મહાભારત · અધ્યાય 1.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.2.1
समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं सूतनन्दन ।
एतत्सर्वं यथातत्त्वं श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ १.२.१ ॥
હે સૂતનંદન, તમે જે સમન્તપંચક કહ્યું, તે બધું યથાર્થપણે સાંભળવાની અમારી ઇચ્છા છે.
1.2.2
शृणुध्वं मम भो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः ।
समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः ॥ १.२.२ ॥
હે બ્રાહ્મણો, મારી શુભ કથાઓ સાંભળો. હે શ્રેષ્ઠજનો, સમન્તપંચક નામના સ્થાનની વાત સાંભળવાને તમે યોગ્ય છો.
1.2.3
त्रेताद्वापरयोः सन्धौ रामः शस्त्रभृतां वरः ।
असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः ॥ १.२.३ ॥
ત્રેતા અને દ્વાપરના સંધિકાળે શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ રામે ક્રોધથી પ્રેરાઈને વારંવાર રાજકુળના ક્ષત્રિયોનો સંહાર કર્યો.
1.2.4
स सर्वं क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः ।
समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् ॥ १.२.४ ॥
અગ્નિ જેવા તેજસ્વી તે રામે પોતાના પરાક્રમથી સર્વ ક્ષત્રિયોનું ઉન્મૂલન કરીને સમન્તપંચકમાં પાંચ રુધિરસરોવર બનાવ્યાં.
1.2.5
स तेषु रुधिराम्भःसु ह्रदेषु क्रोधमूर्च्छितः ।
पितॄन्संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम् ॥ १.२.५ ॥
ક્રોધથી મૂર્છિત થયેલા તેમણે તે રુધિરજળના સરોવરોમાં રુધિરથી પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા, એવું અમે સાંભળ્યું છે.
1.2.6
अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो राममब्रुवन् ।
राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव ॥ १.२.६ ॥
ત્યારે ઋચીક આદિ પિતૃઓએ રામ પાસે આવીને કહ્યું, 'હે રામ, રામ! હે મહાભાગ, હે ભાર્ગવ, અમે તમારાથી પ્રસન્ન છીએ.'
1.2.7
अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते ॥ १.२.७ ॥
આ પિતૃભક્તિ અને તમારા પરાક્રમથી, હે પ્રભો, તમારું કલ્યાણ થાઓ. તમને જે વર જોઈએ તે માગો, હે મહાતેજસ્વી.
1.2.8
यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि ।
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया ॥ १.२.८ ॥
જો મારા પિતૃઓ પ્રસન્ન હોય, જો મારા પર કૃપા યોગ્ય હોય, અને ક્રોધથી અભિભૂત થઈ મેં ક્ષત્રિયોનો સંહાર કર્યો હોય—
1.2.9
अतश्च पापान्मुच्येऽहमेष मे प्रार्थितो वरः ।
ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः ॥ १.२.९ ॥
તેથી હું પાપથી મુક્ત થાઉં—આ જ મારો માગેલો વર છે. આ સરોવરો પૃથ્વી પર મારા માટે પ્રસિદ્ધ તીર્થ બનો.
1.2.10
एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन् ।
तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह ॥ १.२.१० ॥
"એમ જ થશે"—એમ પિતૃઓએ તેમને કહ્યું. "તેમને ક્ષમા કરો"—એમ કહી તેમણે રોક્યા; ત્યારે તેઓ અટક્યા.
1.2.11
तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् ।
समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम् ॥ १.२.११ ॥
તે સરોવરોની પાસેનો જે પ્રદેશ—લોહીજેવા જળવાળાં સરોવરોનો પ્રદેશ—તે "સમંતપંચક" નામે પવિત્ર કહેવાયો છે.
1.2.12
येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते ।
तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १.२.१२ ॥
જે ચિહ્નથી જે પ્રદેશ ઓળખાય છે, તે જ નામે તે પ્રદેશને બોલાવવો જોઈએ—એમ બુદ્ધિમાન લોકો કહે છે.
1.2.13
अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् ।
समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ १.२.१३ ॥
કલિ અને દ્વાપર વચ્ચેનો સમય આવ્યો ત્યારે, સમંતપંચકમાં કૌરવો અને પાંડવોની સેનાઓ વચ્ચે યુદ્ધ થયું.
1.2.14
तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते ।
अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया ॥ १.२.१४ ॥
તે પરમ ધર્મનિષ્ઠ, ભૂમિદોષરહિત દેશમાં યુદ્ધની ઇચ્છાથી અઢાર અક્ષૌહિણી સેનાઓ એકઠી થઈ.
1.2.15
समेत्य तं द्विजास्ताश्च तत्रैव निधं गताः ।
एतन्नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः ॥ १.२.१५ ॥
હે દ્વિજો, તેઓ ત્યાં ભેગા થઈને તે જ સ્થાને ગયા; તેથી તે દેશનું આ નામ પડ્યું.
1.2.16
पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः ।
तदेतत्कथितं सर्वं मया ब्राह्मणसत्तमाः
यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रताः ॥ १.२.१६ ॥
તે દેશ પવિત્ર અને રમણીય કહેવાયો છે. હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો, આ બધું મેં કહ્યું; હે સુવ્રતો, તે દેશ ત્રણે લોકમાં કેવી રીતે વિખ્યાત થયો તે પણ.
1.2.17
अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन ।
एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम् ॥ १.२.१७ ॥
હે સૂતનંદન, તમે જે અક્ષૌહિણી કહી, તે બધું યથાતથ સાંભળવાની અમારી ઇચ્છા છે.
1.2.18
अक्षौहिण्याः परीमाणं नराश्वरथदन्तिनाम् ।
यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव ॥ १.२.१८ ॥
અક્ષૌહિણીનું પ્રમાણ — મનુષ્યો, ઘોડા, રથ અને હાથીઓની સંખ્યા — અમને યથાવત કહો; આ બધું તમે જાણો છો.
1.2.19
एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः ।
त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते ॥ १.२.१९ ॥
એક રથ, એક હાથી, પાંચ પાયદળ સૈનિકો અને ત્રણ ઘોડા — તેને જાણનારાઓ 'પત્તિ' કહે છે.
1.2.20
पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः ।
त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते ॥ १.२.२० ॥
બુદ્ધિમાનો આ ત્રણગણી 'પત્તિ'ને 'સેનામુખ' કહે છે; ત્રણ સેનામુખ મળીને એક 'ગુલ્મ' કહેવાય છે.
1.2.21
त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः ।
स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः ॥ १.२.२१ ॥
ત્રણ ગુલ્મ મળીને 'ગણ' બને છે, અને ત્રણ ગણ મળીને 'વાહિની'; વિદ્વાનો ત્રણ વાહિનીને 'પૃતના' તરીકે સ્મરે છે.
1.2.22
चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी ।
अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधाः ॥ १.२.२२ ॥
ત્રણ પૃતના મળીને એક 'ચમૂ'; ત્રણ ચમૂ મળીને એક 'અનીકિની'; બુદ્ધિમાનો દસગણી અનીકિનીને 'અક્ષૌહિણી' કહે છે.
1.2.23
अक्षौहिण्याः प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमाः ।
संख्यागणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः ॥ १.२.२३ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! સંખ્યા-ગણિતના તત્ત્વને જાણનારાઓએ અક્ષૌહિણીમાં રથોની સંખ્યા એકવીસ હજાર ગણી છે.
1.2.24
शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः ।
गजानां च परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत् ॥ १.२.२४ ॥
વળી આઠસો અને ફરી સિત્તેર — હાથીઓનું પ્રમાણ આટલું જ કહેવું જોઈએ.
1.2.25
ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि नवैव तु ।
नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः ॥ १.२.२५ ॥
નવ હજાર અને એક લાખ જાણવા; મનુષ્યોની ત્રણસો પચાસ પણ, હે નિષ્પાપો.
1.2.26
पञ्च षष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च ।
दशोत्तराणि षट् प्राहुर्यथावदिह संख्यया ॥ १.२.२६ ॥
પાંસઠ હજાર અને ઘોડા છસો દસ; આ રીતે અહીં યથાવત્ સંખ્યા કહેવાઈ છે.
1.2.27
एतामक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वदितो जनाः ।
यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधनाः ॥ १.२.२७ ॥
સંખ્યાના તત્ત્વને જાણનારા લોકો આને અક્ષૌહિણી કહે છે; જે મેં તમને વિસ્તારથી કહી છે, હે તપોધનો.
1.2.28
एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः ।
अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डिताष्टादशैव तु ॥ १.२.२८ ॥
આ જ સંખ્યા પ્રમાણે કૌરવ અને પાંડવ સેનામાં અક્ષૌહિણીઓ હતી; હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો, કુલ અઢાર.
1.2.29
समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधं गताः ।
कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा ॥ १.२.२९ ॥
ત્યાં જ એકઠા થઈને, ત્યાં જ તેઓ નાશ પામ્યા; કૌરવોને કારણ બનાવીને, અદ્ભુત કર્મવાળા કાળે.
1.2.30
अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित् ।
अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम् ॥ १.२.३० ॥
પરમ અસ્ત્રોને જાણનાર ભીષ્મે દસ જ દિવસ યુદ્ધ કર્યું; અને દ્રોણે પાંચ દિવસ કૌરવ સેનાનું રક્ષણ કર્યું.
1.2.31
अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः ।
शल्योऽर्धदिवसं चैव गदायुद्धमतः परम् ॥ १.२.३१ ॥
શત્રુસૈન્યનો સંહાર કરનાર કર્ણ બે દિવસ યુદ્ધ કર્યું, અને શલ્યે અડધો દિવસ યુદ્ધ કર્યું; ત્યારબાદ ગદાયુદ્ધ થયું.
1.2.32
तस्यैव दिवसस्यान्ते द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः ।
प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्यौधिष्ठिरं बलम् ॥ १.२.३२ ॥
તે દિવસના અંતે દ્રૌણિ, હાર્દિક્ય અને ગૌતમે રાત્રે સૂતેલા, નિશ્ચિંત યુધિષ્ઠિરના સૈન્યને મારી નાખ્યું.
1.2.33
यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम् ।
जनमेजयस्य तत्सत्रे व्यासशिष्येण धीमता ॥ १.२.३३ ॥
હે શૌનક! જનમેજયના સત્રમાં બુદ્ધિમાન વ્યાસશિષ્યે કહેલું જે ઉત્તમ ભારતાખ્યાન છે.
1.2.34
कथितं विस्तरार्थं च यशो वीर्यं महीक्षिताम् ।
पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादितः स्मृतम् ॥ १.२.३४ ॥
તેમાં રાજાઓનું યશ અને વીર્ય વિસ્તારથી કહેવાયેલું હતું; પૌષ્ય, પૌલોમ અને આસ્તીક આખ્યાનો પણ આરંભથી સ્મરાય છે.
1.2.35
विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् ।
प्रतिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यमिव मोक्षिभिः ॥ १.२.३५ ॥
વિચિત્ર અર્થો અને પદોવાળું, અનેક સિદ્ધાંતોથી યુક્ત આ આખ્યાન બુદ્ધિમાન માણસોએ સ્વીકાર્યું, જેમ મોક્ષ ઇચ્છનારા વૈરાગ્ય સ્વીકારે.
1.2.36
आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम् ।
इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम् ॥ १.२.३६ ॥
જાણવા યોગ્ય વસ્તુઓમાં આત્મા અને પ્રિય વસ્તુઓમાં જીવન જેમ, તેમ સર્વ આગમોમાં આ ઇતિહાસ મુખ્ય અર્થવાળો અને શ્રેષ્ઠ છે.
1.2.37
अनाश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते ।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥ १.२.३७ ॥
આ આખ્યાનનો આશ્રય લીધા વિના પૃથ્વી પર કોઈ કથા નથી, જેમ આહાર વિના શરીરનું ધારણ થતું નથી.
1.2.38
तदेतद्भारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते ।
उदयतेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः ॥ १.२.३८ ॥
તે આ 'ભારત' નામનું (આખ્યાન) કવિઓ આધાર તરીકે લે છે, જેમ ઉન્નતિ ઇચ્છતા સેવકો કુલીન સ્વામીનો આશ્રય લે છે.
1.2.39
इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा ।
स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक् ॥ १.२.३९ ॥
જે ઉત્તમ ઇતિહાસમાં ઉત્તમ બુદ્ધિ અર્પિત છે, તેમાં સ્વર-વ્યંજન સહિતની સંપૂર્ણ વાણી લોક અને વેદનો આશ્રય લેનારી જેવી છે.
1.2.40
तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः ।
सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च ॥ १.२.४० ॥
પ્રજ્ઞાથી યુક્ત, વિચિત્ર પદો અને પર્વોવાળા, સૂક્ષ્મ અર્થ અને ન્યાયથી યુક્ત, અને વેદાર્થોથી અલંકૃત એના...
1.2.41
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ।
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ।
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः ॥ १.२.४१ ॥
ભારત ઇતિહાસનો પર્વસંગ્રહ સાંભળો. પ્રથમ પર્વાનુક્રમણી, પછી બીજો પર્વસંગ્રહ.
1.2.42
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् ।
ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ १.२.४२ ॥
પૌષ્ય, પૌલોમ, આસ્તીક, આદિ અને અંશાવતરણ; પછી સંભવપર્વમાં કહેલો અદ્ભુત અને રોમાંચક (વૃત્તાંત).
1.2.43
दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते ।
ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः ॥ १.२.४३ ॥
અહીં જતુગૃહનું દહન કહેવાય છે; તેને હૈડિમ્બ પર્વ કહે છે. પછી બકવધ પર્વ, પછી ચૈત્રરથ પર્વ.
1.2.44
ततः स्वयंवरो देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते ।
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ॥ १.२.४४ ॥
પછી પાંચાલી રાણીનું સ્વયંવર પર્વ કહેવાય છે. ક્ષાત્રધર્મથી જીતીને, પછી વૈવાહિક પર્વ સ્મરાય છે.
1.2.45
विदुरागमनं पर्व राज्यलाभस्तथैव च ।
अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः ॥ १.२.४५ ॥
વિદુરનું આગમન પર્વ, રાજ્યલાભ પણ એમ જ; અર્જુનનો વનવાસ, પછી સુભદ્રાહરણ.
1.2.46
सुभद्राहरणादूर्ध्वं ज्ञेया हरणहारिका ।
ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम् ॥ १.२.४६ ॥
સુભદ્રાહરણ પછી હરણહારિકા પર્વ જાણવું. પછી ખાંડવદાહ નામનું પર્વ; ત્યાં જ મયનું દર્શન.
1.2.47
सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्व ततः परम् ।
जरासन्धवधः पर्व पर्व दिग्विजयं तथा ॥ १.२.४७ ॥
પછી સભાપર્વ કહેવાયું; પછી મંત્રપર્વ. જરાસંધવધ પર્વ, અને દિગ્વિજય પર્વ પણ.
1.2.48
पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते ।
ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः ॥ १.२.४८ ॥
દિગ્વિજય પછી રાજસૂયિક પર્વ કહેવાય છે. પછી અર્ઘ્યાભિહરણ, પછી શિશુપાલવધ.
1.2.49
द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमः परम् ।
तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एवच ॥ १.२.४९ ॥
ત્યારબાદ દ્યૂતપર્વ કહેવાયું, પછી અનુદ્યૂત ઉપપર્વ; પછી આરણ્યકપર્વ, અને કિર્મીરનો વધ પણ.
1.2.50
अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
ईश्वरार्जुनयोर्युद्धं पर्व कैरातसंज्ञितम् ॥ १.२.५० ॥
અર્જુનનું અભિગમન નામનું પર્વ આ પછી જાણવું; પછી ઈશ્વર (શિવ) અને અર્જુનનું યુદ્ધ, કૈરાત નામનું પર્વ.
1.2.51
इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
नलोपाख्यानमपि च धार्मिकं करुणोदयम् ॥ १.२.५१ ॥
ઇન્દ્રલોકગમન નામનું પર્વ આ પછી જાણવું; પછી નલોપાખ્યાન, ધાર્મિક અને કરુણા જગાડનારું.
1.2.52
तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः ।
जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम् ॥ १.२.५२ ॥
પછી બુદ્ધિમાન કુરુરાજ (યુધિષ્ઠિર)ની તીર્થયાત્રા પર્વ; જટાસુરનો વધ પર્વ; ત્યારબાદ યક્ષયુદ્ધ.
1.2.53
निवातकवचैर्युद्धं पर्व चाजगरं ततः ।
मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते ॥ १.२.५३ ॥
નિવાતકવચો સાથેનું યુદ્ધ પર્વ, પછી આજગર પર્વ; ત્યારબાદ માર્કંડેયસમસ્યા નામનું પર્વ કહેવાય છે.
1.2.54
संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः ।
घोषयात्रा ततः पर्व ततः प्रायोपवेशनेम्।
मन्त्रस्य निश्चयं चैव मृगस्वप्नोद्भवं ततः ॥ १.२.५४ ॥
પછી દ્રૌપદી અને સત્યભામાનો સંવાદ પર્વ; પછી ઘોષયાત્રા પર્વ; પછી પ્રાયોપવેશન; મંત્રનિશ્ચય, અને મૃગસ્વપ્નથી ઉદ્ભવેલું પર્વ.
1.2.55
व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च ।
द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम् ॥ १.२.५५ ॥
વ્રીહિદ્રૌણિક આખ્યાન, ઐન્દ્રદ્યુમ્ન તેમજ; દ્રૌપદીહરણ પર્વ અને જયદ્રથવિમોચન.
1.2.56
रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम् ॥ १.२.५६ ॥
અહીં જ રામોપાખ્યાન પર્વ જાણવું; તેના પછી પતિવ્રતાનું માહાત્મ્ય અને સાવિત્રીનું અદ્ભુત ચરિત્ર.
1.2.57
कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते ।
आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम्
पाण्डवानां प्रवेशश्च समयस्य च पालनम् ॥ १.२.५७ ॥
કુંડલાહરણ પર્વ આના પછી અહીં કહેવાય છે; પછી આરણેય પર્વ, તરત પછી વૈરાટ પર્વ; પાંડવોનો પ્રવેશ અને સમયનું પાલન.
1.2.58
कीचकानां वधः पर्व पर्व ग्रोग्रहणं ततः ।
अभिमन्योश्च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम् ॥ १.२.५८ ॥
કીચકવધ પર્વ, પછી ગોગ્રહણ પર્વ; અભિમન્યુ અને વૈરાટી (ઉત્તરા)નું વૈવાહિક પર્વ સ્મરણમાં રખાય છે.
1.2.59
उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्वं महाद्भुतम् ।
ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम् ॥ १.२.५९ ॥
આના પછી અતિ અદ્ભુત ઉદ્યોગ પર્વ જાણવું; પછી સંજયયાન નામનું પર્વ, તેના પછી આ જ જાણવું.
1.2.60
प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ।
पर्व सानत्सुजातं वै गुह्यमध्यात्मदर्शनम् ॥ १.२.६० ॥
ધૃતરાષ્ટ્રની ચિંતાથી ભરેલું પ્રજાગર પર્વ પણ તેમજ; અને સનત્સુજાત પર્વ, જે ગુપ્ત અધ્યાત્મદર્શન છે.
1.2.61
यानसन्धिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च ।
मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च ॥ १.२.६१ ॥
પછી યાનસંધિ પર્વ, ભગવાનની યાત્રા, માતલીય ઉપાખ્યાન અને ગાલવનું ચરિત્ર.
1.2.62
सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च ।
जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षोडशराजकम् ॥ १.२.६२ ॥
સાવિત્રી, વામદેવ્ય, વૈન્ય ઉપાખ્યાન, જામદગ્ન્ય ઉપાખ્યાન અને ષોડશરાજક પર્વ.
1.2.63
सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम् ।
उद्योगः सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च ॥ १.२.६३ ॥
કૃષ્ણનો સભાપ્રવેશ, વિદુલાપુત્રનો ઉપદેશ, ઉદ્યોગ, સૈન્યનિર્યાણ અને વિશ્વોપાખ્યાન.
1.2.64
ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः ।
मन्त्रस्य निश्चयं कृत्वा कार्यस्य समनन्तरम् ॥ १.२.६४ ॥
અહીં મહાત્મા કર્ણનું વિવાદ પર્વ જાણવું; મંત્રણાનો નિર્ણય કર્યા પછી તરત જ કાર્ય.
1.2.65
श्वेतस्य वासुदेवेन चित्रं बहुकथाश्रयम् ।
निर्याणं च ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ १.२.६५ ॥
વાસુદેવ સાથે શ્વેતનું અદ્ભુત, ઘણી કથાઓથી ભરેલું પર્વ; પછી કૌરવ-પાંડવ સેનાઓનું નિર્યાણ પર્વ.
1.2.66
रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।
उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम् ॥ १.२.६६ ॥
રથ-અતિરથોની ગણતરી અને પછી કહેલું પર્વ; પછી ક્રોધ વધારનાર દૂત ઉલૂકનું આગમન પર્વ.
1.2.67
अम्बोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
भीष्माभिषेचनं पर्व ततश्चाद्भुतमुच्यते ॥ १.२.६७ ॥
અહીં જ અંબોપાખ્યાન પર્વ જાણવું; પછી ભીષ્માભિષેક પર્વ, અને પછી અદ્ભુત પર્વ કહેવાય છે.
1.2.68
जम्बूखम्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।
भूमिपर्व ततः प्रोक्तं द्वीपविस्तारकीर्तनम् ॥ १.२.६८ ॥
જંબૂખંડ નિર્માણ પર્વ કહેવાયું; તે પછી ભૂમિ પર્વ; પછી દ્વીપવિસ્તારનું કીર્તન.
1.2.69
दिव्यं चक्षुर्ददौ यत्र संजयाय महामुनिः ।
पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः।
द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्ततः ॥ १.२.६९ ॥
મહામુનિએ સંજયને દિવ્ય ચક્ષુ આપ્યા તે પર્વ કહેવાયું; પછી ભગવદ્ગીતા પર્વ, ભીષ્મવધ, દ્રોણાભિષેક પર્વ, અને પછી સંશપ્તકવધ.
1.2.70
अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञा पर्व चोच्यते ।
जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः ॥ १.२.७० ॥
અભિમન્યુ વધ પર્વ; પ્રતિજ્ઞા પર્વ પણ કહેવાય છે; જયદ્રથ વધ પર્વ; પછી ઘટોત્કચ વધ.
1.2.71
ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् ।
मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते ॥ १.२.७१ ॥
પછી દ્રોણવધ પર્વ જાણવું, જે રોમાંચક છે; પછી નારાયણાસ્ત્રના મોક્ષનું પર્વ કહેવાય છે.
1.2.72
कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् ।
ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम् ॥ १.२.७२ ॥
પછી કર્ણ પર્વ જાણવું; પછી શલ્ય પર્વ; પછી હ્રદપ્રવેશ પર્વ; ત્યારબાદ ગદાયુદ્ધ.
1.2.73
सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम् ।
अत ऊर्ध्वं सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते ॥ १.२.७३ ॥
પછી સારસ્વત પર્વ છે, જેમાં તીર્થો અને વંશોનું કીર્તન છે. તે પછી અત્યંત ભયાનક પર્વ સૌપ્તિક કહેવાય છે.
1.2.74
ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम् ।
जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्ततः परम् ॥ १.२.७४ ॥
ઐષીક પર્વ પણ કહેવાયું છે. તે પછી અતિ કઠોર જલપ્રદાનિક પર્વ; પછી સ્ત્રીઓનો વિલાપ.
1.2.75
श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् ।
चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः ॥ १.२.७५ ॥
પછી શ્રાદ્ધ પર્વ જાણવું; તે કુરુઓની ઔર્ધ્વદૈહિક ક્રિયાઓ. પછી બ્રાહ્મણરૂપી રાક્ષસ ચાર્વાકનો નિગ્રહ પર્વ.
1.2.76
आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजसर्य धीमतः ।
प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ॥ १.२.७६ ॥
બુદ્ધિમાન ધર્મરાજનું રાજ્યાભિષેક પર્વ; પછી ઘરોના વિભાજનનું પર્વ, એમ કહેવાયું છે.
1.2.77
शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम् ।
आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम् ॥ १.२.७७ ॥
પછી શાંતિ પર્વ, જ્યાં રાજધર્મનો ઉપદેશ છે. આપદ્ધર્મ પણ પર્વ કહેવાયો છે; પછી મોક્ષધર્મ.
1.2.78
शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम् ।
प्रादुर्भावश्च दुर्वासःसंवादश्चैव मायया ॥ १.२.७८ ॥
શુકનું પ્રશ્નો સાથે આગમન, બ્રહ્મપ્રશ્નોનો ઉપદેશ; પ્રાદુર્ભાવ અને માયાથી દુર્વાસા સાથે સંવાદ પણ.
1.2.79
ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् ।
स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमतः ॥ १.२.७९ ॥
પછી જાણવા યોગ્ય આનુશાસનિક નામનું શ્રેષ્ઠ પર્વ; સ્વર્ગારોહણિક પણ; પછી બુદ્ધિમાન ભીષ્મનું.
1.2.81
पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च ।
नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते ॥ १.२.८१ ॥
આશ્રમવાસ નામનું પર્વ અને પુત્રદર્શન પણ; નારદનું આગમન; પછી અહીં આગળનું પર્વ કહેવાય છે.
1.2.82
मौसलं पर्व चोद्दिष्टं ततो घोरं सुदारुणम् ।
महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः ॥ १.२.८२ ॥
મૌસલ પર્વ પણ કહેવાયું છે; પછી ભયંકર, અતિ દારુણ; મહાપ્રસ્થાનિક પર્વ; પછી સ્વર્ગારોહણિક.
1.2.83
हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् ।
विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा ॥ १.२.८३ ॥
પછી હરિવંશ પર્વ, ખિલ નામનું પુરાણ; વિષ્ણુ પર્વ; શિશુ વિષ્ણુનાં કર્મો; અને કંસવધ પણ.
1.2.84
भविष्यं पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत् ।
एतत्पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना ॥ १.२.८४ ॥
ભવિષ્ય પર્વ પણ કહેવાયું છે; ખિલોમાં જ અદ્ભુત અને મહાન; આ સો પર્વ પૂર્ણ થયાં, મહાત્મા વ્યાસે કહેલાં.
1.2.85
यथावत्सूतपुत्रेण रौमहर्षणिना ततः ।
उक्तानि नैमिशारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु ॥ १.२.८५ ॥
યથાવત્, સૂતપુત્ર રૌમહર્ષણિ દ્વારા નૈમિષારણ્યમાં ત્યારે અઢાર જ પર્વ કહેવાયાં.
1.2.86
समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः ।
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् ॥ १.२.८६ ॥
આ મહાભારતનો સંક્ષિપ્ત સાર છે; અહીં પર્વોના સંગ્રહ રૂપે કહેવાયું છે: પૌષ્ય, પૌલોમ, આસ્તીક, આદિ અને અંશાવતરણ.
1.2.87
संभवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वधः ।
तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरः ॥ १.२.८७ ॥
સંભવ, લાક્ષાગૃહની કથા, હિડિંબ અને બકનો વધ, તથા ચૈત્રરથ અને પાંચાલીનો સ્વયંવર.
1.2.88
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ।
विदुरागमनं चैव राज्यलाभस्तथैव च ॥ १.२.८८ ॥
ક્ષાત્રધર્મથી જીતીને, પછી વૈવાહિક પ્રસંગ સ્મરાય છે; વિદુરનું આગમન અને રાજ્યલાભ પણ.
1.2.89
वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः ।
हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च ॥ १.२.८९ ॥
અર્જુનનો વનવાસ, પછી સુભદ્રાનું હરણ, હરણ-આહરણ, અને ખાંડવદહન.
1.2.91
पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः ।
आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः ॥ १.२.९१ ॥
પૌલોમ પર્વમાં ભૃગુવંશનો વિસ્તાર કહેવાયો છે; આસ્તીક પર્વમાં સર્વ નાગો અને ગરુડનો જન્મ.
1.2.92
क्षीरोदमथं चैव जन्मोच्चैःश्रवसस्तथा ।
यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च ॥ १.२.९२ ॥
ક્ષીરસાગર મંથન અને ઉચ્ચૈઃશ્રવાનો જન્મ; તથા પરીક્ષિતના પુત્ર રાજાનો સર્પસત્ર યજ્ઞ.
1.2.93
कथेयमभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम् ।
विविधाः संभवा राज्ञामुक्ताः संभवपर्वणि ॥ १.२.९३ ॥
મહાત્મા ભરતવંશીઓની આ કથા પૂર્ણ થઈ. સંભવપર્વમાં રાજાઓના વિવિધ જન્મો કહેવામાં આવ્યા છે.
1.2.94
अन्येषां चैव शूराणामृषेर्द्वैपायनस्य च ।
अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम् ॥ १.२.९४ ॥
અહીં અન્ય શૂરવીરો અને ઋષિ દ્વૈપાયનના દેવતાઓના અંશાવતરણનું વર્ણન કરાયું છે.
1.2.95
दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् ।
नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम् ॥ १.२.९५ ॥
દૈત્યો, દાનવો, મહાબળવાન યક્ષો, નાગો, સર્પો, ગંધર્વો અને પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ પણ અહીં કહેવામાં આવી છે.
1.2.96
अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः ।
महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विनः ॥ १.२.९६ ॥
અન્ય વિવિધ પ્રાણીઓની ઉત્પત્તિ અને મહર્ષિ તપસ્વી કણ્વના આશ્રમમાં બનેલી ઘટનાઓ પણ અહીં કહેવામાં આવી છે.
1.2.97
शकुन्तलायां दुष्यन्ताद्भरतश्चापि जज्ञिवान् ।
यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम् ॥ १.२.९७ ॥
દુષ્યંતથી શકુંતલાને ત્યાં ભરતનો જન્મ થયો; તેના નામથી આ કુળ જગતમાં ભરતકુળ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું.
1.2.98
वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् ।
शन्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि ॥ १.२.९८ ॥
ભાગીરથીમાં મહાત્મા વસુઓનો પુનર્જન્મ અને શંતનુના ઘરેથી તેમનું ફરી સ્વર્ગારોહણ અહીં કહેવામાં આવ્યું છે.
1.2.99
तेजोंशानां च संपातो भीष्मस्याप्यत्र संभवः ।
राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः ॥ १.२.९९ ॥
તેજાંશોનો સંગમ થયો અને અહીં ભીષ્મનો પણ જન્મ થયો. તેમણે રાજ્યથી નિવૃત્તિ લીધી અને બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિર રહ્યા.
1.2.100
प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च ।
हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः ॥ १.२.१०० ॥
પ્રતિજ્ઞાનું પાલન અને ચિત્રાંગદનું રક્ષણ; ચિત્રાંગદ હણાયા પછી નાના ભાઈનું રક્ષણ.
1.2.101
विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम् ।
धर्मस्य नृषु संभूतिरणीमाण्डव्यशापजा ॥ १.२.१०१ ॥
વિચિત્રવીર્યનો રાજ્યાભિષેક; અને અણીમાંડવ્યના શાપથી ધર્મનો મનુષ્યોમાં જન્મ.
1.2.102
कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा ।
धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः ॥ १.२.१०२ ॥
કૃષ્ણદ્વૈપાયનથી વરદાનથી સંતાનો જન્મ્યા; ધૃતરાષ્ટ્ર, પાંડુ અને પાંડવોનો જન્મ પણ થયો.
1.2.103
वारणावतयात्रा च मन्त्रो दुर्योधनस्य च ।
कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति ॥ १.२.१०३ ॥
વારણાવતની યાત્રા અને દુર્યોધનની મંત્રણા; ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દ્વારા પાંડવોને કપટથી મોકલવા.
1.2.104
हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्य धीमतः ।
विदुरेण कृतो यत्र हितार्थं म्लेच्छभाषया ॥ १.२.१०४ ॥
માર્ગમાં બુદ્ધિમાન ધર્મરાજને વિદુરે હિતોપદેશ આપ્યો; ત્યાં હિતને માટે મ્લેચ્છ ભાષામાં વાત કરી.
1.2.105
विदुरस्य च वाक्येन सुरुङ्गोपक्रमक्रिया ।
निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतुवेश्मनि ॥ १.२.१०५ ॥
વિદુરના વચનથી સુરંગ ખોદવાનો ઉપક્રમ થયો; પાંચ પુત્રો સાથેની નિષાદી સ્ત્રી લાક્ષાગૃહમાં સૂતી હતી ત્યારે.
1.2.106
पुरोचनस्य चात्रैव दहनं संप्रकीर्तितम् ।
पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम् ॥ १.२.१०६ ॥
અહીં જ પુરોચનના દહનનો પણ ઉલ્લેખ છે; ઘોર વનમાં પાંડવોનું હિડિંબા સાથે મળવું પણ.
1.2.107
तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात् ।
घटोत्कचस्य चोत्पत्तिंरत्रैव परिकीर्तिता ॥ १.२.१०७ ॥
ત્યાં જ મહાબલી ભીમ દ્વારા હિડિમ્બનો વધ, અને અહીં જ ઘટોત્કચનો જન્મ પણ કહેવાયો છે.
1.2.108
महर्षेर्दर्शनं चैव व्यासस्यामिततेजसः ।
तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ १.२.१०८ ॥
મહર્ષિ અને અમિતતેજસ્વી વ્યાસનું દર્શન પણ; તેમની આજ્ઞાથી એકચક્રા નગરમાં એક બ્રાહ્મણના ઘરે.
1.2.109
अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तितः ।
बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः ॥ १.२.१०९ ॥
તેઓ અજ્ઞાત રહીને જ્યાં વસ્યા તે સ્થળ અહીં કહેવાયું છે; બકનો વધ અને નગરજનોનું આશ્ચર્ય પણ.
1.2.110
संभवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह ।
ब्राह्मणात्समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः ॥ १.२.११० ॥
કૃષ્ણા અને ધૃષ્ટદ્યુમ્નનો જન્મ પણ; એક બ્રાહ્મણ પાસેથી સાંભળીને, વ્યાસના વચનોથી પ્રેરાઈને.
1.2.111
द्रौपदीं प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया ।
पञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः ॥ १.२.१११ ॥
દ્રૌપદીની ઇચ્છાથી, સ્વયંવર જોવાની ઉત્સુકતાથી, કુતૂહલથી ભરેલા તેઓ પાંચાલ દેશ તરફ ગયા.
1.2.112
अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा ।
सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे ॥ १.२.११२ ॥
ત્યારે ગંગાકિનારે અર્જુને અંગારપર્ણને જીતીને તેની સાથે મિત્રતા કરી; તેની પાસેથી જ આ સંભળાયું.
1.2.113
तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पञ्चालानभितो ययौ ॥ १.२.११३ ॥
તાપત્ય, વાસિષ્ઠ અને ઔર્વ એ ઉત્તમ આખ્યાનો સાંભળીને તે બધા ભાઈઓ સાથે પાંચાલ દેશ તરફ ગયો.
1.2.114
पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्वा धनञ्जयः ।
द्रौपदीं लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम् ॥ १.२.११४ ॥
પાંચાલ નગરમાં પણ ધનંજયે લક્ષ્ય વીંધીને, પૃથ્વીના બધા રાજાઓની વચ્ચે અહીં દ્રૌપદીને મેળવી.
1.2.115
भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान्पृथिवीपतीन् ।
शल्यकर्णौ च तरसा जितवन्तौ महामृधे ॥ १.२.११५ ॥
જ્યાં ભીમસેન અને અર્જુને ક્રોધિત રાજાઓને તથા શલ્ય અને કર્ણને મહાયુદ્ધમાં વેગથી જીત્યા.
1.2.116
दृष्ट्वा तयोश्च तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम् ।
शङ्कमानौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती ॥ १.२.११६ ॥
તેમનો અપ્રમેય, અમાનુષ પરાક્રમ જોઈને, તે પાંડવો વિશે શંકા કરતા મહામતિ રામ અને કૃષ્ણ.
1.2.117
जग्मतुस्तैः समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि ।
पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रुपदस्य च ॥ १.२.११७ ॥
તે બંને તેમને મળવા ભાર્ગવના ઘરની શાળામાં ગયા. પાંચેયને એક પત્ની હોવા વિશે દ્રુપદનો વિચારવિમર્શ થયો.
1.2.118
पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते ।
द्रौपद्या देवविहीतो विवाहश्चाप्यमानुषः ॥ १.२.११८ ॥
અહીં પાંચ ઇન્દ્રોની અદ્ભુત કથા કહેવાય છે, તેમજ દેવોએ નક્કી કરેલો દ્રૌપદીનો અમાનુષ વિવાહ પણ કહેવાય છે.
1.2.119
क्षत्तुश्च धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति ।
विदुरस्य च संप्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च ॥ १.२.११९ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રે પાંડવો પાસે વિદુરને મોકલવો, વિદુરનું આગમન અને કેશવનું દર્શન પણ કહેવાય છે.
1.2.120
खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धसर्जनम् ।
नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया ॥ १.२.१२० ॥
ખાંડવપ્રસ્થમાં નિવાસ, અડધું રાજ્ય આપવું, નારદની આજ્ઞાથી દ્રૌપદી માટે સમય-નિયમ બનાવવો પણ કહેવાય છે.
1.2.121
सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम् ।
अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम् ॥ १.२.१२१ ॥
સુંદ-ઉપસુંદની કથા પણ એ જ રીતે કહેવાઈ છે. પછી દ્રૌપદી સાથે બેઠેલા યુધિષ્ઠિર (વિશે કહેવાય છે).
1.2.122
अनु प्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम् ।
मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थं कृतनिश्चयः ॥ १.२.१२२ ॥
પછી બ્રાહ્મણ માટે અર્જુને અંદર પ્રવેશીને શસ્ત્ર લીધું, ઘરમાંથી (ગાયોને) છોડાવી, બ્રાહ્મણના હિત માટે દૃઢ સંકલ્પ કરીને ગયો.
1.2.123
समयं पालयन्वीरो वनं यत्र जगाम ह ।
पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि सङ्गमः ॥ १.२.१२३ ॥
વીરે પોતાનું વચન પાળતાં વનમાં પ્રયાણ કર્યું; પાર્થના વનવાસમાં માર્ગમાં ઉલૂપી સાથે મિલન થયું.
1.2.124
पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च ।
तत्रैव मोक्षयामास पञ्च सोऽप्सरसः शुभाः ॥ १.२.१२४ ॥
પુણ્યતીર્થોની યાત્રા અને બભ્રુવાહનનો જન્મ; ત્યાં જ તેણે પાંચ શુભ અપ્સરાઓને મુક્ત કરી.
1.2.125
शापाद्ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।
प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागमः ॥ १.२.१२५ ॥
તપસ્વી બ્રાહ્મણના શાપથી તેઓ ગ્રાહ (મગર) બન્યા હતા; પ્રભાસ તીર્થમાં પાર્થથી અને કૃષ્ણના મિલનથી તેઓ મુક્ત થયા.
1.2.126
द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी ।
वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना ॥ १.२.१२६ ॥
દ્વારકામાં સુભદ્રા, જેને ઇચ્છનારે ઇચ્છી હતી, વાસુદેવની અનુમતિથી કિરીટી (અર્જુન)એ તેને પ્રાપ્ત કરી.
1.2.127
गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने ।
अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः ॥ १.२.१२७ ॥
હરણ કરીને લઈ ગયા પછી, દેવકીનંદન કૃષ્ણ આવ્યા ત્યારે, સુભદ્રાથી ઉત્તમ તેજસ્વી અભિમન્યુનો જન્મ થયો.
1.2.128
द्रौपद्यास्तनयानां च संभवोऽनुप्रकीर्तितः ।
विहारार्थं च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु ॥ १.२.१२८ ॥
દ્રૌપદીના પુત્રોનો જન્મ પણ ક્રમાનુસાર વર્ણવ્યો છે; અને વિહાર માટે યમુનાના કાંઠે ગયેલા તે બે કૃષ્ણોનો પણ.
1.2.129
संप्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम् ।
मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजङ्गस्य च मोक्षणम् ॥ १.२.१२९ ॥
ચક્ર અને ધનુષ્યની પ્રાપ્તિ, ખાંડવનું દહન, અગ્નિમાંથી મયની મુક્તિ અને સર્પની મુક્તિ.
1.2.130
महर्षेर्मन्दपालस्य शार्ङ्ग्या तनयसंभवः ।
इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहु विस्तरम् ॥ १.२.१३० ॥
મહર્ષિ મંદપાલને શાર્ઙ્ગીથી પુત્રજન્મ — આ રીતે આદિપર્વમાં આ પ્રથમ અને વિસ્તારથી કહેવાયું છે.
1.2.131
अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा ।
सप्तविंशतिरध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा ॥ १.२.१३१ ॥
પરમ ઋષિએ ગણેલા બસો અધ્યાયો; ઉત્તમ તેજસ્વી વ્યાસે સત્તાવીસ અધ્યાયો.
1.2.132
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च ।
श्लोकाश्च चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना ॥ १.२.१३२ ॥
મહાત્મા મુનિએ આઠ હજાર આઠસો ચોર્યાસી શ્લોકો કહ્યા.
1.2.133
द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते ।
सभाक्रिया पाण्डवानां किङ्कराणां च दर्शनम्। ॥ १.२.१३३ ॥
બીજું સભાપર્વ કહેવાય છે; તે અનેક વૃત્તાંતોથી ભરેલું છે — પાંડવોની સભાની રચના અને સેવકોનું દર્શન.
1.2.134
लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शिनः ।
राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा ॥ १.२.१३४ ॥
દેવદર્શી નારદ પાસેથી સાંભળેલું લોકપાલોની સભાનું વર્ણન, રાજસૂય યજ્ઞનો આરંભ અને જરાસંધનો વધ.
1.2.135
गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् ।
तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाम्डवानां प्रकीर्तितः ॥ १.२.१३५ ॥
ગિરિવ્રજમાં કેદ રાજાઓની કૃષ્ણ દ્વારા મુક્તિ, અને અહીં જ પાંડવોની દિગ્વિજય કીર્તિત છે.
1.2.136
राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महक्रतौ ।
राजसूयेऽर्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा ॥ १.२.१३६ ॥
મહાયજ્ઞ રાજસૂયમાં રાજાઓનું આગમન, અને અર્ઘ્ય અંગેના વિવાદમાં શિશુપાલનો વધ પણ વર્ણિત છે.
1.2.137
यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च ।
दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले ॥ १.२.१३७ ॥
યજ્ઞમાં એ વૈભવ જોઈને દુઃખ અને અસહિષ્ણુતાથી ભરેલા દુર્યોધનની મશ્કરી, અને સભાતળમાં ભીમે (કરેલી મશ્કરી પણ) વર્ણિત છે.
1.2.138
यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत् ।
यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत् ॥ १.२.१३८ ॥
ત્યાં તેનો ક્રોધ જાગ્યો, જેના કારણે તેણે દ્યૂત કરાવ્યું; ત્યાં ધૂર્ત શકુનિએ દ્યૂતમાં ધર્મપુત્રને જીતી લીધો.
1.2.139
यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदीं नौरिवार्णवात् ।
धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः स्नुषां परमदुःखिताम् ॥ १.२.१३९ ॥
દ્યૂતના સાગરમાં ડૂબેલી દ્રૌપદીને, સાગરમાંથી નાવની જેમ, મહાપ્રાજ્ઞ ધૃતરાષ્ટ્રે અત્યંત દુઃખી પુત્રવધૂને (તારી).
1.2.140
तारयामास तांस्तीर्णाञ्ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः ।
पुनरेव ततो द्यूते समाह्वयत पाण्डवान् ॥ १.२.१४० ॥
તેઓ પાર ઊતર્યા છે એમ જાણીને રાજા દુર્યોધને ફરી દ્યૂતમાં પાંડવોને બોલાવ્યા.
1.2.141
जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्ततः ।
एतत्सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना ॥ १.२.१४१ ॥
તેણે જીતીને તેમને વનવાસ માટે મોકલ્યા. સભાપર્વનું આ બધું મહાત્માએ કહ્યું.
1.2.142
अध्यायाः सप्ततिर्ज्ञेयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया ।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु पञ्च श्लोकशतानि च ॥ १.२.१४२ ॥
અઠ્યોતેર અધ્યાય સંખ્યાથી જાણવા. બે હજાર પાંચસો શ્લોક પણ.
1.2.143
श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यस्मिन्द्विजोत्तमाः ।
अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत् ॥ १.२.१४३ ॥
હે દ્વિજોત્તમો, આ પર્વમાં અગિયાર શ્લોક જાણવા. ત્યારબાદ ત્રીજું મહાન આરણ્યક પર્વ જાણવું.
1.2.144
वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः ॥ १.२.१४४ ॥
વનવાસે ગયેલા મહાત્મા પાંડવોની પાછળ નગરજનોનું અનુસરણ, અને બુદ્ધિમાન ધર્મપુત્ર (યુધિષ્ઠિર)નું પણ.
1.2.145
अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना ।
द्विजानां भरणार्थं च कृतमाराधनं रवेः ॥ १.२.१४५ ॥
અન્ન અને ઔષધિઓ માટે, તથા બ્રાહ્મણોના ભરણપોષણ માટે મહાત્મા પાંડવે સૂર્યની આરાધના કરી.
1.2.146
धौम्योपदेशात्तिग्मांशुप्रसादादन्नसंभः ।
हितं च ब्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासुतात् ॥ १.२.१४६ ॥
ધૌમ્યના ઉપદેશથી અને સૂર્યની કૃપાથી અન્ન પ્રાપ્ત થયું. હિતની વાત કહેનાર વિદુરનો અંબિકાપુત્ર (ધૃતરાષ્ટ્ર) દ્વારા ત્યાગ થયો.
1.2.147
त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा ।
पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १.२.१४७ ॥
પાંડુપુત્રોનો ત્યાગ થયા પછી તેમની પાસે જવું અને ધૃતરાષ્ટ્રની આજ્ઞાથી ફરી પાછા આવવું.
1.2.148
कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
वनस्थान्पाण्डवान्हन्तुं मन्त्रो दुर्योधनस्यच ॥ १.२.१४८ ॥
કર્ણના પ્રોત્સાહનથી અને દુર્બુદ્ધિ ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધનનો વનમાં રહેતા પાંડવોને મારવાનો મનસૂબો.
1.2.149
तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्यागमनं द्रुतम् ।
निर्याणप्रतिषेधश्च सुरभ्याख्यानमेव च ॥ १.२.१४९ ॥
તે દુષ્ટ ઇરાદો જાણીને વ્યાસનું ઝડપી આગમન, પ્રસ્થાનનો નિષેધ અને સુરભીની કથા.
1.2.150
मैत्रेयागमनं चात्र राज्ञश्चैवानुशासनम् ।
शापोत्सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च ॥ १.२.१५० ॥
અહીં મૈત્રેયનું આગમન, રાજાને ઉપદેશ, અને તેમના દ્વારા જ રાજા દુર્યોધનને અપાયેલો શાપ.
1.2.151
किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे ।
वृष्णीनामागमश्चात्र पाञ्चालानां च सर्वशः ॥ १.२.१५१ ॥
અહીં યુદ્ધમાં ભીમસેન દ્વારા કિર્મીરનો વધ, વૃષ્ણિઓનું આગમન અને પાંચાલોનું સર્વ રીતે આગમન.
1.2.152
श्रुत्वा शकुनिना द्यूते निकृत्या निर्जितांश्च तान् ।
क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना ॥ १.२.१५२ ॥
શકુનિ દ્વારા જુગારમાં કપટથી હરાવાયેલા તેમના વિશે સાંભળીને ક્રોધિત હરિને શાંત કરવા, અને કિરીટી (અર્જુન) દ્વારા પણ.
1.2.153
परिदेवनं च पाञ्चाल्या वासुदेवस्य सन्निधौ ।
आश्वासनं च कृष्णेन दुःखार्तायाः प्रकीर्तितम् ॥ १.२.१५३ ॥
વાસુદેવની હાજરીમાં પાંચાલીનો વિલાપ અને દુઃખાર્તા તેને કૃષ્ણે આપેલું આશ્વાસન વર્ણવ્યાં છે.
1.2.154
तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा ।
सुभद्रायाः सपुत्रायाः कृष्णेन द्वारकां पुरीम् ॥ १.२.१५४ ॥
તેવી જ રીતે મહર્ષિએ અહીં જ સૌભવધની કથા અને પુત્ર સહિત સુભદ્રાને કૃષ્ણે દ્વારકા નગરીમાં લઈ જવાનો વૃત્તાંત પણ કહ્યો છે.
1.2.155
नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह ।
प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतवने ततः ॥ १.२.१५५ ॥
દ્રૌપદીના પુત્રોને ધૃષ્ટદ્યુમ્ને લઈ જવાનું અને પછી રમણીય દ્વૈતવનમાં પાંડવોના પ્રવેશનું વર્ણન છે.
1.2.156
धर्मराजस्य चात्रैव संवादः कृष्णया सह ।
संवादश्च तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तितः ॥ १.२.१५६ ॥
અહીં જ ધર્મરાજ (યુધિષ્ઠિર)નો કૃષ્ણા સાથેનો સંવાદ અને રાજા સાથે ભીમનો સંવાદ પણ વર્ણવ્યો છે.
1.2.157
समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा ।
प्रतिश्रुत्याथ विद्याया दानं राज्ञो महर्षिणा ॥ १.२.१५७ ॥
પાંડુપુત્રો પાસે વ્યાસનું આગમન અને પછી મહર્ષિએ રાજાને વચન આપીને વિદ્યાનું દાન કર્યાનું વર્ણન છે.
1.2.158
गमनं काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः ।
अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः ॥ १.२.१५८ ॥
વ્યાસ ગયા પછી કામ્યક વનમાં જવાનું અને પછી અમિત તેજસ્વી પાર્થ (અર્જુન)ના દિવ્યાસ્ત્રો માટેના વનવાસનું વર્ણન છે.
1.2.159
महादेवेन युद्धं च किरातवपुषा सह ।
दर्शनं लोकपालानामस्त्रप्राप्तिस्तथैव च ॥ १.२.१५९ ॥
કિરાતરૂપે મહાદેવ સાથેનું યુદ્ધ, લોકપાલોનું દર્શન અને તેમજ અસ્ત્રોની પ્રાપ્તિ.
1.2.160
महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिनः ।
यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी ॥ १.२.१६० ॥
અસ્ત્રો માટે કિરીટીનું (અર્જુનનું) ઇન્દ્રલોકમાં ગમન, જેથી ધૃતરાષ્ટ્રના મનમાં ઘણી ચિંતા ઉત્પન્ન થઈ.
1.2.161
दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसने परिदेवनम् ॥ १.२.१६१ ॥
ભાવિતાત્મા મહર્ષિ બૃહદશ્વનું દર્શન અને વિપત્તિમાં પીડાતા યુધિષ્ઠિરનો વિલાપ.
1.2.162
नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम् ।
दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा ॥ १.२.१६२ ॥
અહીં જ ધર્મનિષ્ઠ અને કરુણા જગાડનારું નલોપાખ્યાન છે, જ્યાં દમયંતીની સ્થિરતા અને નલનું ચરિત્ર છે.
1.2.163
तथाक्षहृदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षितः ।
लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात्पाण्डुसुतान्प्रति ॥ १.२.१६३ ॥
તેમ જ એ જ મહર્ષિ પાસેથી અક્ષહૃદય (દ્યૂતવિદ્યા) ની પ્રાપ્તિ; અને ત્યાં સ્વર્ગમાંથી પાંડુપુત્રો પાસે લોમશનું આગમન.
1.2.164
वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् ।
स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै ॥ १.२.१६४ ॥
વનવાસે ગયેલા મહાત્મા પાંડવો વિશે, અને સ્વર્ગમાં અર્જુન વિશેનો વૃત્તાંત લોમશ દ્વારા કહેવાયો છે.
1.2.165
संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया ।
तीर्थानां च फलप्राप्तिः पुण्यत्वं चापि कीर्तितम् ॥ १.२.१६५ ॥
અર્જુનના સંદેશથી અહીં તીર્થયાત્રાની ક્રિયા, તીર્થોનું ફળ અને તેમની પવિત્રતા વર્ણવવામાં આવ્યાં છે.
1.2.166
पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा ।
तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनां ॥ १.२.१६६ ॥
મહર્ષિ નારદ દ્વારા પુલસ્ત્ય તીર્થયાત્રા અને ત્યાં જ મહાત્મા પાંડવોની તીર્થયાત્રા (વર્ણવી છે).
1.2.167
तथा यज्ञविभूतिश्च गयस्यात्र प्रकीर्तिता ॥ १.२.१६७ ॥
એ જ રીતે અહીં ગયનો યજ્ઞવૈભવ પણ કીર્તિત છે.
1.2.168
आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् ।
लोपामुद्राभिपमनमपत्यार्थमृषेस्तथा ॥ १.२.१६८ ॥
અગસ્ત્યનું આખ્યાન પણ (કહેવાયું છે); જ્યાં વાતાપીનું ભક્ષણ છે, અને ઋષિની સંતતિ માટે લોપામુદ્રાનું પાસે જવું (વર્ણવ્યું છે).
1.2.169
ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः ।
जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः ॥ १.२.१६९ ॥
બાળપણથી બ્રહ્મચારી ઋશ્યશૃંગનું ચરિત્ર અને મહાતેજસ્વી જમદગ્નિપુત્ર રામનું ચરિત્ર (વર્ણવ્યું છે).
1.2.170
कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते ।
प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्च समागमः ॥ १.२.१७० ॥
કાર્તવીર્યનો વધ અને હૈહયોનો વધ જ્યાં વર્ણવાયો છે, અને પ્રભાસ તીર્થમાં પાંડવોનો વૃષ્ણિઓ સાથે સમાગમ (વર્ણવ્યો છે).
1.2.171
सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः ।
शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्सोमपीथिनौ ॥ १.२.१७१ ॥
અહીં સૌકન્યાની કથા પણ છે, અને ભૃગુવંશી ચ્યવને શર્યાતિના યજ્ઞમાં સોમપાન કરનારા નાસત્યો (અશ્વિનીકુમારો)ને યજ્ઞભાગ અપાવ્યો તે કથા પણ છે.
1.2.172
ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः ।
मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोऽत्रैवप्रकीर्तितं ॥ १.२.१७२ ॥
અહીં જ તેમના દ્વારા તે મુનિ (ચ્યવન)ને યૌવન પાછું અપાયું; અને અહીં જ રાજા માંધાતાનું ઉપાખ્યાન પણ વર્ણવાયું છે.
1.2.173
जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः ।
पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतं च सः ॥ १.२.१७३ ॥
અહીં જ જંતુનું ઉપાખ્યાન છે, જ્યાં રાજા સોમકે પુત્ર માટે યજ્ઞ કરીને સો પુત્રો મેળવ્યા.
1.2.174
ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम् ।
इन्द्राग्नी यत्र धर्मश्चाप्यजिज्ञासञ्शिबिं नृपम् ॥ १.२.१७४ ॥
પછી આ શ્યેન-કપોતનું અનુપમ ઉપાખ્યાન છે, જ્યાં ઇન્દ્ર, અગ્નિ અને ધર્મે રાજા શિબિની કસોટી કરી.
1.2.175
अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना ।
अष्टावक्रस्य विप्रर्षेर्जनकस्याध्वरेऽभवत् ॥ १.२.१७५ ॥
અહીં જ અષ્ટાવક્રનું ઉપાખ્યાન છે; જનકના યજ્ઞમાં બ્રાહ્મણ ઋષિ અષ્ટાવક્ર અને બંદી વચ્ચે વિવાદ થયો.
1.2.176
नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च ।
पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना ॥ १.२.१७६ ॥
નૈયાયિકોમાં મુખ્ય, વરુણના પુત્ર તે મહાત્મા સાથેના વિવાદમાં બંદી પરાજિત થયો.
1.2.177
विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः ।
यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मनः।
गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे ॥ १.२.१७७ ॥
સમુદ્રને જીતીને જે ઋષિએ પોતાના પિતાને પામ્યા; યવક્રીતની કથા અને મહાત્મા રૈભ્યની કથા; ગંધમાદનની યાત્રા અને નારાયણના આશ્રમમાં નિવાસ.
1.2.178
नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने ।
व्रजन्पथि महाबाहुर्दृष्टवान्पवनात्मजम् ॥ १.२.१७८ ॥
દ્રૌપદીએ ગંધમાદન તરફ મોકલેલા ભીમસેને માર્ગમાં જતાં મહાબાહુ એવા પવનપુત્રને જોયા.
1.2.179
कदलीषण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम् ।
यत्र मन्दारपुष्पार्थे नलिनीं तामधर्षयत् ॥ १.२.१७९ ॥
કેળાના વનની વચ્ચે ઊભેલા મહાબલી હનુમાનને; મંદાર પુષ્પો માટે જ્યાં તેમણે તે કમળસરોવરને વિક્ષુબ્ધ કર્યું.
1.2.180
यत्रास्य युद्धमभवत्सुमहद्राक्षसैः सह ।
यक्षैश्चैव महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा ॥ १.२.१८० ॥
ત્યાં તેમનું રાક્ષસો સાથે મહાન યુદ્ધ થયું; મહાપરાક્રમી યક્ષો સાથે પણ, જેમાં મણિમત્ મુખ્ય હતા તેમની સાથે પણ.
1.2.181
जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात् ।
वृषपर्वणो राजर्षेस्ततोऽभिगमनं स्मृतम् ॥ १.२.१८१ ॥
રાક્ષસ જટાસુરનો વૃકોદર (ભીમ) દ્વારા વધ; અને ત્યારપછી રાજર્ષિ વૃષપર્વા પાસે ગમનનું સ્મરણ થાય છે.
1.2.182
आर्ष्टिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च ।
प्रोत्साहनं च पाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मनः ॥ १.२.१८२ ॥
આર્ષ્ટિષેણના આશ્રમમાં આમનું જવું અને નિવાસ; અને અહીં મહાત્મા ભીમ માટે પાંચાલી (દ્રૌપદી)નું પ્રોત્સાહન.
1.2.183
कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षैर्बलोत्कटैः ।
युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखैः सह ॥ १.२.१८३ ॥
બળવાન યક્ષો સાથે કૈલાસારોહણ કહેવાયું છે, અને મણિમત્ વગેરે સાથે અત્યંત ભયાનક યુદ્ધ થયું હતું.
1.2.184
समागमश्च पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च ।
समागमश्चार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभिः सह ॥ १.२.१८४ ॥
પાંડવો વૈશ્રવણ (કુબેર) સાથે મળ્યા ત્યાં, અને ત્યાં જ અર્જુન ભાઈઓ સાથે મળ્યો.
1.2.185
अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थं सव्यसाचिना ।
निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः ॥ १.२.१८५ ॥
ગુરુ માટે દિવ્ય અસ્ત્રો મેળવીને સવ્યસાચી (અર્જુન) હિરણ્યપુરના નિવાસી નિવાતકવચો સાથે યુદ્ધ કર્યું.
1.2.186
निवातकवचैर्घोरैर्दानवैः सुरशत्रुभिः ।
पौलोमैः कालकेयैश्च यत्र युद्धं किरीटिनः ॥ १.२.१८६ ॥
કિરીટધારી (અર્જુન) નિવાતકવચો, દેવોના શત્રુ ભયાનક દાનવો, પૌલોમો અને કાલકેયો સાથે જ્યાં યુદ્ધ કર્યું.
1.2.187
वधश्चैषां समाख्यातो राज्ञस्तेनैव धीमता ।
अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य सन्निधौ ॥ १.२.१८७ ॥
તેમનો વધ પણ તે બુદ્ધિમાન રાજાએ જ કહ્યો છે. ધર્મરાજની હાજરીમાં અસ્ત્રપ્રદર્શનનો આરંભ થયો.
1.2.188
पार्थस्य प्रतिषेधश्छ नारदेन सुरर्षिणा ।
अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात् ॥ १.२.१८८ ॥
દેવર્ષિ નારદે પાર્થ (અર્જુન)ને રોક્યો; અને પાંડવો ફરીથી ગંધમાદનથી નીચે ઊતર્યા.
1.2.189
भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा ।
भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन्सुगहने वने ॥ १.२.१८९ ॥
અહીં એ ગાઢ વનમાં પર્વતના વિસ્તાર જેવા વિશાળ શરીરવાળા બળવાન નાગરાજ દ્વારા ભીમને પકડાયાનું (અહીં કહેવાયું છે).
1.2.190
अमोक्षयद्यत्र चैनं प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिरः ।
काम्यकागमनं चैव पुनस्तेषां महात्मनाम् ॥ १.२.१९० ॥
યુધિષ્ઠિરે પ્રશ્નોના ઉત્તર આપીને તેને મુક્ત કરાવ્યો એ સ્થાન, અને તે મહાત્માઓનું ફરીથી કામ્યક વનમાં જવું (અહીં કહેવાયું છે).
1.2.191
तत्रस्थांश्च पुनर्द्रष्टुं पाण्डवान्परुषर्षभान् ।
वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम् ॥ १.२.१९१ ॥
ત્યાં રહેલા પુરુષશ્રેષ્ઠ પાંડવોને ફરીથી જોવા વાસુદેવનું આગમન પણ અહીં જ વર્ણવાયું છે.
1.2.192
मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानि सर्वशः ।
पृथोर्वैन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा ॥ १.२.१९२ ॥
માર્કંડેય-સમસ્યામાં બધા ઉપાખ્યાનો છે; ત્યાં પરમર્ષિએ વૈન્ય પૃથુની કથા કહી છે.
1.2.193
संवादश्च सरस्वत्यास्तार्क्ष्यर्षेः सुमहात्मनः ।
मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम् ॥ १.२.१९३ ॥
સરસ્વતી અને મહાત્મા તાર્ક્ષ્ય ઋષિનો સંવાદ, અને તે પછી અહીં જ મત્સ્યોપાખ્યાન કહેવાય છે.
1.2.194
मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते ।
ऐन्द्रद्युम्नामुपाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम् ॥ १.२.१९४ ॥
માર્કંડેય-સમસ્યા અને પુરાણ વર્ણવાય છે; ઐન્દ્રદ્યુમ્ન ઉપાખ્યાન અને આંગિરસ ઉપાખ્યાન પણ સ્મરાય છે.
1.2.195
पतिव्रतायाश्चाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम् ।
द्रौपद्याः कीर्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया ॥ १.२.१९५ ॥
પતિવ્રતાનું આખ્યાન અને આંગિરસ આખ્યાન પણ સ્મૃત છે. અહીં દ્રૌપદી અને સત્યભામાનો સંવાદ પણ કીર્તિત છે.
1.2.196
पुनर्द्वैतवनं चैव पाण्डवाः समुपागताः ।
घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र बद्धः सुयोधनः ॥ १.२.१९६ ॥
ફરી પાંડવો દ્વૈતવનમાં આવ્યા. ત્યાં ઘોષયાત્રા થઈ, અને ગંધર્વોએ સુયોધનને બાંધ્યો.
1.2.197
ह्रियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितोऽसौ किरीटिना ।
धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनात् ॥ १.२.१९७ ॥
તે મંદબુદ્ધિ જ્યારે હરાઈ રહ્યો હતો, ત્યારે કિરીટી (અર્જુન)એ તેને છોડાવ્યો. અહીં જ ધર્મરાજને મૃગસ્વપ્નનું દર્શન પણ થયું.
1.2.198
काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते ।
व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ॥ १.२.१९८ ॥
વનોમાં શ્રેષ્ઠ કામ્યક વનમાં પુનઃ આગમન કહેવાય છે. અહીં જ વ્રીહિ-દ્રૌણિક આખ્યાન પણ વિસ્તારથી છે.
1.2.199
दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात् ॥ १.२.१९९ ॥
દુર્વાસાનું ઉપાખ્યાન પણ અહીં જ કહેવાયું છે. આશ્રમની અંદરથી જયદ્રથે દ્રૌપદીનું હરણ કર્યું તે પણ અહીં છે.
1.2.200
यत्रैनमन्वयाद्भीमो वायुवेगसमो जवे ।
चक्रे चैनं पञ्चशिखं यत्र भीमो महाबलः ॥ १.२.२०० ॥
વાયુવેગ સમાન ભીમે જ્યાં તેનો પીછો કર્યો, અને મહાબલી ભીમે જ્યાં તેને પંચશિખ (પાંચ ચોટીવાળો) બનાવ્યો.
1.2.201
रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ।
यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि ॥ १.२.२०१ ॥
અહીં અત્યંત વિસ્તૃત રામાયણ ઉપાખ્યાન પણ છે, જેમાં રામે પરાક્રમથી યુદ્ધમાં રાવણનો વધ કર્યો.
1.2.202
सावित्र्याश्चाप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात् ॥ १.२.२०२ ॥
અહીં સાવિત્રીનું ઉપાખ્યાન પણ કહેવાયું છે; અહીં જ કર્ણને ઇન્દ્ર પાસેથી કુંડળો સાથે મુક્તિ મળ્યાનો પ્રસંગ છે.
1.2.203
यत्रास्य शक्तिं तुष्टोऽसावदादेकवधाय च ।
आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्सुतम् ॥ १.२.२०३ ॥
જ્યાં ઇન્દ્રે પ્રસન્ન થઈ એક વધ માટે તેને શક્તિ આપી; અહીં જ આરણેય ઉપાખ્યાન છે, જ્યાં ધર્મે પોતાના પુત્રને ઉપદેશ આપ્યો.
1.2.204
जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम् ।
एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम् ॥ १.२.२०४ ॥
વરદાન મેળવેલા પાંડવો જ્યાં પશ્ચિમ દિશા તરફ ગયા; આ આરણ્યક પર્વ ત્રીજું કહેવાયું છે.
1.2.205
अत्राध्यायशते द्वे तु संख्यया परिकीर्तिते ।
एकोनसप्ततिश्चैव तथाऽध्यायाः प्रकीर्तिताः ॥ १.२.२०५ ॥
અહીં સંખ્યામાં બસો અધ્યાય કહેવાયા છે; અને ઓગણસિત્તેર અધ્યાય પણ એ જ રીતે કહેવાયા છે.
1.2.206
एकादश सहस्राणि श्लोकानां षट् शतानि च ।
चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ॥ १.२.२०६ ॥
આ પર્વમાં અગિયાર હજાર છસો ચોસઠ શ્લોક કહેવાયા છે.
1.2.207
अतः परं निबोधेदं वैराटं पर्व विस्तरम् ।
विराटनगरे गत्वा श्मशाने विपुलां शमीम् ॥ १.२.२०७ ॥
હવે વિરાટ પર્વ વિસ્તારથી સાંભળો. વિરાટ નગરમાં જઈને, સ્મશાનમાં રહેલા વિશાળ શમી વૃક્ષ પાસે...
1.2.208
दृष्ट्वा संनिदधुस्तत्र पाण्डवा ह्यायुधान्युत ।
यत्र प्रविश्य नगरं छद्मना न्यवसंस्तु ते ॥ १.२.२०८ ॥
ત્યાં પાંડવોએ પોતાના શસ્ત્રો જોઈને એકઠાં મૂક્યાં; નગરમાં પ્રવેશીને તેઓ વેશ બદલીને રહ્યા.
1.2.209
पाञ्चालीं प्रार्थयानस्य कामोपहतचेतसः ।
दुष्टात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात् ॥ १.२.२०९ ॥
કામથી ચિત્ત વિહ્વળ થયેલા એ દુષ્ટાત્મા કીચકે પાંચાલીની યાચના કરી, અને ત્યાં જ ભીમે કીચકનો વધ કર્યો.
1.2.210
पाण्डवान्वेषणार्थं च राज्ञो दुर्योधनस्य च ।
चाराः प्रस्थापिताश्चात्र निपुणाः सर्वतोदिशं ॥ १.२.२१० ॥
પાંડવોની શોધ માટે અને રાજા દુર્યોધન માટે અહીં કુશળ ગુપ્તચરોને સર્વ દિશાઓમાં મોકલવામાં આવ્યા.
1.2.211
न च प्रवृत्तिस्तैर्लब्धा पाण्डवानां महात्मनाम् ।
गोग्रहश्च विराटस्य त्रिगर्तैः प्रथमं कृतः ॥ १.२.२११ ॥
પરંતુ મહાત્મા પાંડવોના સમાચાર તેમને મળ્યા નહીં. પ્રથમ ત્રિગર્તોએ વિરાટની ગાયો હરી લીધી.
1.2.212
यत्रास्य युद्धं सुमहत्तैरासील्लोमहर्षणम् ।
ह्रियमाणश्च यत्रासौ भीमसेनेन मोक्षितः ॥ १.२.२१२ ॥
ત્યાં તેની અને તેમની વચ્ચે રૂવાંટાં ઊભાં કરે એવું મહાયુદ્ધ થયું; ત્યાં તે અપહરણ પામ્યો ત્યારે ભીમસેને તેને મુક્ત કર્યો.
1.2.213
गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः ।
अनन्तरं च कुरुभिस्तस्य गोग्रहणं कृतम् ॥ १.२.२१३ ॥
જ્યાં પાંડવોએ વિરાટનું ગોધન છોડાવ્યું, અને પછી કૌરવોએ તેનું ગોગ્રહણ કર્યું.
1.2.214
समस्ता यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि ।
प्रत्याहृतं गोधनं च विक्रमेण किरीटिना ॥ १.२.२१४ ॥
જ્યાં પાર્થે યુદ્ધમાં બધા કૌરવોને જીતી લીધા, અને પરાક્રમથી કિરીટીએ ગોધન પાછું મેળવ્યું.
1.2.215
विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः ।
अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम् ॥ १.२.२१५ ॥
જ્યાં વિરાટે ઉત્તરાને કિરીટીની પુત્રવધૂ તરીકે આપી; સૌભદ્ર, શત્રુઘાતક અભિમન્યુ માટે.
1.2.216
चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम् ।
अत्रापि परिसंख्याता अध्यायाः परमर्षिणा ॥ १.२.२१६ ॥
આ ચોથું, વિશાળ વૈરાટ પર્વ વર્ણવાયું છે; અહીં પણ પરમ ઋષિએ અધ્યાયોની ગણતરી કરી છે.
1.2.217
सप्तषष्टिरथो पूर्णाः श्लोकानामपि मे शृणु ।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु ॥ १.२.२१७ ॥
સડસઠ પૂર્ણ અધ્યાયો; મારી પાસેથી શ્લોકોની સંખ્યા પણ સાંભળો. બે હજાર પચાસ શ્લોક.
1.2.218
उक्तानि वेदविदुषा पर्वण्यस्मिन्महर्षिणा ।
उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम् ॥ १.२.२१८ ॥
વેદજ્ઞ મહર્ષિએ આ પર્વમાં જે કહ્યું છે તે સાંભળો; પાંચમું ઉદ્યોગ પર્વ જાણવું.
1.2.219
उपप्लाव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया ।
दुर्योधनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ ॥ १.२.२१९ ॥
પાંડવો ઉપપ્લાવ્યમાં પડાવ નાખીને રહ્યા ત્યારે, વિજયની ઇચ્છાથી દુર્યોધન અને અર્જુન વાસુદેવ પાસે આવ્યા.
1.2.220
साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्तुमर्हति ।
इत्युक्ते वचने कृष्णो यत्रोवाच महामतिः ॥ १.२.२२० ॥
"આ યુદ્ધમાં આપે અમને બંનેને સહાય કરવી ઘટે" એમ કહેવાતા, મહામતિ કૃષ્ણે કહ્યું.
1.2.221
अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ ।
अक्षौहिणीं वा सैन्यस्य कस्य किं वा ददाम्यहम् ॥ १.२.२२१ ॥
"હું યુદ્ધ નહીં કરું; મંત્રી બનીશ, અથવા સેનાની એક અક્ષૌહિણી આપીશ. હે પુરુષશ્રેષ્ઠો, કોને શું આપું?"
1.2.222
वव्रे दुर्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः ।
अयुध्यभानं सचिवं वव्रे कृष्मं धनंजयः ॥ १.२.२२२ ॥
મંદબુદ્ધિ અને દુર્મતિ દુર્યોધને સેના પસંદ કરી; ધનંજય અર્જુને યુદ્ધ ન કરનાર સચિવ કૃષ્ણને પસંદ કર્યા.
1.2.223
मद्रराजं व राजानमायान्तं पाण्डवान्प्रति ।
उपहारैर्वञ्चायत्वा वर्त्मन्येव सुयोधनः ॥ १.२.२२३ ॥
પાંડવો તરફ આવતા મદ્રરાજ અને રાજાને ભેટો વડે રસ્તામાં જ છેતરીને સુયોધને...
1.2.224
वरदं तं वरं वव्रे साहाय्यं क्रियतां मम ।
शल्यस्तस्मै प्रतिश्रुत्य जगामोद्दिश्य पाण्डवान् ॥ १.२.२२४ ॥
વરદાતા પાસે એક વર માંગ્યો: "મારી સહાય કરવામાં આવે." શલ્યે તેને વચન આપીને પાંડવો તરફ પ્રયાણ કર્યું.
1.2.225
शान्तिपूर्वं चाकथयद्यत्रेन्द्रविजयं नृपः ।
पुरोहितप्रेषणं च पाण्डवैः कौरवान्प्रति ॥ १.२.२२५ ॥
રાજાએ શાંતિપૂર્વક ઇન્દ્રવિજયનું વર્ણન કર્યું અને પાંડવોએ કૌરવો પ્રત્યે પુરોહિત મોકલ્યાનું કહ્યું.
1.2.226
वैचित्रवीर्यस्य वचः समादाय पुरोधसः ।
तथेन्द्रविजयं चापि यानं चैव पुरोधसः ॥ १.२.२२६ ॥
વિચિત્રવીર્યના પુત્ર (ધૃતરાષ્ટ્ર)ના અને પુરોહિતના વચનો લઈને, એ જ રીતે ઇન્દ્રવિજય અને પુરોહિતની યાત્રાનું પણ વર્ણન કર્યું.
1.2.227
संजयं प्रेषयामास शमार्थी पाण्डवान्प्रति ।
यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्रः प्रतापवान् ॥ १.२.२२७ ॥
શાંતિની ઇચ્છા રાખતા પ્રતાપી મહારાજ ધૃતરાષ્ટ્રે પાંડવો પાસે દૂત તરીકે સંજયને મોકલ્યો.
1.2.228
श्रुत्वा च पाण्डवान्यत्र वासुदेवपुरोगमान् ।
प्रजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ॥ १.२.२२८ ॥
વાસુદેવ (કૃષ્ણ) આગળ છે એવા પાંડવોની વાત સાંભળીને, ધૃતરાષ્ટ્રને ચિંતાથી ઊંઘ ઊડી ગઈ.
1.2.229
विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च ।
श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ॥ १.२.२२९ ॥
વિદુરે બુદ્ધિમાન રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને વિચિત્ર અને હિતકારી વચનો સંભળાવ્યાં.
1.2.230
तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम् ।
मनस्तापान्वितो राजा श्रावितः शोकलालसः ॥ १.२.२३० ॥
એ જ રીતે સનત્સુજાતે સર્વોત્તમ અધ્યાત્મ સંભળાવ્યું; મનના તાપથી ભરેલા, શોકમાં લીન રાજાને તે સંભળાવવામાં આવ્યું.
1.2.231
प्रभाते राजसमितौ संजयो यत्र वा विभो ।
ऐकात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च ॥ १.२.२३१ ॥
હે વિભો, પ્રભાતે રાજસભામાં, અથવા જ્યાં સંજયે વાસુદેવ અને અર્જુનની એકાત્મતા વિશે કહ્યું હતું.
1.2.232
यत्र कृष्णो दयापन्नः सन्धिमिच्छन्महामतिः ।
स्वयमागाच्छणं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम् ॥ १.२.२३२ ॥
મહામતિ કૃષ્ણ કરુણાથી ભરાઈ, સંધિની ઇચ્છા રાખી, શાંતિ કરવા પોતે નાગસાહ્વય નગરે આવ્યા.
1.2.233
प्रत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्योधनेन वै ।
शमार्थे याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हितम् ॥ १.२.२३३ ॥
શાંતિ માટે વિનંતી કરતા કૃષ્ણને રાજા દુર્યોધને ઇનકાર કર્યો, જે બંને પક્ષોના હિત માટે હતો.
1.2.234
दम्भोद्भवस्य चाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
वरान्वेषणमत्रैव मातलेश्च महात्मनः ॥ १.२.२३४ ॥
અહીં જ દંભોદ્ભવની કથા કહેવાઈ; અહીં જ મહાત્મા માતલિની વરની શોધ.
1.2.235
महर्षेश्चापि चरितं कथितं गालवस्य वै ।
विदुलायाश्च पुत्रस्य प्रोक्तं चाप्यनुशासनम् ॥ १.२.२३५ ॥
મહર્ષિ ગાલવનું ચરિત્ર પણ કહેવાયું, અને વિદુલાના પુત્રને આપેલો ઉપદેશ પણ કહેવાયો.
1.2.236
कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम् ।
योगेश्वरत्पं कृष्णेन यत्र राज्ञां प्रदर्शितम् ॥ १.२.२३६ ॥
કર્ણ, દુર્યોધન આદિની દુષ્ટ મંત્રણા જાણીને, કૃષ્ણે રાજાઓને પોતાનું યોગેશ્વર રૂપ બતાવ્યું.
1.2.237
रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः ।
उपायपूर्वं शौटीर्यात्प्रत्याख्यातश्च तेन सः ॥ १.२.२३७ ॥
કૃષ્ણે કર્ણને રથમાં બેસાડી ઉપાયપૂર્વક સલાહ આપી, ત્યારે તેણે અભિમાનથી તે ઠુકરાવી દીધી.
1.2.238
आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लाव्यमरिंदमः ।
पाण्डवानां यथावृत्तं सर्वमाख्यातवान्हरिः ॥ १.२.२३८ ॥
શત્રુદમન હરિ (કૃષ્ણ) હસ્તિનાપુરથી ઉપપ્લવ્યે આવીને પાંડવોને જે બન્યું હતું તે બધું કહ્યું.
1.2.239
ते तस्य वचनं श्रुत्वा मन्त्रयित्वा च यद्धितम् ।
साङ्ग्रामिकं ततः सर्वं सञ्जं चक्रुः परंतपाः ॥ १.२.२३९ ॥
શત્રુઓને તાપ આપનારા પાંડવોએ તેની વાત સાંભળીને, જે હિતકર હતું તેની મંત્રણા કરીને, પછી યુદ્ધની સર્વ તૈયારી કરી.
1.2.240
ततो युद्धाय निर्याता नराश्वरथदन्तिनः ।
नगराद्धास्तिनपुराद्वलसंख्यानमेवच ॥ १.२.२४० ॥
પછી યુદ્ધ માટે મનુષ્ય, ઘોડા, રથ અને હાથી હસ્તિનાપુર નગરથી નીકળ્યા, અને સૈન્યની ગણતરી પણ થઈ.
1.2.241
यत्र राज्ञा ह्युलूकस्य प्रेषणं पाम्डवान्प्रति ।
श्वोभाविनि महायुद्धे दौत्येन कृतवान्प्रभुः ॥ १.२.२४१ ॥
રાજા (દુર્યોધન)એ આવતીકાલે થનારા મહાયુદ્ધ માટે ઉલૂકને દૂત તરીકે પાંડવો પાસે મોકલ્યો.
1.2.242
रथातिरथसंख्यानमम्बोपाख्यानमेव च ।
एतत्सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते ॥ १.२.२४२ ॥
રથી અને અતિરથીઓની ગણતરી, અંબોપાખ્યાન — આ મહાભારતનું પાંચમું પર્વ છે; તેમાં અનેક વૃત્તાંતો છે.
1.2.243
उद्योगपर्व निर्दिष्टं सन्धिविग्रहमिश्रितम् ।
अध्यायानां शतं प्रोक्तं षडशीतिर्महर्षिणा ॥ १.२.२४३ ॥
સંધિ અને વિગ્રહથી મિશ્રિત ઉદ્યોગપર્વ કહેવાયું છે; મહર્ષિએ તેમાં એકસો છ્યાસી અધ્યાય કહ્યા.
1.2.244
श्लोकानां षट् सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
श्लोकाश्च नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना ॥ १.२.२४४ ॥
છ હજાર શ્લોક, તેટલાં જ સો, અને નેવું શ્લોક કહેવાયા છે; મહાત્માએ આઠ પણ તેવા જ કહ્યા.
1.2.245
व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यस्मिंस्तपोधनाः ।
अतः परं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते ॥ १.२.२४५ ॥
હે તપોધનો, ઉદાર બુદ્ધિવાળા વ્યાસે આ પર્વમાં (કહ્યું). આના પછી વિવિધ અર્થવાળું ભીષ્મપર્વ કહેવાય છે.
1.2.246
जम्बूखण्डविनिर्माणं यत्रोक्तं संजयेन ह ।
यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत्परम् ॥ १.२.२४६ ॥
સંજયે જંબૂખંડનું નિર્માણ કહ્યું ત્યાં, અને યુધિષ્ઠિરની સેના અત્યંત વિષાદને પામી ત્યાં (આ).
1.2.247
यत्र युद्धमभूद्धोरं दसाहानि सुदारुणम् ।
कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः ॥ १.२.२४७ ॥
દસ દિવસ ભયંકર, અત્યંત દારુણ યુદ્ધ જ્યાં થયું, પાર્થનો મોહ જ્યાં હતો, અને મહામતિ વાસુદેવ જ્યાં હતા (આ).
1.2.248
मोहजं नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शिभिः ।
समीक्ष्यादोक्षजः क्षिप्रं युधिष्ठिरहिते रतः ॥ १.२.२४८ ॥
મોહથી જન્મેલા કશ્મલને મોક્ષ દર્શાવતા હેતુઓથી તેમણે નાશ કર્યો; યુધિષ્ઠિરના હિતમાં રત અધોક્ષજ (કૃષ્ણ) વિચારીને ઝડપથી (આ કર્યું).
1.2.249
रथादाप्लुत्य वेगेन स्वयं कृष्ण उदारधीः ।
प्रतोदपाणिराधावद्भीष्मं हन्तुं व्यपेतभीः ॥ १.२.२४९ ॥
ઉદારબુદ્ધિ કૃષ્ણ પોતે રથમાંથી વેગથી કૂદીને, હાથમાં ચાબુક લઈને, નિર્ભયપણે ભીષ્મને મારવા દોડ્યા.
1.2.250
वाक्यप्रतोदाभिहतो यत्र कृष्णेन पाण्डवः ।
गाण्डीवधन्वा समरे सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ १.२.२५० ॥
કૃષ્ણના શબ્દ-ચાબુકથી ઘવાયેલો, યુદ્ધમાં સર્વ શસ્ત્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગાંડીવધન્વા પાંડવ (આગળ વધ્યો).
1.2.251
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः ।
विनिघ्नन्निशितैर्बाणै रथाद्भीष्ममपातयत् ॥ १.२.२५१ ॥
પૃથાનો પુત્ર અર્જુન, મહાધનુર્ધર, શિખંડીને આગળ રાખીને, તીક્ષ્ણ બાણોથી પ્રહાર કરીને ભીષ્મને રથ પરથી પાડ્યા.
1.2.252
शरतल्पगतश्चैव भीष्मो यत्र बभूव ह ।
षष्ठमेतत्समाख्यातं भारते पर्व विस्तृतम् ॥ १.२.२५२ ॥
બાણશય્યા પર ભીષ્મ જ્યાં પડ્યા હતા, મહાભારતનું એ છઠ્ઠું વિસ્તૃત પર્વ કહેવાયું છે.
1.2.253
अध्यायानां शतं प्रोक्तं तथा सप्तदशापरे ।
पञ्च श्लोकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च ॥ १.२.२५३ ॥
આમાં એકસો સત્તર અધ્યાય કહેવાયા છે; સંખ્યામાં પાંચ હજાર આઠસો શ્લોક છે.
1.2.254
श्लोकाश्च चतुराशीतिरस्मिन्पर्वणि कीर्तिताः ।
व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि ॥ १.२.२५४ ॥
આ પર્વમાં ચોર્યાસી શ્લોક કહેવાયા છે; વેદજ્ઞ વ્યાસે ભીષ્મપર્વમાં તેમની ગણતરી કરી.
1.2.255
द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते ।
सैनापत्येऽभिषिक्तोऽथ यत्राचार्यः प्रतापवान् ॥ १.२.२५५ ॥
પછી દ્રોણપર્વ કહેવામાં આવે છે; તે વિચિત્ર અને અનેક વૃત્તાંતોથી ભરેલું છે. ત્યાં પ્રતાપી આચાર્ય સેનાપતિપદે અભિષિક્ત થયા.
1.2.256
दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थं प्रतिजज्ञे महास्त्रवित् ।
ग्रहणं धर्मराजस्य पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ॥ १.२.२५६ ॥
મહાસ્ત્રોના જ્ઞાતા આચાર્યે દુર્યોધનની પ્રીતિ માટે, પાંડુના બુદ્ધિમાન પુત્ર ધર્મરાજને બંદી બનાવવાની પ્રતિજ્ઞા લીધી.
1.2.257
यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात् ।
भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि ॥ १.२.२५७ ॥
સંશપ્તકોએ પાર્થને રણાંગણમાંથી દૂર ખેંચી ગયા ત્યાં; યુદ્ધમાં ઇન્દ્ર સમાન મહારાજ ભગદત્ત હતા.
1.2.258
सुप्रतीकेन नागेन स हि शान्तः किरीटिना ।
यत्राभिमन्युं बहवो जघ्नुरेकं महारथाः ॥ १.२.२५८ ॥
સુપ્રતીક નામના હાથીને તે કિરીટી (અર્જુન) દ્વારા શાંત કરાયો; ત્યાં અનેક મહારથીઓએ એકલા અભિમન્યુને મારી નાખ્યો.
1.2.259
जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम् ।
हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे ॥ १.२.२५९ ॥
જયદ્રથ જેમાં મુખ્ય હતો તેમણે યૌવન ન પામેલા શૂર બાળક અભિમન્યુને (ઘેરીને મારી નાખ્યો); અભિમન્યુ મરાતાં ક્રુદ્ધ થયેલા પાર્થે (અર્જુને) યુદ્ધમાં વેર લીધું.
1.2.260
अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः ।
यत्र भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः ॥ १.२.२६० ॥
સાત અક્ષૌહિણી સેનાને મારીને રાજા જયદ્રથ મરાયો; ત્યાં મહાબાહુ ભીમ અને મહારથ સાત્યકિ હતા.
1.2.261
अन्वेषणार्थं पार्थस्य युधिष्ठिरनृपाज्ञया ।
प्रविष्टौ भारतीं सेनामप्रधृष्यां सुरैरपि ॥ १.२.२६१ ॥
યુધિષ્ઠિર રાજાની આજ્ઞાથી પાર્થ (અર્જુન)ની શોધ માટે, દેવોને પણ અજેય એવી ભારત સેનામાં બંને પ્રવેશ્યા.
1.2.262
संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषमाहवे ।
संशप्तकानां वीराणां कोट्यो नव महात्मनाम् ॥ १.२.२६२ ॥
યુદ્ધમાં બચેલા સંશપ્તકોનો પણ સંપૂર્ણ નાશ કરાયો. મહાત્મા સંશપ્તક વીરો નવ કરોડ હતા.
1.2.263
किरीटिनाभिनिष्क्रम्य प्रापिता यमसादनम् ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च तथा पाषाणयोधिनः ॥ १.२.२६३ ॥
કિરીટધારી (અર્જુન) આગળ વધીને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો અને પાષાણયોદ્ધાઓને યમલોક મોકલ્યા.
1.2.264
नारायणाश्च गोपालाः समरे चित्रयोधिनः ।
अलम्बुषः श्रुतायुश्च जलसन्धश्च वीर्यवान् ॥ १.२.२६४ ॥
યુદ્ધમાં નારાયણો અને ગોપાલો, વિચિત્ર યુદ્ધકળાવાળા યોદ્ધાઓ; અલંબુષ, શ્રુતાયુ અને પરાક્રમી જલસંધ.
1.2.265
सौमदत्तिर्विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ।
घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि ॥ १.२.२६५ ॥
સોમદત્તનો પુત્ર (ભૂરિશ્રવા), વિરાટ, મહારથી દ્રુપદ, ઘટોત્કચ વગેરે તથા અન્ય દ્રોણપર્વમાં હણાયા.
1.2.266
अश्वत्थामापि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते ।
अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्षितः ॥ १.२.२६६ ॥
યુદ્ધમાં દ્રોણ પડ્યા ત્યારે અશ્વત્થામાએ પણ ક્રોધે ભરાઈને અહીં જ ભયંકર નારાયણાસ્ત્ર પ્રગટ કર્યું.
1.2.267
आग्नेयं कीर्त्यते यत्र रुद्रमाहात्म्यमुत्तमम् ।
व्यासस्य चाप्यागमनं माहात्म्यं कृष्णपार्थयोः ॥ १.२.२६७ ॥
જ્યાં આગ્નેય અસ્ત્રનું વર્ણન થાય છે, રુદ્રનું ઉત્તમ માહાત્મ્ય, વ્યાસનું આગમન તથા કૃષ્ણ અને પાર્થ (અર્જુન)નું માહાત્મ્ય કહેવાય છે.
1.2.268
सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम् ।
यत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः ॥ १.२.२६८ ॥
ભારતનું આ સાતમું મહાપર્વ કહેવાયું છે; જ્યાં પૃથ્વીના પાલક રાજાઓ મોટાભાગે મૃત્યુ પામ્યા.
1.2.269
द्रोणपर्वणि ये शऊरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः ।
अत्राध्यायशतं प्रोक्तं तथाध्यायाश्च सप्ततिः ॥ १.२.२६९ ॥
દ્રોણપર્વમાં જે શૂરવીર પુરુષશ્રેષ્ઠો નિર્દિષ્ટ છે, અહીં એકસો સિત્તેર અધ્યાય કહેવાયા છે.
1.2.270
अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च ।
श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १.२.२७० ॥
તત્ત્વદર્શી દ્વારા અહીં આઠ હજાર નવસો નવ શ્લોકો ગણવામાં આવ્યા છે.
1.2.271
पाराशर्येण मुनिनां संचिन्त्य द्रोणपर्वणि ।
अतः परं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम् ॥ १.२.२७१ ॥
પરાશરના પુત્ર મુનિ (વ્યાસ)એ દ્રોણપર્વનો વિચાર કરીને કહ્યું: આના પછી અત્યંત અદ્ભુત કર્ણપર્વ કહેવાય છે.
1.2.272
सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः ।
आख्यातं यत्र पौरामं त्रिपुरस्य निपातनम् ॥ १.२.२७२ ॥
બુદ્ધિમાન મદ્રરાજ (શલ્ય)ની સારથિ તરીકેની નિયુક્તિ અને ત્રિપુર (ત્રિપુરાસુર)ના વધનો પૌરમ પ્રસંગ અહીં કહેવાયો છે.
1.2.273
प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः ।
हंसकाकीयमाख्यानं तत्रैवाक्षेपसंहितम् ॥ १.२.२७३ ॥
અહીં પ્રયાણ સમયે કર્ણ અને શલ્ય વચ્ચેનો કઠોર સંવાદ છે, અને ત્યાં જ આક્ષેપોથી ભરેલી હંસ-કાકીય કથા છે.
1.2.274
वधः पाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महात्मना ।
दण्डसेनस्य च ततो दण्डस्य च वधस्तथा ॥ १.२.२७४ ॥
મહાત્મા અશ્વત્થામા દ્વારા પાંડ્યનો વધ, પછી દંડસેન અને દંડનો વધ પણ અહીં વર્ણવાયો છે.
1.2.275
द्वैरथे यत्र कर्णेन धर्मराजो युधिष्टिरः ।
संशयं गमितो युद्धे मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥ १.२.२७५ ॥
જ્યાં દ્વંદ્વયુદ્ધમાં કર્ણે ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિરને સંકટમાં મૂક્યા, અને બધા ધનુર્ધરો જોઈ રહ્યા હતા.
1.2.276
अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः ।
यत्रैवानुनयः प्रोक्तो माधवेनार्जुनस्य हि ॥ १.२.२७६ ॥
યુધિષ્ઠિર અને કિરીટી (અર્જુન) વચ્ચે પરસ્પર ક્રોધ થયો; અને ત્યાં જ માધવ (કૃષ્ણ)એ અર્જુનને સમજાવટના વચન કહ્યા.
1.2.277
प्रतिज्ञापूर्वकं चापि वक्षो दुःशासनस्य च ।
भित्त्वा वृकोदरो रक्तं पीतवान्यत्र संयुगे ॥ १.२.२७७ ॥
જ્યાં પ્રતિજ્ઞા મુજબ વૃકોદર (ભીમ)એ યુદ્ધમાં દુઃશાસનની છાતી ચીરીને તેનું લોહી પીધું.
1.2.278
द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः ।
अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः ॥ १.२.२७८ ॥
જ્યાં દ્વંદ્વયુદ્ધમાં પાર્થ (અર્જુન) દ્વારા મહારથી કર્ણ હણાયો; ભારતના વિચારકોએ આને આઠમું પર્વ નિર્દેશ્યું છે.
1.2.279
एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि ।
चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च ॥ १.२.२७९ ॥
કર્ણપર્વમાં એકોતેર અધ્યાય કહેવાયા છે અને ચાર હજાર નવસો શ્લોક.
1.2.280
चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ।
अतः परं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्तितम् ॥ १.२.२८० ॥
આ પર્વમાં ચોસઠ શ્લોક કહેવાયા છે. ત્યારપછી વિચિત્રાર્થ શલ્યપર્વ કહેવાયું છે.
1.2.281
हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत् ।
यत्र कौमारमाख्यानमभिषेकस्य कर्म च ॥ १.२.२८१ ॥
વીરો હણાયા પછી સૈન્યનો નેતા મદ્રેશ્વર બન્યો. ત્યાં કુમારનું આખ્યાન અને અભિષેકનું કર્મ છે.
1.2.282
वृत्तानि चाथ युद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः ।
विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते ॥ १.२.२८२ ॥
અહીં ઘટનાઓ અને યુદ્ધો ભાગ ભાગે વર્ણવાય છે; શલ્યપર્વમાં કુરુશ્રેષ્ઠોનો વિનાશ કહેવાય છે.
1.2.283
शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महात्मनः ।
शकुनेश्च वधोऽत्रैव सहदेवेन संयुगे ॥ १.२.२८३ ॥
અહીં જ મહાત્મા ધર્મરાજ દ્વારા શલ્યનું મૃત્યુ અને યુદ્ધમાં સહદેવ દ્વારા શકુનિનો વધ કહેવાયો છે.
1.2.284
सैन्ये च हतभूयिष्ठे किंचिच्छिष्टे सुयोधनः ।
ह्रदं प्रविश्य यत्रासौ संस्तभ्यापोव्यवस्थितः ॥ १.२.२८४ ॥
સૈન્યનો મોટો ભાગ હણાયા પછી અને થોડા જ બચ્યા ત્યારે સુયોધન એક સરોવરમાં પ્રવેશી, પાણીને થંભાવીને ત્યાં જ રહ્યો.
1.2.285
प्रवृत्तिस्तत्र चाख्याता यत्र भीमस्य लुब्धकैः ।
क्षेपयुक्तैर्वचोभिश्च धर्मराजस्य धीमतः ॥ १.२.२८५ ॥
ત્યાં જ ભીમ વિશે અને બુદ્ધિમાન ધર્મરાજ વિશે શિકારીઓના મહેણાં-ટોણાંભર્યા વચનોથી કહેલો વૃત્તાંત છે.
1.2.286
ह्रदात्समुत्थितो यत्र धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ।
भीमेन गदया युद्धं यत्रासौ कृतवान्सह ॥ १.२.२८६ ॥
સરોવરમાંથી ઊભો થયેલો અત્યંત ક્રોધી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર જ્યાં ભીમ સાથે ગદાથી યુદ્ધ કરતો થયો, તે જ આ સ્થાન છે.
1.2.287
समवाये च युद्धस्य रामस्यागमनं स्मृतम् ।
सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता ॥ १.२.२८७ ॥
યુદ્ધના સમવાયમાં રામ (બલરામ)ના આગમનનું સ્મરણ થાય છે; સરસ્વતી અને તીર્થોની પવિત્રતા કહેવાઈ છે.
1.2.288
गदायुद्धं च तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम् ।
दुर्योधनस्य राज्ञोऽथ यत्र भीमेन संयुगे ॥ १.२.२८८ ॥
અહીં જ યુદ્ધમાં ભીમ સાથે રાજા દુર્યોધનનું ભયંકર ગદાયુદ્ધ કહેવાયું છે.
1.2.289
ऊरू भग्नौ प्रसह्याजौ गदया भीमवेगया ।
नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत् ॥ १.२.२८९ ॥
યુદ્ધમાં ભીમના વેગવાન ગદાથી બળપૂર્વક બંને સાથળ ભાંગી ગયા; આ નવમું પર્વ નિર્દિષ્ટ છે — આ અદ્ભુત અને અર્થપૂર્ણ છે.
1.2.290
एकोनपष्टिरध्यायाः पर्वण्यत्र प्रकीर्तिताः ।
संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकसंख्याऽत्र कथ्यते ॥ १.२.२९० ॥
આ પર્વમાં ઓગણસાઠ અધ્યાય કહેવાયા છે, જેમાં અનેક વૃત્તાંતો ગણાયા છે; અહીં શ્લોકસંખ્યા કહેવાય છે.
1.2.291
त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा ।
मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशोभृता ॥ १.२.२९१ ॥
મુનિએ રચેલા, કૌરવોનો યશ ધારણ કરતા ત્રણ હજાર બસો વીસ શ્લોકો.
1.2.292
अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम् ।
भग्नोरुं यत्र राजानं दुर्योधनममर्षणम् ॥ १.२.२९२ ॥
હવે હું ભયંકર સૌપ્તિક પર્વ કહીશ, જ્યાં ભાંગેલી જાંઘવાળો, અસહિષ્ણુ રાજા દુર્યોધન છે.
1.2.293
अपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधिरोक्षितम् ॥ १.२.२९३ ॥
પાંડવો ગયા પછી તે ત્રણ રથીઓ — કૃતવર્મા, કૃપ અને દ્રોણપુત્ર — સાંજે લોહીથી ભીંજાયેલી જગ્યાએ આવ્યા.
1.2.294
समेत्य ददृशुर्भूमौ पतितं रणमूर्धनि ।
प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः ॥ १.२.२९४ ॥
નજીક જઈને તેમણે રણભૂમિમાં ભૂમિ પર પડેલાને જોયો; ત્યાં દૃઢ ક્રોધી મહારથી દ્રોણપુત્રે પ્રતિજ્ઞા લીધી.
1.2.295
अहत्वा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनं ॥ १.२.२९५ ॥
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન જેમાં આગળ છે એવા સર્વ પાંચાલોને, અને મંત્રીઓ સહિત પાંડવોને માર્યા વિના હું કવચ ઉતારીશ નહીં.
1.2.296
यत्रैवमुक्त्वा राजानमपक्रम्य त्रयो रथाः ।
सूर्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्वनम् ॥ १.२.२९६ ॥
ત્યાં રાજાને આમ કહીને, દૂર જઈને તે ત્રણ રથીઓ સૂર્યાસ્તના સમયે એક વિશાળ વનમાં પહોંચ્યા.
1.2.297
न्यग्रोधस्याथ महतो यत्राधस्ताद्व्यवस्थिताः ।
ततः काकान्बहून्रात्रौ दृष्ट्वोलूकेन हिंसितान् ॥ १.२.२९७ ॥
પછી તેઓ જ્યાં ઊભા હતા તે વિશાળ વડના વૃક્ષ નીચે, રાત્રે એક ઘુવડે મારેલા ઘણા કાગડા તેમણે જોયા.
1.2.298
द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्वधमनुस्मरन् ।
पाञ्चालानां प्रसुप्तानां वधं प्रति मनो दधे ॥ १.२.२९८ ॥
ક્રોધથી ભરાયેલા દ્રોણપુત્રે પિતાના વધનું સ્મરણ કરીને સૂતેલા પાંચાલોને મારવાનું મન બનાવ્યું.
1.2.299
गत्वा च शिबिरद्वारि दुर्दर्शं तत्र राक्षसम् ।
घोररूपमपश्यत्स दिवामावृत्य धिष्ठिरम् ॥ १.२.२९९ ॥
શિબિરના દ્વાર પાસે જઈને તેણે ત્યાં ભયંકર રૂપવાળો, જોવો મુશ્કેલ એવો એક રાક્ષસ જોયો; તે આકાશને ઢાંકીને ઊભો હતો.
1.2.300
तेन व्याघातमस्त्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च ।
द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः ॥ १.२.३०० ॥
તેના વડે અસ્ત્રોનો અવરોધ થતો જોઈને દ્રોણપુત્રે તરત જ વિરૂપાક્ષ રુદ્રની આરાધના કરી.
1.2.301
प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
पाञ्चालान्सपरीवारान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः ॥ १.२.३०१ ॥
રાત્રે સૂતેલા, નિશ્ચિંત ધૃષ્ટદ્યુમ્ન જેમની આગેવાની કરતો હતો તે પાંચાલોને, તેમના પરિવાર સહિત, અને દ્રૌપદીના બધા પુત્રોને.
1.2.302
कृतवर्मणा च सहितः कृपेण च निजघ्निवान् ।
यत्रामुच्यन्त ते पार्थाः पञ्च कृष्णबलाश्रयात् ॥ १.२.३०२ ॥
કૃતવર્મા અને કૃપ સાથે મળીને તેણે હત્યા કરી; ત્યાં કૃષ્ણના બળના આશ્રયથી પાંચ પાર્થ (પાંડવો) બચી ગયા.
1.2.303
सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः ।
पाञ्चालानां प्रसुप्तानां यत्र द्रोणसुताद्वधः ॥ १.२.३०३ ॥
મહાન ધનુર્ધર સાત્યકિ અને બાકીના મૃત્યુ પામ્યા. ત્યાં સૂતેલા પાંચાલોનો દ્રોણપુત્રે વધ કર્યો.
1.2.304
धृष्टद्युम्नस्य सूतेन पाण्डवेषु निवेदितः ।
द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता ॥ १.२.३०४ ॥
ધૃષ્ટદ્યુમ્નના સારથિએ પાંડવોને આ સમાચાર આપ્યા. પુત્રશોકથી પીડિત દ્રૌપદી, પિતા અને ભાઈઓના વધથી વ્યથિત થઈ.
1.2.305
कृतानशनसंकल्पा यत्र भर्तृनुपाविशत् ।
द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः ॥ १.२.३०५ ॥
ત્યાં દ્રૌપદી ઉપવાસના સંકલ્પ સાથે પતિઓ પાસે બેઠી. ત્યાં દ્રૌપદીના વચનથી ભયંકર પરાક્રમી ભીમ (આગળ વધ્યો).
1.2.306
प्रियं तस्याश्चिकीर्षन्वै गदामादाय वीर्यवान् ।
अन्वधावत्सुसंक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम् ॥ १.२.३०६ ॥
તેનું પ્રિય કરવાની ઇચ્છાથી વીર્યવાન ભીમે ગદા લઈ અતિ ક્રોધિત થઈ ગુરુપુત્ર ભારદ્વાજ (અશ્વત્થામા) પાછળ દોડ્યો.
1.2.307
भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः ।
अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासडदत् ॥ १.२.३०७ ॥
ભીમસેનના ભયથી, દૈવે પ્રેરિત થઈ, 'પાંડવો વિનાના થાઓ' એમ કહી ક્રોધે દ્રોણપુત્રે અસ્ત્ર છોડ્યું.
1.2.308
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः ।
यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः ॥ १.२.३०८ ॥
'એવું ન કર' એમ કહી કૃષ્ણે તેના વચનને શાંત કર્યું. ત્યાં ફાલ્ગુન (અર્જુન)એ અસ્ત્ર વડે તે અસ્ત્ર શાંત કર્યું.
1.2.309
द्रौणेश्च द्रोहबुद्धित्वं वीक्ष्य पापात्मनस्तदा ।
द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः ॥ १.२.३०९ ॥
દ્રોણપુત્રની દ્રોહબુદ્ધિ જોઈને, અને દ્રૌણિ, દ્વૈપાયન આદિએ એકબીજાને આપેલા શાપ.
1.2.310
मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात् ।
पाण्डवाः प्रददुर्हृष्टा द्रौपद्यै जितकाशिनः ॥ १.२.३१० ॥
દ્રોણપુત્ર મહારથી પાસેથી મણિ લઈને, વિજયથી ગર્વિત પાંડવોએ આનંદથી દ્રૌપદીને આપ્યો.
1.2.311
एतद्वै दशमं पर्व सौप्तिकं समुदाहृतम् ।
अष्टादशास्मिन्नद्यायाः पर्वम्युक्ता महात्मना ॥ १.२.३११ ॥
આ દસમું પર્વ સૌપ્તિક કહેવાયું છે; મહાત્માએ રચેલા આમાં અઢાર અધ્યાય છે.
1.2.312
श्लोकानां कथितान्यत्र शतान्यष्टौ प्रसंख्यया ।
श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता मुनिना ब्रह्मवादिना ॥ १.२.३१२ ॥
અહીં બ્રહ્મવાદી મુનિએ ગણતરી પ્રમાણે આઠસો અને સિત્તેર શ્લોકો કહ્યા છે.
1.2.313
सौप्तिकैषीकसंबन्धे पर्वण्युत्तमतेजसी ।
अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम् ॥ १.२.३१३ ॥
સૌપ્તિક અને ઐષીક સંબંધિત પર્વમાં, ઉત્તમ તેજસ્વીઓ આના પછી આને કરુણાથી ઊગેલું સ્ત્રીપર્વ કહે છે.
1.2.314
पुत्रशोकाभिसंतप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः ।
कृष्णोपनीतां यत्रासावायसीं प्रतिमां दृढां ॥ १.२.३१४ ॥
પુત્રશોકથી સંતપ્ત, પ્રજ્ઞાચક્ષુ નરાધિપ (ધૃતરાષ્ટ્ર), જ્યાં કૃષ્ણ લાવેલી દૃઢ લોખંડની પ્રતિમા હતી.
1.2.315
भीमसेनद्रोहबुद्धिर्धृतराष्ट्रो बभञ्जह ।
तथा शोकाभितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः ॥ १.२.३१५ ॥
ભીમસેન પ્રત્યે દ્રોહબુદ્ધિ ધરાવતા ધૃતરાષ્ટ્રે તેને ભાંગી નાખી; શોકથી તપ્ત બુદ્ધિમાન ધૃતરાષ્ટ્રે પણ તેમ જ કર્યું.
1.2.316
संसारदहनं बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः ।
विदुरेण च यत्रास्य राज्ञ आश्वासनं कृतम् ॥ १.२.३१६ ॥
ત્યાં વિદુરે બુદ્ધિથી, હેતુઓથી અને મોક્ષના ઉપદેશોથી સંસારના દાહને સમજાવીને તે રાજાને આશ્વાસન આપ્યું.
1.2.317
धृतराष्ट्रस्य चात्रैव कौरवायोधनं तथा ।
सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्तस्य प्रकीर्तितम् ॥ १.२.३१७ ॥
અહીં જ ધૃતરાષ્ટ્રનું કૌરવોના યુદ્ધક્ષેત્ર તરફ અંતઃપુર સહિત જવું અને શોકપીડિતનો પ્રવાસ વર્ણવાયો છે.
1.2.318
विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः ।
क्रोधावेशः प्रमोहश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः ॥ १.२.३१८ ॥
ત્યાં વીરોની પત્નીઓના અતિ કરુણ વિલાપનું સ્મરણ છે; ગાંધારી અને ધૃતરાષ્ટ્રના ક્રોધાવેશ અને મોહનું પણ.
1.2.319
यत्र तान्क्षत्रियाः शूरान्सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
पुत्रान्भ्रातृन्पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान्रणे ॥ १.२.३१९ ॥
જ્યાં યુદ્ધમાં પાછી પાની ન કરનારા શૂર ક્ષત્રિયોએ રણમાં હણાયેલા પોતાના પુત્રો, ભાઈઓ અને પિતાઓને જોયા.
1.2.320
पुत्रपौत्रवधार्तायास्तथात्रैव प्रकीर्तिता ।
गान्धार्याश्चापि कृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया ॥ १.२.३२० ॥
પુત્રો અને પૌત્રોના વધથી પીડિત ગાંધારીનું વર્ણન પણ અહીં જ છે, અને કૃષ્ણ દ્વારા ગાંધારીનો ક્રોધ શાંત કરવાનું કાર્ય પણ.
1.2.321
यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः ।
राज्ञांतानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः ॥ १.२.३२१ ॥
જ્યાં મહાપ્રાજ્ઞ, સર્વ ધર્મધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ રાજાએ શાસ્ત્રાનુસાર રાજાઓનાં તે શરીરો દહન કરાવ્યાં.
1.2.322
तोयकर्मणि चारब्धे राज्ञामुदकदानिके ।
गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः ॥ १.२.३२२ ॥
રાજાઓ માટે ઉદકદાનનું તોયકર્મ આરંભાતાં, પૃથાએ ગુપ્તપણે જન્મેલા પોતાના પુત્ર કર્ણની કથા પણ કહેવાઈ.
1.2.323
सुतस्यैतदिह प्रोक्तं व्यासेन परमर्षिणा ।
एतदेकादशं पर्व शोकवैक्लव्यकारणम् ॥ १.२.३२३ ॥
અહીં પરમર્ષિ વ્યાસે સૂતને આ કહ્યું હતું. આ શોક અને વિકળતાનું કારણ બનનારું અગિયારમું પર્વ છે.
1.2.324
प्रणीतं सज्जनमनोवैक्लव्याश्रुप्रवर्तकम् ।
सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ॥ १.२.३२४ ॥
આ સજ્જનોના મનમાં વિકળતા અને આંસુ ઉપજાવે એવું રચાયેલું છે. આ પર્વમાં સત્તાવીસ અધ્યાય કહેવાયા છે.
1.2.325
श्लोकसप्तशती चापि पञ्चसप्ततिसंयुता ।
संख्यया भारताख्यानमुक्तं व्यासेन धीमता ॥ १.२.३२५ ॥
બુદ્ધિમાન વ્યાસે ભારત-આખ્યાન સાતસો પંચોતેર શ્લોકોની સંખ્યામાં કહ્યું.
1.2.326
अतः परं शान्तिपर्व द्वादशं बुद्धिवर्धनम् ।
यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १.२.३२६ ॥
આના પછી બુદ્ધિ વધારનારું બારમું શાંતિપર્વ છે, જ્યાં ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર નિર્વેદ પામે છે.
1.2.327
घातयित्वा पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्संबन्धिमातुलान् ।
शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताःशारतल्पिकाः ॥ १.२.३२७ ॥
પિતાઓ, ભાઈઓ, પુત્રો, સગાં અને મામાઓ માર્યા ગયા પછી શાંતિપર્વમાં ધર્મોની વ્યાખ્યા થઈ; બાણશય્યા પર પડેલાના ઉપદેશો પણ.
1.2.328
राजभिर्वेदितव्यास्ते सम्यग्ज्ञानबुभुत्सुभिः ।
आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शिनः ॥ १.२.३२८ ॥
સમ્યક જ્ઞાનની ઇચ્છા રાખતા રાજાઓએ તે જાણવા જોઈએ; ત્યાં જ આપદ્ધર્મો અને કાળના હેતુ બતાવનારા વિચારો પણ છે.
1.2.329
यान्बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् ।
मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः ॥ १.२.३२९ ॥
જેમને જાણીને માણસ સમ્યક રીતે સર્વજ્ઞતા મેળવી શકે; વિવિધ અને અત્યંત વિસ્તૃત મોક્ષધર્મો પણ કહેવાયા છે.
1.2.330
द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम् ।
अत्र पर्वणि विज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम् ॥ १.२.३३० ॥
આ બારમું પર્વ નિર્દિષ્ટ છે, જ્ઞાનીજનોને પ્રિય; આ પર્વમાં ત્રણસો અધ્યાય જાણવા.
1.2.331
विंशच्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधाः ।
चतुर्दशसहस्राणि तथा सप्तशतानि च ॥ १.२.३३१ ॥
વીસ અને નવ અધ્યાય, હે તપોધનો; અને ચૌદ હજાર ને સાતસો (શ્લોક) પણ.
1.2.332
सप्तश्लोकास्तथैवात्र पञ्चविंशतिसंख्यया ।
अत ऊर्ध्वं च विज्ञेयमनुशासनमुत्तमम् ॥ १.२.३३२ ॥
અહીં સાત શ્લોકો અને પચ્ચીસ સંખ્યા પણ; એના પછી ઉત્તમ અનુશાસન પર્વ જાણવું.
1.2.333
यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम् ।
भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ १.२.३३३ ॥
કુરુરાજ યુધિષ્ઠિરે ગંગાપુત્ર ભીષ્મ પાસેથી ધર્મનો નિશ્ચય સાંભળીને જ્યાં શાંતિ પ્રાપ્ત કરી.
1.2.334
व्यवहारोऽत्र कार्त्स्न्येन धर्मार्थीयः प्रकीर्तितः ।
विविधानां च दानानां फलयोगाः प्रकीर्तिताः ॥ १.२.३३४ ॥
અહીં ધર્મ અને અર્થને લગતો વ્યવહાર સંપૂર્ણપણે કહેવાયો છે, અને વિવિધ દાનોના ફળસંબંધો પણ કહેવાયા છે.
1.2.335
तथा पात्रविशेषाश्च दानानां च परो विधिः ।
आचारविधियोगश्च सत्यस्य च परा गतिः ॥ १.२.३३५ ॥
એ જ રીતે, પાત્રોના વિશેષ ગુણો, દાનોની શ્રેષ્ઠ વિધિ, આચારવિધિનો યોગ અને સત્યની પરમ ગતિ પણ કહેવાયા છે.
1.2.336
महाभाग्यं गवां चैव ब्राह्मणानां तथैव च ।
रहस्यं चैव धर्माणां देशकालोपसंहितम् ॥ १.२.३३६ ॥
ગાયો અને બ્રાહ્મણોનું મહાન પુણ્ય, એ જ રીતે દેશ-કાળ સાથે જોડાયેલા ધર્મોનું રહસ્ય પણ.
1.2.337
एतत्सुबहुवृत्तान्तमुत्तमं चानुशासनम् ।
भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता ॥ १.२.३३७ ॥
આ ઘણા વૃત્તાંતોથી યુક્ત ઉત્તમ અનુશાસન છે; અહીં જ ભીષ્મની સ્વર્ગપ્રાપ્તિ પણ કહેવાઈ છે.
1.2.338
एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम् ।
अध्यायानां शतं त्वत्र षट्चत्वारिंशदेव तु ॥ १.२.३३८ ॥
આ ધર્મનિશ્ચય કરાવનારું તેરમું પર્વ છે; તેમાં એકસો છેતાલીસ અધ્યાયો છે.
1.2.339
श्लोकानां तु सहस्राणि प्रोक्तान्यष्टौ प्रसंख्यया ।
ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम् ॥ १.२.३३९ ॥
શ્લોકોની સંખ્યા આઠ હજાર કહેવામાં આવી છે. ત્યારબાદ અશ્વમેધિક નામનું ચૌદમું પર્વ કહેવાયું છે.
1.2.340
तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम् ।
सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परीक्षितः ॥ १.२.३४० ॥
તેમાં સંવર્ત-મરુત્તીય નામનું અનુપમ આખ્યાન છે; સુવર્ણકોશની પ્રાપ્તિ અને પરીક્ષિતનો જન્મ પણ કહેવાયાં છે.
1.2.341
दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात्संजीवनं पुनः ।
चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः ॥ १.२.३४१ ॥
પૂર્વે અસ્ત્રાગ્નિથી બળી ગયેલાને કૃષ્ણે ફરી જીવિત કર્યો, અને પાંડવની પાછળ જવા છોડેલા અશ્વનું વર્ણન પણ કહેવાયું છે.
1.2.342
तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्षणैः ।
चित्राङ्गदायाः पुत्रेण स्वपुत्रेण धनंजयः ॥ १.२.३४२ ॥
ત્યાં ત્યાં અસહિષ્ણુ રાજકુમારો સાથે યુદ્ધો થયાં; ચિત્રાંગદાના પુત્ર સાથે અને પોતાના પુત્ર સાથે ધનંજયે યુદ્ધ કર્યું.
1.2.343
सङ्ग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र जग्मिवान् ।
सुदर्शनं तथाऽऽख्यानं वैष्णवं धर्ममेव च।
अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च ॥ १.२.३४३ ॥
યુદ્ધમાં બભ્રુવાહન સાથે તે સંશયમાં પડ્યો; અહીં સુદર્શન આખ્યાન, વૈષ્ણવ ધર્મ અને મહાયજ્ઞ અશ્વમેધમાં નકુલનું આખ્યાન પણ કહેવાયાં છે.
1.2.344
इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम् ।
अध्यायानां शतं चैव त्रयोऽध्यायाश्च कीर्तिताः ॥ १.२.३४४ ॥
આ રીતે આ અત્યંત અદ્ભુત અશ્વમેધિક પર્વ કહેવાયું. એકસો ત્રણ અધ્યાયો કહેવાયા છે.
1.2.345
त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १.२.३४५ ॥
તત્ત્વદર્શીઓએ ત્રણ હજાર અને તેટલા જ સેંકડો, તથા વીસ શ્લોકો ગણ્યા છે.
1.2.346
ततस्त्वाश्रमवासाख्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम् ।
यत्र राज्यं समुत्सृज्य गान्धार्या सहितो नृपः ॥ १.२.३४६ ॥
ત્યારબાદ પંદરમું પર્વ આશ્રમવાસ નામે સ્મરાય છે; જ્યાં રાજાએ રાજ્ય ત્યજીને ગાંધારી સાથે પ્રયાણ કર્યું.
1.2.347
धृतराष्ट्रोश्रमपदं विदुरश्च जगाम ह ।
यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा ॥ १.२.३४७ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર આશ્રમ તરફ ગયા, અને વિદુર પણ ગયા. તેમને પ્રયાણ કરતા જોઈને સાધ્વી પૃથા (કુંતી) પણ ત્યારે તેમની પાછળ ગઈ.
1.2.348
पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूषणे रता ।
यत्र राजा हतान्पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान् ॥ १.२.३४८ ॥
પુત્રોનું રાજ્ય ત્યજીને ગુરુજનોની સેવામાં રત થઈ, જ્યાં રાજાએ હણાયેલા પુત્રો, પૌત્રો અને અન્ય રાજાઓને (સ્મર્યા).
1.2.349
लाकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान् ।
ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम् ॥ १.२.३४९ ॥
ઋષિની કૃપાથી અને કૃષ્ણના પ્રસાદથી, પરલોક ગયેલા વીરોને ફરી આવેલા જોઈને તેણે અત્યુત્તમ આશ્ચર્ય જોયું.
1.2.350
त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धिं परमिकां गतः ।
यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः ॥ १.२.३५० ॥
શોકનો ત્યાગ કરીને, પત્નીઓ સહિત તે પરમ સિદ્ધિ પામ્યો; જ્યાં ધર્મનો આશ્રય લઈને વિદુર સુગતિ પામ્યો.
1.2.351
संजयश्च सहामात्यो विद्वान्गावल्गणिर्वशी ।
ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १.२.३५१ ॥
મંત્રીઓ સહિત વિદ્વાન, સંયમી ગાવલ્ગણિ સંજયે, જ્યાં ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર હતા ત્યાં નારદને જોયા.
1.2.352
नारदाच्चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत् ।
एतदाश्रमवासाख्यं पर्वोक्तं महदद्भुतम् ॥ १.२.३५२ ॥
નારદ પાસેથી વૃષ્ણિઓના મહાવિનાશની વાત સાંભળી. આ 'આશ્રમવાસ' નામનું પર્વ છે, જે અત્યંત અદ્ભુત કહેવાયું છે.
1.2.353
द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसङ्ख्यया ।
सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्चश्लोकशतानि च ॥ १.२.३५३ ॥
આ પર્વમાં બેતાલીસ અધ્યાય છે; શ્લોકો એક હજાર પાંચસો છે.
1.2.354
षडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ।
अतः परं निबोधेदं मौसलं पर्व दारुणम् ॥ १.२.३५४ ॥
તત્ત્વદર્શીએ છ શ્લોકો પણ આ રીતે ગણ્યા છે. હવે આગળ આ ભયંકર મૌસલ પર્વ સાંભળ.
1.2.355
यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शहता युधि ।
ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः ॥ १.२.३५५ ॥
જ્યાં તે પુરુષવ્યાઘ્રો યુદ્ધમાં શસ્ત્રસ્પર્શથી હણાયા, બ્રહ્મદંડથી ચગદાયા, ખારા સમુદ્રની સમીપે.
1.2.356
आपाने पानकलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः ।
एरकारूपिभिर्वज्रैर्निजघ्नुरितरेतरम् ॥ १.२.३५६ ॥
મદ્યપાનમાં રત, દૈવથી પ્રેરિત થઈને, એરકરૂપી વજ્રોથી તેઓએ એકબીજાને માર્યા.
1.2.357
यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ ।
नातिचक्रामतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं महत् ॥ १.२.३५७ ॥
જ્યાં સર્વનો વિનાશ કરીને પણ એ બંને રામ અને કેશવ આવેલા સર્વસંહારક મહાકાળને ઓળંગી શક્યા નહીં.
1.2.358
यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम् ।
दृष्ट्वा विपादमगमत्परां चार्तिं नरर्षभः ॥ १.२.३५८ ॥
જ્યાં નરશ્રેષ્ઠ અર્જુન દ્વારવતી પહોંચીને વૃષ્ણિ વિનાની તેને જોઈને ઊંડા વિષાદ અને મહા પીડાને પામ્યા.
1.2.359
स संस्कृत्य नरश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः ।
ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत् ॥ १.२.३५९ ॥
તેણે નરશ્રેષ્ઠ, પોતાના મામા શૌરિ (કૃષ્ણ)નો સંસ્કાર કરીને, યાદવ વીરોનો આપાનસ્થળે થયેલો મોટો સંહાર જોયો.
1.2.360
शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः ।
संस्कारं लम्भयामास वृष्णीनां च प्रधानतः ॥ १.२.३६० ॥
તેણે વાસુદેવ અને મહાત્મા રામના શરીરનો, અને મુખ્યત્વે વૃષ્ણિઓના શરીરોનો સંસ્કાર કરાવ્યો.
1.2.361
सवृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम् ।
ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम् ॥ १.२.३६१ ॥
પછી વૃદ્ધો અને બાળકો સહિત દ્વારવતીના લોકોને લઈને તેણે કષ્ટદાયક આપત્તિમાં ગાંડીવનો પરાજય જોયો.
1.2.362
सर्वेषां चैव दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम् ।
नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम् ॥ १.२.३६२ ॥
બધાં દિવ્ય અસ્ત્રોની અપ્રસન્નતા, વૃષ્ણિઓની પત્નીઓનો વિનાશ અને શક્તિઓની અનિત્યતા તેણે જોઈ.
1.2.363
दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः ।
धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयत् ॥ १.२.३६३ ॥
આ જોઈને, વૈરાગ્ય પામીને, વ્યાસના વચનોથી પ્રેરિત થઈને, ધર્મરાજ પાસે જઈને, તેણે સંન્યાસનો નિશ્ચય કર્યો.
1.2.364
इत्येतन्मौसलं पर्व षोडशं परिकीर्तितम् ।
अध्यायाष्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम् ॥ १.२.३६४ ॥
આ રીતે આ સોળમું મૌસલ પર્વ કહેવામાં આવ્યું છે. તેમાં આઠ અધ્યાય અને ત્રણસો શ્લોક કહેવાયા છે.
1.2.365
श्लोकानां विंशतिश्चव संख्याता तत्त्वदर्शिना ।
महाप्रस्थानिकं तस्मादूर्ध्वं सप्तदशं स्मृतम् ॥ १.२.३६५ ॥
તત્ત્વદર્શીએ શ્લોકોની સંખ્યા વીસ ગણી છે. તેના પછી સત્તરમું મહાપ્રસ્થાનિક પર્વ સ્મરણમાં છે.
1.2.366
यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
द्रौपद्या सहिता देव्या महाप्रस्थानमास्थिताः ॥ १.२.३६६ ॥
જ્યાં પુરુષશ્રેષ્ઠ પાંડવોએ રાજ્ય ત્યજીને, દેવી દ્રૌપદી સાથે મહાપ્રસ્થાન આદર્યું.
1.2.367
यत्र तेऽग्निं ददृशिरे लौहित्यं प्राप्य सागरम् ।
यत्राग्निना चोदितश्च पार्थस्तस्मै महात्मने ॥ १.२.३६७ ॥
જ્યાં તેઓએ લૌહિત્ય સાગર પહોંચીને અગ્નિને જોયો; અને જ્યાં અગ્નિથી પ્રેરિત પાર્થે તે મહાત્માને.
1.2.368
ददौ संपूज्य तद्दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् ।
यत्र भ्रातृन्निपतितान्द्रौपदीं च युधिष्ठिरः ॥ १.२.३६८ ॥
તે દિવ્ય, શ્રેષ્ઠ ગાંડીવ ધનુષ્યને આદરપૂર્વક તેણે આપ્યું; જ્યાં ભાઈઓ અને દ્રૌપદી પડ્યા ત્યારે યુધિષ્ઠિર.
1.2.369
दृष्ट्वा हित्वा जगामैव सर्वाननवलोकयन् ।
एतत्सप्तदशं पर्व महाप्रस्थानिकं स्मृतम् ॥ १.२.३६९ ॥
બધાને જોઈને, બધાને છોડીને, પાછળ જોયા વિના તેઓ ચાલી નીકળ્યા. આ સત્તરમું પર્વ મહાપ્રસ્થાનિક તરીકે સ્મરાય છે.
1.2.370
यत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतत्रयम् ।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १.२.३७० ॥
તેમાં ત્રણ અધ્યાયો કહેવાયા છે અને ત્રણસો વીસ શ્લોકો ગણાયા છે, એમ તત્ત્વદર્શીએ કહ્યું.
1.2.371
स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम् ।
प्राप्तं दैवरथं स्वर्गान्नेष्टवान्यत्र धर्मराट् ॥ १.२.३७१ ॥
પછી સ્વર્ગપર્વ જાણવું જોઈએ, જે દિવ્ય અને અમાનુષ છે. ત્યાં ધર્મરાજને સ્વર્ગમાંથી આવેલો દૈવરથ મળ્યો, પરંતુ તેમણે તેને ઇચ્છ્યો નહીં.
1.2.372
आरोदुं सुमहाप्राज्ञ आनृशंस्याच्छुना विना ।
तामस्याविचलां ज्ञात्वा स्थितिं धर्मे महात्मनः ॥ १.२.३७२ ॥
અતિ બુદ્ધિમાન તેમણે કરુણાને કારણે કૂતરા વિના ચઢવાની ઇચ્છા ન રાખી. તે મહાત્માની ધર્મમાંની અચળ સ્થિતિ જાણીને (આ બન્યું).
1.2.373
श्वरूपं यत्र तत्त्यक्त्वा धर्मेणासौ समन्वितः ।
स्वर्गं प्राप्तःसच तथा यातनाविपुला भृशम् ॥ १.२.३७३ ॥
ત્યાં તેમણે કૂતરાનું રૂપ છોડીને, ધર્મથી યુક્ત થઈને સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું; ત્યાં તેમને અત્યંત વિપુલ યાતનાઓ પણ (હતી).
1.2.374
देवदूतेन नरकं यत्र व्याजेन दर्शितम् ।
शुश्राव यत्र धर्मात्मा भ्रातॄणां करुणागिरः ॥ १.२.३७४ ॥
જ્યાં દેવદૂતે છળથી નરક બતાવ્યું; ત્યાં ધર્માત્માએ ભાઈઓની કરુણ ચીસો સાંભળી.
1.2.375
निदेशे वर्तमानानां देशे तत्रैव वर्तताम् ।
अनुदर्शितश्च धर्मेण देवराज्ञा च पाण्डवः ॥ १.२.३७५ ॥
આજ્ઞામાં રહેનારાઓ સાથે તે જ સ્થાને રહેતા, ધર્મ અને દેવરાજ દ્વારા પાંડવને બતાવવામાં આવ્યો.
1.2.376
आप्लुत्याकाशगङ्गायां देहं त्यक्त्वा स मानुषम् ।
स्वधर्मनिर्जितं स्थानं स्वर्गे प्राप्य स धर्मराट् ॥ १.२.३७६ ॥
આકાશગંગામાં સ્નાન કરીને, માનવ દેહ ત્યજીને, પોતાના ધર્મથી જીતેલું સ્થાન સ્વર્ગમાં પામીને તે ધર્મરાજ.
1.2.377
मुमुदे पूजितः सर्वैः सेन्द्रैः सुरगणैः सह ।
एतदष्टादशं पर्व प्रोक्तं व्यासेन धीमता ॥ १.२.३७७ ॥
ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવગણો દ્વારા પૂજિત થઈને તે આનંદિત થયો. આ અઢારમું પર્વ; બુદ્ધિમાન વ્યાસે કહ્યું.
1.2.378
अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वम्यस्मिन्महात्मना ।
श्लोकानां द्वे शते चैव प्रसंख्याते तपोधाः ॥ १.२.३७८ ॥
આ પર્વમાં મહાત્માએ પાંચ અધ્યાય ગણ્યા; હે તપોધનો, બસો શ્લોક ગણાયા.
1.2.379
नव श्लोकास्तथैवान्ये संख्याताः परमर्षिणा ।
अष्टादशैवमेतानि पर्वाण्येतान्यशेषतः ॥ १.२.३७९ ॥
પરમ ઋષિએ નવ અને બીજા શ્લોકો પણ એ રીતે ગણ્યા. આ રીતે આ અઢાર પર્વો સંપૂર્ણપણે છે.
1.2.380
खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यं च प्रकीर्तितम् ।
दश श्लोकसहस्राणि विंशच्छ्लोकशतानि च ॥ १.२.३८० ॥
ખિલ ભાગોમાં હરિવંશ અને ભવિષ્ય પણ કહેવાયાં છે: દસ હજાર શ્લોક અને બસો શ્લોક.
1.2.381
खिलेषु हरिवंशे च संख्यातानि महर्षिणा ।
एतत्सर्वं समाख्यातं भारते पर्वसंग्रहः ॥ १.२.३८१ ॥
ખિલોમાં અને હરિવંશમાં મહર્ષિએ જે ગણાવ્યું છે, તે બધું મહાભારતના પર્વસંગ્રહ તરીકે અહીં કહેવાયું છે.
1.2.382
अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो ययुत्सया ।
तन्महादारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत् ॥ १.२.३८२ ॥
યુદ્ધની ઇચ્છાથી અઢાર અક્ષૌહિણી સેનાઓ ભેગી થઈ; તે અતિ ભયંકર યુદ્ધ અઢાર દિવસ ચાલ્યું.
1.2.383
यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिषदो द्विजः ।
न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः ॥ १.२.३८३ ॥
અંગો અને ઉપનિષદો સહિત ચાર વેદ જાણતો દ્વિજ પણ જો આ આખ્યાન ન જાણે, તો તે વિચક્ષણ નથી.
1.2.384
अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत् ।
कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना ॥ १.२.३८४ ॥
આ અર્થશાસ્ત્ર કહેવાયું છે; આ મહાન ધર્મશાસ્ત્ર છે; આ કામશાસ્ત્ર પણ કહેવાયું છે—અમિત બુદ્ધિ વ્યાસ દ્વારા.
1.2.385
श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते ।
पुंस्कोकिलगिरं श्रुत्वा रूक्षा ध्वाङ्क्षस्य वागिव ॥ १.२.३८५ ॥
આ ઉપાખ્યાન સાંભળ્યા પછી બીજું કંઈ સાંભળવા યોગ્ય રુચતું નથી—નર કોયલનો સ્વર સાંભળ્યા પછી કાગડાની કર્કશ વાણી જેવું.
1.2.386
इतिहासोत्तमादस्माञ्जायन्ते कविबुद्धयः ।
पञ्चभ्य इव् भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः ॥ १.२.३८६ ॥
આ ઉત્તમ ઇતિહાસમાંથી કવિઓની બુદ્ધિ જન્મે છે—પંચમહાભૂતોમાંથી ત્રણ લોકની રચનાઓ ઉત્પન્ન થાય તેમ.
1.2.387
अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः ।
अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः ॥ १.२.३८७ ॥
હે દ્વિજો, આ આખ્યાનના વિષયમાં પુરાણ છે; આકાશના ક્ષેત્રમાં ચાર પ્રકારની પ્રજાઓ હોય તેમ.
1.2.388
क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः ।
इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनः क्रियाः ॥ १.२.३८८ ॥
આ આખ્યાન સર્વ ક્રિયાઓ અને ગુણોનો આશ્રય છે; સર્વ ઇન્દ્રિયોની વિવિધ માનસિક ક્રિયાઓની જેમ.
1.2.389
अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते ।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥ १.२.३८९ ॥
આ આખ્યાનનો આશ્રય લીધા વિના પૃથ્વી પર કોઈ કથા જોવા મળતી નથી; આહાર વિના શરીર ટકતું નથી તેમ.
1.2.390
इदं कविवरैः सर्वैराख्यानमुपजीव्यते ।
उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः ॥ १.२.३९० ॥
બધા શ્રેષ્ઠ કવિઓ આ આખ્યાનનો જ આધાર લઈ જીવે છે; ઉન્નતિ ઇચ્છતા સેવકો કુલીન સ્વામીનો આશ્રય લે તેમ.
1.2.391
अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे ।
साधोरिव गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः ॥ १.२.३९१ ॥
આ કાવ્યનું વિશેષ વર્ણન કરવામાં કવિઓ સમર્થ નથી; સજ્જન ગૃહસ્થ બાકીના ત્રણ આશ્રમોનું વર્ણન કરી શકતો નથી તેમ.
1.2.392
धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां ।
स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः।
अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना ।
नैवाप्तभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम् ॥ १.२.३९२ ॥
સદા ઉદ્યમી એવા તમારી મતિ ધર્મમાં રહે. પરલોક ગયેલાનો એકમાત્ર બંધુ તે જ છે. ધન અને સ્ત્રીઓ નિપુણ લોકો દ્વારા સેવાયા છતાં વિશ્વાસુ મૈત્રી કે સ્થિરતા પામતાં નથી.
1.2.393
द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं ।
पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च।
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं ।
किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन ॥ १.२.३९३ ॥
દ્વૈપાયનના હોઠપુટમાંથી નીકળેલું આ અપ્રમેય, પુણ્ય, પવિત્ર, પાપહર અને શિવકારી છે. ભારત સંભળાવાતું હોય ત્યારે તેને પુષ્કરના જળથી અભિષેકની શી જરૂર?
1.2.394
यदह्ना कुरुते पाप ब्राह्मणस्त्विन्द्रियैश्चरन् ।
महाभारतमाख्याय सन्ध्यां मुच्यति पश्चिमाम् ॥ १.२.३९४ ॥
બ્રાહ્મણ દિવસે ઇન્દ્રિયોથી વિચરતાં જે પાપ કરે છે, તે મહાભારત કહીને સાંજની સંધ્યાએ મુક્ત થાય છે.
1.2.395
यद्रात्रौ कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा ।
महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते ॥ १.२.३९५ ॥
રાત્રે કર્મ, મન અને વાણીથી જે પાપ થાય છે, તે મહાભારત કહીને સવારની સંધ્યાએ સંપૂર્ણપણે મુક્ત થાય છે.
1.2.396
यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति ।
विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय।
पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यं ।
तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव ॥ १.२.३९६ ॥
વેદવિદ્વાન અને બહુશ્રુત બ્રાહ્મણને સોનાના શિંગડાવાળી સો ગાયો દાન આપનાર, અને નિત્ય પુણ્ય ભારતકથા સાંભળનાર - તે બંનેનું ફળ સમાન છે.
1.2.397
आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं ।
विज्ञेयं महदिह पर्वसंग्रहेण।
श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं ।
विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन ॥ १.२.३९७ ॥
આ આખ્યાન અત્યંત ઉત્તમ અને મહાઅર્થવાળું છે. અહીં પર્વસંગ્રહથી મહાનતા જાણવી. સાંભળતાં જ તે મનુષ્યોને સુખપૂર્વક પ્રવેશ્ય બને છે, જેમ નૌકાથી વિસ્તૃત ખારો સાગર પાર થાય.