योग्य नाही; हळद, काजळ, फुले इत्यादी मंगल चिन्हांनी युक्त सती.
1.172.27
मरणं याति या भर्तुस्तद्दत्तजलपायिनी ।
भर्तृपादार्पितमनाः सा याति गिरिजापदम् ॥ १.१७२.२७ ॥
पतीचे मरण झाल्यावर जी त्याने दिलेले जल पिते आणि मन पतीच्या चरणी अर्पिते, ती गिरिजेच्या (पार्वतीच्या) धामाला जाते.
1.172.28
गिराजायाः सखी भूत्वा मोदते नगकन्यया ।
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ॥ १.१७२.२८ ॥
गिरिजेची सखी होऊन ती पर्वतकन्येसह आनंद पावते. पिता मर्यादितच देतो, माता मर्यादितच देते, आणि पुत्रही मर्यादितच देतो.
1.172.29
अमितस्य हि दातारं का पतिं नाभिनन्दति ।
आश्रमाश्चाग्निसंस्कारा जपहोमव्रतानि च ॥ १.१७२.२९ ॥
अपरिमित देणाऱ्या पतीचे कोणती स्त्री अभिनंदन करणार नाही? आश्रम, अग्निसंस्कार, जप, होम आणि व्रते (हीही पतीनेच पूर्ण होतात).
1.172.30
स्त्रीणां नैते विधातव्या विना पतिमनिन्दितम् ।
क्षमा शौचमनाहारमेतावद्विहितं स्त्रियाः ॥ १.१७२.३० ॥
निर्दोष पतीशिवाय स्त्रियांनी ही कर्मे करू नयेत. क्षमा, शौच आणि उपवास एवढेच स्त्रियांसाठी विहित आहे.
1.172.31
परित्यक्तः सुतश्चायं दुहितेयं तथा मया ।
बान्धवाश्च परित्यक्तास्त्वदर्थं जीवितं च मे ॥ १.१७२.३१ ॥
मी हा पुत्र आणि ही कन्या यांनाही त्यागले आहे; तुझ्यासाठी बांधवांनाही आणि माझ्या जीवितालाही त्यागले आहे.
1.172.32
यज्ञैस्तपोभिर्नियमैर्दानैश्च विविधैस्तथा ।
विशिष्यते स्त्रिया भर्तुर्नित्यं प्रियहिते स्थितिः ॥ १.१७२.३२ ॥
यज्ञ, तप, नियम आणि विविध दाने यांपेक्षाही पतीच्या प्रिय व हितात सदैव स्थिर राहणे हेच स्त्रीसाठी श्रेष्ठ आहे.
1.172.33
तदिदं यच्चिकीर्षामि धर्मं परमसंमतम् ।
इष्टं चैव हितं चैव तव चैव कुलस्य च ॥ १.१७२.३३ ॥
म जे करू इच्छिते ते परम मान्य धर्म आहे; ते तुला आणि कुळालाही इष्ट व हितकारक आहे.
1.172.34
इष्टानि चाप्यपत्यानि द्रव्याणि सुहृदः प्रियाः ।
आपद्धर्मप्रमोक्षाय भार्या चापि सतां मतम् ॥ १.१७२.३४ ॥
प्रिय संतती, धन आणि प्रिय सुहृद; आपद्धर्मातून सुटकेसाठी पत्नीही सज्जनांच्या मते (त्याज्य नाही).
1.172.35
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ १.१७२.३५ ॥
आपत्तीसाठी धनाचे रक्षण करावे; पत्नीचे धनानेही रक्षण करावे; स्वतःचे सदैव पत्नी आणि धन यांनीही रक्षण करावे.
1.172.36
दृष्टादृष्टफलार्थं हि भार्या पुत्रो धनं गृहम् ।
सर्वमेतद्विधातव्यं बुधानामेष निश्चयः ॥ १.१७२.३६ ॥
दृष्ट आणि अदृष्ट फलासाठीच पत्नी, पुत्र, धन, घर—हे सर्व सांभाळावे; हाच ज्ञानी लोकांचा निश्चय आहे.
1.172.37
एकतो वा कुलं कृत्स्नमात्मा वा कुलवर्धनः ।
उभयोः कोधिको विद्वन्नात्मा चैवाधिकः कुलात् ॥ १.१७२.३७ ॥
एका बाजूला संपूर्ण कुल, दुसऱ्या बाजूला कुलाची वृद्धी करणारा आत्मा. हे विद्वाना, या दोहोंमध्ये आत्मा कुलापेक्षा श्रेष्ठ आहे.
1.172.38
आत्मनो विद्यमानत्वाद्भुवनानि चतुर्दश ।
विद्यन्ते द्विजशार्दूल आतमा रक्ष्यस्ततस्त्वया ॥ १.१७२.३८ ॥
आत्मा अस्तित्वात असल्यामुळेच चौदा भुवने अस्तित्वात आहेत. हे द्विजश्रेष्ठा, म्हणून तू आत्म्याचे रक्षण करायला हवे.
1.172.39
आत्मन्यविद्यमाने चेदस्य नास्तीह किंचन ।
एतज्जगदिदं सर्वमात्मना न समं किल ॥ १.१७२.३९ ॥
आत्मा जर येथे नसेल तर याचे येथे काहीच उरत नाही. हे सर्व जग खरोखर आत्म्याच्या बरोबरीचे नाही.
1.172.40
स कुरुष्व मया कार्यं तारयात्मानमात्मना ।
अनुजानीही मामार्य सुतौ मे परिपालय ॥ १.१७२.४० ॥
म्हणून माझ्याद्वारे तुझे कर्तव्य कर. स्वतःद्वारेच स्वतःला तारून ने. हे आर्या, मला अनुमती दे आणि माझ्या दोन्ही पुत्रांचे रक्षण कर.
1.172.41
अवध्याः स्त्रिय इत्याहुर्धर्मज्ञा धर्मनिश्चये ।
धर्मज्ञान्राक्षसानाहुर्न हन्यात्स च मामपि ॥ १.१७२.४१ ॥
धर्मज्ञ धर्मनिश्चयात स्त्रिया अवध्य आहेत असे म्हणतात. धर्मज्ञ राक्षसांविषयीही म्हणतात की त्याने मलाही मारू नये.
1.172.42
निःसंशयं वधः पुंसां स्त्रीणां संशयितो वधः ।
अतो मामेव धर्मज्ञ प्रस्थापयितुमर्हसि ॥ १.१७२.४२ ॥
पुरुषांचा वध निःसंशय आहे, स्त्रियांचा वध संशयास्पद आहे. म्हणून हे धर्मज्ञा, तू मलाच पाठवावे.
1.172.43
भुक्तं प्रियाण्यवाप्तानि धर्मश्च चरितो मया ।
त्वच्छुश्रूषणसंभूता कीर्तिश्चाप्यतुला मम।
त्वत्प्रसूतिः प्रिया प्राप्ता न मां तप्स्यत्यजीवितं ॥ १.१७२.४३ ॥
मी प्रिय सुखे भोगली आहेत, धर्माचरण केले आहे; आपल्या सेवेमुळे अतुलनीय कीर्तीही मला मिळाली आहे. आपल्यापासून जन्मलेली प्रिय संतती मला मिळाली आहे; आपल्याविना जगणे मला पीडा देणार नाही.
1.172.44
जातपुत्रा च वृद्धा च प्रियकामा च ते सदा ।
समीक्ष्यैतदहं सर्वं व्यवसायं करोम्यतः ॥ १.१७२.४४ ॥
मुले जन्मली आहेत, मी वृद्ध झाले आहे, नेहमी आपले प्रिय इच्छिले आहे. हे सर्व नीट विचारून मी हा निश्चय करते.
1.172.45
उत्सृज्यापि हि मामार्य प्राप्स्यस्यन्यामपि स्त्रियम् ।
ततः प्रतिष्ठितो धर्मो भविष्यति पुनस्तव ॥ १.१७२.४५ ॥
हे आर्या, मला सोडून दिलेत तरीही आपल्याला दुसरी पत्नी मिळेल. तेव्हा आपला धर्म पुन्हा प्रस्थापित होईल.
1.172.46
न चाप्यधर्मः कल्याण बहुपत्नीकता नृणाम् ।
स्त्रीणामधर्मः सुमहान्भर्तुः पूर्वस्य लङ्घने ॥ १.१७२.४६ ॥
हे कल्याणा, पुरुषांनी अनेक पत्न्या बाळगणे हा अधर्म नाही. परंतु स्त्रियांनी पूर्वीच्या पतीचे उल्लंघन करणे हा मोठा अधर्म आहे.
1.172.47
एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वमात्मत्यागं च गर्हितम् ।
आत्मानं तारयाद्याशु कुलं चेमौ च दारकौ ॥ १.१७२.४७ ॥
हे सर्व नीट विचारून निंद्य आत्मत्याग सोडा. आता त्वरित स्वतःला, कुलाला आणि या दोन मुलांना वाचवा.
1.172.48
एवमुक्तस्तया भर्ता तां समालिङ्ग्य भारत ।
मुमोच बाष्पं शनकैः सभार्यो भृशदुःखितः ॥ १.१७२.४८ ॥
तिने असे सांगितल्यावर, हे भारता, पतीने तिला आलिंगन दिले आणि अत्यंत दुःखी होऊन हळूहळू अश्रू ढाळले.
1.172.49
मैवं वद त्वं कल्याणि तिष्ठ चेह सुमध्यमे ।
न तु भार्यां त्यजेत्प्राज्ञः पुत्रान्वापि कदाचन ॥ १.१७२.४९ ॥
हे कल्याणी, असे म्हणू नकोस; हे सुमध्यमे, इथेच राहा. शहाणा पुरुष कधीही पत्नीचा किंवा पुत्रांचा त्याग करत नाही.
1.172.50
विशेषतः स्त्रियं रक्षेत्पुरुषो बुद्धिमानिह ।
त्यक्त्वा तु पुरुषो जीवेन्न हातव्यानिमान्सदा।
न वेत्ति कामं धर्मं च अर्थं मोक्षं च तत्त्वतः ॥ १.१७२.५० ॥
शहाण्या पुरुषाने विशेषतः पत्नीचे रक्षण करावे. ज्याने त्यांचा त्याग करून जगावे, त्याने यांना कधीही सोडू नये. काम, धर्म, अर्थ आणि मोक्ष यांना जो यथार्थपणे जाणत नाही (तो मोहात आहे).