महाभारत · अध्याय 1.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.2.1
समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं सूतनन्दन ।
एतत्सर्वं यथातत्त्वं श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ १.२.१ ॥
हे सूतनंदना, आपण जे समन्तपञ्चक म्हणालात, त्याचे सर्व यथार्थपणे ऐकण्याची आमची इच्छा आहे.
1.2.2
शृणुध्वं मम भो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः ।
समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः ॥ १.२.२ ॥
हे ब्राह्मणहो, मी सांगत असलेल्या शुभ कथा ऐका. हे सत्तमहो, समन्तपञ्चक नावाच्या स्थानाविषयी ऐकण्यास तुम्ही योग्य आहात.
1.2.3
त्रेताद्वापरयोः सन्धौ रामः शस्त्रभृतां वरः ।
असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः ॥ १.२.३ ॥
त्रेता आणि द्वापर युगाच्या संधीवर शस्त्रधारकांत श्रेष्ठ राम क्रोधाने प्रेरित होऊन वारंवार राजकुलातील क्षत्रियांचा वध करता झाला.
1.2.4
स सर्वं क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः ।
समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् ॥ १.२.४ ॥
अग्नीसारखा तेजस्वी त्या रामाने आपल्या पराक्रमाने सर्व क्षत्रियांचे उच्चाटन करून समन्तपञ्चकात पाच रक्तसरोवरे निर्माण केली.
1.2.5
स तेषु रुधिराम्भःसु ह्रदेषु क्रोधमूर्च्छितः ।
पितॄन्संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम् ॥ १.२.५ ॥
क्रोधाने मूर्च्छित झालेल्या त्याने त्या रक्तजलाच्या सरोवरांत रक्ताने पितरांचे तर्पण केले, असे आम्ही ऐकले आहे.
1.2.6
अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो राममब्रुवन् ।
राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव ॥ १.२.६ ॥
तेव्हा ऋचीक इत्यादी पितर रामाजवळ येऊन म्हणाले, 'हे राम, राम! हे महाभागा, हे भार्गवा, आम्ही तुझ्यावर प्रसन्न आहोत.'
1.2.7
अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते ॥ १.२.७ ॥
या पितृभक्तीने आणि तुझ्या पराक्रमाने, हे प्रभो, तुझे कल्याण असो. तुला जो वर हवा असेल तो माग, हे महातेजस्वी.
1.2.8
यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि ।
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया ॥ १.२.८ ॥
माझे पितर प्रसन्न असतील, माझ्यावर अनुग्रह योग्य असेल, आणि क्रोधाने व्याप्त होऊन मी क्षत्रियांचा नाश केला असेल—
1.2.9
अतश्च पापान्मुच्येऽहमेष मे प्रार्थितो वरः ।
ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः ॥ १.२.९ ॥
म्हणून मी पापातून मुक्त होवो—हाच माझा मागितलेला वर आहे. हे सरोवर पृथ्वीवर माझ्यासाठी प्रसिद्ध तीर्थ होवोत.
1.2.10
एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन् ।
तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह ॥ १.२.१० ॥
"असेच होईल"—असे पितरांनी त्याला म्हटले. "त्याला क्षमा कर"—असे म्हणून त्यांनी त्याला थांबवले; तेव्हा तो थांबला.
1.2.11
तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् ।
समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम् ॥ १.२.११ ॥
त्या सरोवरांजवळचा जो प्रदेश—रक्तासारख्या पाण्याच्या सरोवरांचा प्रदेश—तो "समन्तपञ्चक" नावाने पवित्र म्हणून गायिला गेला आहे.
1.2.12
येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते ।
तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १.२.१२ ॥
ज्या चिन्हाने जो प्रदेश ओळखला जातो, त्याच नावाने त्या प्रदेशाला संबोधावे, असे ज्ञानी म्हणतात.
1.2.13
अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् ।
समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ १.२.१३ ॥
कलि आणि द्वापर यांच्या मधला काळ आला असताना, समंतपञ्चकात कौरव आणि पांडव सेनांमध्ये युद्ध झाले.
1.2.14
तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते ।
अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया ॥ १.२.१४ ॥
त्या परम धर्मनिष्ठ, भूमिदोषरहित देशात युद्धाच्या इच्छेने अठरा अक्षौहिणी सेना जमल्या.
1.2.15
समेत्य तं द्विजास्ताश्च तत्रैव निधं गताः ।
एतन्नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः ॥ १.२.१५ ॥
हे द्विजांनो, ते सर्व तिथे एकत्र होऊन त्याच ठिकाणी गेले; त्यामुळे त्या देशाला हे नाव पडले.
1.2.16
पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः ।
तदेतत्कथितं सर्वं मया ब्राह्मणसत्तमाः
यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रताः ॥ १.२.१६ ॥
तो देश पवित्र आणि रमणीय म्हणून तुम्हांस सांगितला गेला आहे. हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, हे सर्व मी सांगितले; हे सुव्रतांनो, तो देश त्रिलोकात कसा प्रसिद्ध झाला तेही.
1.2.17
अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन ।
एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम् ॥ १.२.१७ ॥
हे सूतनंदना, तुम्ही जे अक्षौहिणी म्हणालात, ते सर्व यथातथ्य ऐकण्याची आमची इच्छा आहे.
1.2.18
अक्षौहिण्याः परीमाणं नराश्वरथदन्तिनाम् ।
यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव ॥ १.२.१८ ॥
अक्षौहिणीचे परिमाण — पायदळ, घोडे, रथ आणि हत्ती यांची संख्या — आम्हांस यथावत सांगा; हे सर्व तुम्हांस ठाऊक आहे.
1.2.19
एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः ।
त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते ॥ १.२.१९ ॥
एक रथ, एक हत्ती, पाच पायदळ सैनिक आणि तीन घोडे — हे जाणणारे याला 'पत्ती' म्हणतात.
1.2.20
पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः ।
त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते ॥ १.२.२० ॥
शहाणे लोक या त्रिगुणित 'पत्ती'ला 'सेनामुख' म्हणतात; तीन सेनामुखे मिळून एक 'गुल्म' होतो.
1.2.21
त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः ।
स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः ॥ १.२.२१ ॥
तीन गुल्म मिळून 'गण' होतो, आणि तीन गण मिळून 'वाहिनी'; विद्वान तीन वाहिन्यांना 'पृतना' म्हणून स्मरतात.
1.2.22
चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी ।
अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधाः ॥ १.२.२२ ॥
तीन पृतना मिळून एक 'चमू'; तीन चमू मिळून एक 'अनीकिनी'; शहाणे दहापट अनीकिनीला 'अक्षौहिणी' म्हणतात.
1.2.23
अक्षौहिण्याः प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमाः ।
संख्यागणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः ॥ १.२.२३ ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो! संख्या-गणिताचे तत्त्व जाणणाऱ्यांनी अक्षौहिणीत रथांची संख्या एकवीस हजार मोजली आहे.
1.2.24
शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः ।
गजानां च परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत् ॥ १.२.२४ ॥
आणखी आठशे आणि पुन्हा सत्तर — हत्तींचे प्रमाण हेच सांगावे.
1.2.25
ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि नवैव तु ।
नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः ॥ १.२.२५ ॥
नऊ हजार आणि एक लाख जाणावे; माणसांची तीनशे पन्नासही, हे निष्पाप हो.
1.2.26
पञ्च षष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च ।
दशोत्तराणि षट् प्राहुर्यथावदिह संख्यया ॥ १.२.२६ ॥
पासष्ट हजार आणि घोडे सहाशे दहा; अशी येथे यथायोग्य संख्या सांगितली आहे.
1.2.27
एतामक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वदितो जनाः ।
यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधनाः ॥ १.२.२७ ॥
संख्येचे तत्त्व जाणणारे लोक याला अक्षौहिणी म्हणतात; जी मी तुम्हाला विस्ताराने सांगितली आहे, हे तपोधनांनो.
1.2.28
एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः ।
अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डिताष्टादशैव तु ॥ १.२.२८ ॥
याच संख्येनुसार कौरव आणि पांडव सेनेत अक्षौहिणी होत्या; हे द्विजश्रेष्ठांनो, एकूण अठरा.
1.2.29
समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधं गताः ।
कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा ॥ १.२.२९ ॥
तिथेच एकत्र येऊन, तिथेच ते नाशाला प्राप्त झाले; कौरवांना कारण करून, अद्भुत कर्म करणाऱ्या कालाने.
1.2.30
अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित् ।
अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम् ॥ १.२.३० ॥
परम अस्त्रे जाणणारे भीष्म दहाच दिवस युद्ध करीत; आणि द्रोणाने पाच दिवस कौरव सेनेचे रक्षण केले.
1.2.31
अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः ।
शल्योऽर्धदिवसं चैव गदायुद्धमतः परम् ॥ १.२.३१ ॥
शत्रुसैन्याचा नाश करणारा कर्ण दोन दिवस लढला, आणि शल्य अर्धा दिवस लढला; त्यानंतर गदायुद्ध झाले.
1.2.32
तस्यैव दिवसस्यान्ते द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः ।
प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्यौधिष्ठिरं बलम् ॥ १.२.३२ ॥
त्या दिवसाच्या शेवटी द्रौणि, हार्दिक्य आणि गौतम यांनी रात्री झोपलेल्या, निश्चिंत युधिष्ठिराच्या सैन्याला ठार मारले.
1.2.33
यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम् ।
जनमेजयस्य तत्सत्रे व्यासशिष्येण धीमता ॥ १.२.३३ ॥
हे शौनका! जनमेजयाच्या सत्रात बुद्धिमान व्यासशिष्याने सांगितलेले जे उत्तम भारताख्यान आहे.
1.2.34
कथितं विस्तरार्थं च यशो वीर्यं महीक्षिताम् ।
पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादितः स्मृतम् ॥ १.२.३४ ॥
त्यात राजांचे यश आणि वीर्य विस्ताराने सांगितले होते; पौष्य, पौलोम आणि आस्तीक ही आख्याने आरंभापासून स्मरली जातात.
1.2.35
विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् ।
प्रतिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यमिव मोक्षिभिः ॥ १.२.३५ ॥
विचित्र अर्थ व पदे असलेले, अनेक सिद्धान्तांनी युक्त हे आख्यान शहाण्या माणसांनी स्वीकारले, जसे मोक्षेच्छूंनी वैराग्य स्वीकारावे.
1.2.36
आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम् ।
इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम् ॥ १.२.३६ ॥
जाणण्यायोग्य गोष्टींमध्ये आत्मा आणि प्रिय गोष्टींमध्ये जीवन जसे, तसेच सर्व आगमांमध्ये हा इतिहास प्रधान अर्थाचा व श्रेष्ठ आहे.
1.2.37
अनाश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते ।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥ १.२.३७ ॥
या आख्यानाचा आश्रय घेतल्याशिवाय पृथ्वीवर कोणतीही कथा नाही, जसे आहाराचा आश्रय घेतल्याशिवाय शरीराचे धारण होत नाही.
1.2.38
तदेतद्भारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते ।
उदयतेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः ॥ १.२.३८ ॥
तेच हे 'भारत' नावाचे (आख्यान) कवींनी आधार म्हणून घेतले जाते, जसे उन्नती इच्छिणारे सेवक कुलीन स्वामीचा आश्रय घेतात.
1.2.39
इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा ।
स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक् ॥ १.२.३९ ॥
ज्या उत्तम इतिहासात उत्तम बुद्धी अर्पिली आहे, त्यात स्वर-व्यंजनांसह संपूर्ण वाणी लोक आणि वेदांचा आश्रय घेणारी अशी आहे.
1.2.40
तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः ।
सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च ॥ १.२.४० ॥
प्रज्ञेने युक्त, विचित्र पदे व पर्वे असलेल्या, सूक्ष्म अर्थ व न्यायाने युक्त आणि वेदार्थांनी अलंकृत अशा त्याच्या...
1.2.41
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ।
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ।
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः ॥ १.२.४१ ॥
भारत इतिहासाचा पर्वसंग्रह ऐका. प्रथम पर्वानुक्रमणी, नंतर दुसरा पर्वसंग्रह.
1.2.42
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् ।
ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ १.२.४२ ॥
पौष्य, पौलोम, आस्तीक, आदि आणि अंशावतरण; नंतर संभवपर्वात सांगितलेले अद्भुत आणि रोमांचकारी (वृत्तांत).
1.2.43
दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते ।
ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः ॥ १.२.४३ ॥
येथे जतुगृहाचे दहन सांगितले जाते; त्याला हैडिम्ब पर्व म्हणतात. नंतर बकवध पर्व, नंतर चैत्ररथ पर्व.
1.2.44
ततः स्वयंवरो देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते ।
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ॥ १.२.४४ ॥
नंतर पांचाली राणीचे स्वयंवर पर्व सांगितले जाते. क्षात्रधर्माने जिंकून, नंतर वैवाहिक पर्व स्मरले जाते.
1.2.45
विदुरागमनं पर्व राज्यलाभस्तथैव च ।
अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः ॥ १.२.४५ ॥
विदुराचे आगमन पर्व, राज्यलाभही तसाच; अर्जुनाचा वनवास, नंतर सुभद्राहरण.
1.2.46
सुभद्राहरणादूर्ध्वं ज्ञेया हरणहारिका ।
ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम् ॥ १.२.४६ ॥
सुभद्राहरणानंतर हरणहारिका पर्व जाणावे. नंतर खांडवदाह नावाचे पर्व; तेथेच मयाचे दर्शन.
1.2.47
सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्व ततः परम् ।
जरासन्धवधः पर्व पर्व दिग्विजयं तथा ॥ १.२.४७ ॥
नंतर सभापर्व सांगितले; त्यानंतर मंत्रपर्व. जरासंधवध पर्व, आणि दिग्विजय पर्वही.
1.2.48
पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते ।
ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः ॥ १.२.४८ ॥
दिग्विजयानंतर राजसूयिक पर्व सांगितले जाते. नंतर अर्घ्याभिहरण, नंतर शिशुपालवध.
1.2.49
द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमः परम् ।
तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एवच ॥ १.२.४९ ॥
नंतर द्यूतपर्व सांगितले गेले, त्यानंतर अनुद्यूत उपपर्व; मग आरण्यकपर्व, आणि किर्मीराचा वधही.
1.2.50
अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
ईश्वरार्जुनयोर्युद्धं पर्व कैरातसंज्ञितम् ॥ १.२.५० ॥
अर्जुनाचे अभिगमन नावाचे पर्व यानंतर जाणावे; मग ईश्वर (शिव) आणि अर्जुन यांचे युद्ध, कैरात नावाचे पर्व.
1.2.51
इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
नलोपाख्यानमपि च धार्मिकं करुणोदयम् ॥ १.२.५१ ॥
इंद्रलोकगमन नावाचे पर्व यानंतर जाणावे; मग नलोपाख्यान, धार्मिक आणि करुणा जागवणारे.
1.2.52
तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः ।
जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम् ॥ १.२.५२ ॥
नंतर बुद्धिमान कुरुराजाचे (युधिष्ठिराचे) तीर्थयात्रा पर्व; जटासुरवध पर्व; त्यानंतर यक्षयुद्ध.
1.2.53
निवातकवचैर्युद्धं पर्व चाजगरं ततः ।
मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते ॥ १.२.५३ ॥
निवातकवचांशी युद्ध पर्व, नंतर आजगर पर्व; त्यानंतर मार्कंडेयसमस्या नावाचे पर्व सांगितले जाते.
1.2.54
संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः ।
घोषयात्रा ततः पर्व ततः प्रायोपवेशनेम्।
मन्त्रस्य निश्चयं चैव मृगस्वप्नोद्भवं ततः ॥ १.२.५४ ॥
नंतर द्रौपदी आणि सत्यभामा यांचा संवाद पर्व; मग घोषयात्रा पर्व; मग प्रायोपवेशन; मंत्रनिश्चय, आणि मृगस्वप्नातून उद्भवलेले पर्व.
1.2.55
व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च ।
द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम् ॥ १.२.५५ ॥
व्रीहिद्रौणिक आख्यान, ऐन्द्रद्युम्न तसेच; द्रौपदीहरण पर्व आणि जयद्रथविमोचन.
1.2.56
रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम् ॥ १.२.५६ ॥
येथेच रामोपाख्यान पर्व जाणावे; त्यानंतर पतिव्रतेचे माहात्म्य आणि सावित्रीचे अद्भुत चरित्र.
1.2.57
कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते ।
आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम्
पाण्डवानां प्रवेशश्च समयस्य च पालनम् ॥ १.२.५७ ॥
कुंडलाहरण पर्व यानंतर येथे सांगितले जाते; नंतर आरण्येय पर्व, त्यानंतर वैराट पर्व; पांडवांचा प्रवेश आणि करारपालन.
1.2.58
कीचकानां वधः पर्व पर्व ग्रोग्रहणं ततः ।
अभिमन्योश्च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम् ॥ १.२.५८ ॥
कीचकवध पर्व, नंतर गोग्रहण पर्व; अभिमन्यू आणि वैराटी (उत्तरा) यांचे वैवाहिक पर्व स्मरले जाते.
1.2.59
उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्वं महाद्भुतम् ।
ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम् ॥ १.२.५९ ॥
यानंतर अत्यंत अद्भुत उद्योग पर्व जाणावे; नंतर संजययान नामक पर्व, त्यानंतर हेच जाणावे.
1.2.60
प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ।
पर्व सानत्सुजातं वै गुह्यमध्यात्मदर्शनम् ॥ १.२.६० ॥
धृतराष्ट्राच्या चिंतेने भरलेले प्रजागर पर्व तसेच; आणि सनत्सुजात पर्व, जे गुह्य अध्यात्मदर्शन आहे.
1.2.61
यानसन्धिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च ।
मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च ॥ १.२.६१ ॥
नंतर यानसंधी पर्व, भगवंतांचा प्रवास, मातलीय उपाख्यान आणि गालवाचे चरित्र.
1.2.62
सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च ।
जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षोडशराजकम् ॥ १.२.६२ ॥
सावित्री, वामदेव्य, वैन्य उपाख्यान, जामदग्न्य उपाख्यान आणि षोडशराजक पर्व.
1.2.63
सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम् ।
उद्योगः सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च ॥ १.२.६३ ॥
कृष्णाचा सभाप्रवेश, विदुलापुत्राचा उपदेश, उद्योग, सैन्यनिर्याण आणि विश्वोपाख्यान.
1.2.64
ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः ।
मन्त्रस्य निश्चयं कृत्वा कार्यस्य समनन्तरम् ॥ १.२.६४ ॥
येथे महात्मा कर्णाचे विवाद पर्व जाणावे; मंत्रणेचा निश्चय केल्यानंतर लगेच कार्य.
1.2.65
श्वेतस्य वासुदेवेन चित्रं बहुकथाश्रयम् ।
निर्याणं च ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ १.२.६५ ॥
वासुदेवासह श्वेताचे अद्भुत, अनेक कथांनी भरलेले पर्व; नंतर कौरव-पांडव सेनांचे निर्याण पर्व.
1.2.66
रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।
उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम् ॥ १.२.६६ ॥
रथ-अतिरथांची संख्या आणि त्यानंतर सांगितलेले पर्व; नंतर क्रोध वाढवणारे दूत उलूकाचे आगमन पर्व.
1.2.67
अम्बोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
भीष्माभिषेचनं पर्व ततश्चाद्भुतमुच्यते ॥ १.२.६७ ॥
येथेच अंबोपाख्यान पर्व जाणावे; त्यानंतर भीष्माभिषेक पर्व, आणि मग अद्भुत पर्व सांगितले जाते.
1.2.68
जम्बूखम्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।
भूमिपर्व ततः प्रोक्तं द्वीपविस्तारकीर्तनम् ॥ १.२.६८ ॥
जंबूखंडनिर्माण पर्व सांगितले; त्यानंतर भूमी पर्व; मग द्वीपविस्ताराचे कीर्तन.
1.2.69
दिव्यं चक्षुर्ददौ यत्र संजयाय महामुनिः ।
पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः।
द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्ततः ॥ १.२.६९ ॥
महामुनींनी संजयाला दिव्य चक्षू दिले ते पर्व सांगितले; नंतर भगवद्गीता पर्व, भीष्मवध, द्रोणाभिषेक पर्व, आणि मग संशप्तकवध.
1.2.70
अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञा पर्व चोच्यते ।
जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः ॥ १.२.७० ॥
अभिमन्युवध पर्व; प्रतिज्ञा पर्वही सांगितले जाते; जयद्रथवध पर्व; नंतर घटोत्कचवध.
1.2.71
ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् ।
मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते ॥ १.२.७१ ॥
नंतर द्रोणवध पर्व जाणावे, जे रोमांचकारी आहे; त्यानंतर नारायणास्त्राच्या मोक्षाचे पर्व सांगितले जाते.
1.2.72
कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् ।
ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम् ॥ १.२.७२ ॥
नंतर कर्ण पर्व जाणावे; त्यानंतर शल्य पर्व; नंतर ह्रदप्रवेश पर्व; त्यानंतर गदायुद्ध.
1.2.73
सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम् ।
अत ऊर्ध्वं सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते ॥ १.२.७३ ॥
नंतर सारस्वत पर्व आहे, ज्यात तीर्थांचे व वंशांचे कीर्तन आहे. त्यानंतर अत्यंत भयानक पर्व सौप्तिक म्हटले जाते.
1.2.74
ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम् ।
जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्ततः परम् ॥ १.२.७४ ॥
ऐषीक पर्वही सांगितले आहे. त्यानंतर अत्यंत कठोर जलप्रदानिक पर्व; नंतर स्त्रियांचा विलाप.
1.2.75
श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् ।
चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः ॥ १.२.७५ ॥
नंतर श्राद्ध पर्व जाणावे; ते कुरूंचे और्ध्वदैहिक विधी. नंतर ब्राह्मणरूपी राक्षस चार्वाकाचा निग्रह पर्व.
1.2.76
आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजसर्य धीमतः ।
प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ॥ १.२.७६ ॥
बुद्धिमान धर्मराजाचे राज्याभिषेक पर्व; नंतर गृहांच्या विभाजनाचे पर्व, असे सांगितले आहे.
1.2.77
शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम् ।
आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम् ॥ १.२.७७ ॥
नंतर शांती पर्व, जेथे राजधर्माचा उपदेश आहे. आपद्धर्म हेही पर्व म्हटले आहे; त्यानंतर मोक्षधर्म.
1.2.78
शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम् ।
प्रादुर्भावश्च दुर्वासःसंवादश्चैव मायया ॥ १.२.७८ ॥
शुकाचे प्रश्नांसह आगमन, ब्रह्मप्रश्नांचे उपदेश; प्रादुर्भाव आणि मायेने दुर्वासाशी संवाद.
1.2.79
ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् ।
स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमतः ॥ १.२.७९ ॥
नंतर जाणावे असे आनुशासनिक हे श्रेष्ठ पर्व; स्वर्गारोहणिक देखील; नंतर बुद्धिमान भीष्मांचे.
1.2.81
पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च ।
नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते ॥ १.२.८१ ॥
आश्रमवास नावाचे पर्व आणि पुत्रदर्शनही; नारदांचे आगमन; नंतर येथे पुढील पर्व सांगितले जाते.
1.2.82
मौसलं पर्व चोद्दिष्टं ततो घोरं सुदारुणम् ।
महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः ॥ १.२.८२ ॥
मौसल पर्वही सांगितले आहे; नंतर भयंकर, अत्यंत दारुण; महाप्रस्थानिक पर्व; नंतर स्वर्गारोहणिक.
1.2.83
हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् ।
विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा ॥ १.२.८३ ॥
नंतर हरिवंश पर्व, खिल नावाचे पुराण; विष्णुपर्व; बालक विष्णूची कृत्ये; आणि कंसवधही.
1.2.84
भविष्यं पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत् ।
एतत्पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना ॥ १.२.८४ ॥
भविष्य पर्वही सांगितले आहे; खिलांमध्येच अद्भुत व महान; ही शंभर पर्वे पूर्ण झाली, महात्मा व्यासांनी सांगितलेली.
1.2.85
यथावत्सूतपुत्रेण रौमहर्षणिना ततः ।
उक्तानि नैमिशारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु ॥ १.२.८५ ॥
यथावत् सूतपुत्र रौमहर्षणींनी नैमिषारण्यात तेव्हा अठराच पर्वे सांगितली.
1.2.86
समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः ।
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् ॥ १.२.८६ ॥
हा महाभारताचा संक्षिप्त सार आहे; येथे पर्वांचा संग्रह म्हणून सांगितला आहे: पौष्य, पौलोम, आस्तीक, आदि आणि अंशावतरण.
1.2.87
संभवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वधः ।
तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरः ॥ १.२.८७ ॥
संभव, लाक्षागृहाची कथा, हिडिम्ब व बकाचा वध, तसेच चैत्ररथ व पांचालीचा स्वयंवर.
1.2.88
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ।
विदुरागमनं चैव राज्यलाभस्तथैव च ॥ १.२.८८ ॥
क्षात्रधर्माने जिंकून, मग वैवाहिक प्रसंग स्मरला जातो; विदुराचे आगमन आणि राज्यप्राप्तीही.
1.2.89
वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः ।
हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च ॥ १.२.८९ ॥
अर्जुनाचा वनवास, मग सुभद्रा-हरण, हरण-आहरण आणि खांडववदाह.
1.2.91
पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः ।
आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः ॥ १.२.९१ ॥
पौलोम पर्वात भृगुवंशाचा विस्तार सांगितला आहे; आस्तीक पर्वात सर्व नागांचा आणि गरुडाचा जन्म.
1.2.92
क्षीरोदमथं चैव जन्मोच्चैःश्रवसस्तथा ।
यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च ॥ १.२.९२ ॥
क्षीरसागर मंथन व उच्चैःश्रवसाचा जन्म; तसेच परीक्षिताच्या पुत्र राजाचा सर्पसत्र यज्ञ.
1.2.93
कथेयमभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम् ।
विविधाः संभवा राज्ञामुक्ताः संभवपर्वणि ॥ १.२.९३ ॥
महात्मा भरतवंशीयांची ही कथा पूर्ण झाली. संभवपर्वात राजांच्या विविध जन्मांचे वर्णन केले आहे.
1.2.94
अन्येषां चैव शूराणामृषेर्द्वैपायनस्य च ।
अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम् ॥ १.२.९४ ॥
येथे इतर शूरांचे आणि ऋषी द्वैपायनांचे देवांच्या अंशांचे अवतरण सांगितले आहे.
1.2.95
दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् ।
नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम् ॥ १.२.९५ ॥
दैत्य, दानव, महाबलवान यक्ष, नाग, सर्प, गंधर्व आणि पक्षी यांची उत्पत्तीही येथे सांगितली आहे.
1.2.96
अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः ।
महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विनः ॥ १.२.९६ ॥
इतर विविध प्राण्यांची उत्पत्ती आणि महर्षी तपस्वी कण्वांच्या आश्रमातील घटनाही येथे सांगितल्या आहेत.
1.2.97
शकुन्तलायां दुष्यन्ताद्भरतश्चापि जज्ञिवान् ।
यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम् ॥ १.२.९७ ॥
दुष्यन्तापासून शकुंतलेच्या ठायी भरत जन्मला; त्याच्या नावाने हे कुल जगात भरतकुल म्हणून प्रसिद्ध झाले.
1.2.98
वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् ।
शन्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि ॥ १.२.९८ ॥
भागीरथीमध्ये महात्मा वसूंचा पुनर्जन्म, आणि शंतनूच्या गृहातून त्यांचे पुन्हा स्वर्गारोहण येथे सांगितले आहे.
1.2.99
तेजोंशानां च संपातो भीष्मस्याप्यत्र संभवः ।
राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः ॥ १.२.९९ ॥
तेजांशांचा संगम झाला आणि येथे भीष्माचाही जन्म झाला. त्यांनी राज्याचा त्याग करून ब्रह्मचर्यव्रतात स्थिरता धारण केली.
1.2.100
प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च ।
हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः ॥ १.२.१०० ॥
प्रतिज्ञापालन आणि चित्राङ्गदाचे रक्षण; चित्राङ्गद मारला गेल्यानंतर धाकट्या भावाचे रक्षण.
1.2.101
विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम् ।
धर्मस्य नृषु संभूतिरणीमाण्डव्यशापजा ॥ १.२.१०१ ॥
विचित्रवीर्याचा राज्यावर अभिषेक; आणि अणीमाण्डव्याच्या शापाने धर्माचा मनुष्यांत जन्म.
1.2.102
कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा ।
धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः ॥ १.२.१०२ ॥
कृष्णद्वैपायनापासून वरदानामुळे संतती झाली; धृतराष्ट्र, पाण्डू आणि पाण्डवांचा जन्मही झाला.
1.2.103
वारणावतयात्रा च मन्त्रो दुर्योधनस्य च ।
कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति ॥ १.२.१०३ ॥
वारणावत यात्रा आणि दुर्योधनाचा कट; धृतराष्ट्रपुत्राने पाण्डवांना कपटाने पाठवणे.
1.2.104
हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्य धीमतः ।
विदुरेण कृतो यत्र हितार्थं म्लेच्छभाषया ॥ १.२.१०४ ॥
वाटेत बुद्धिमान धर्मराजाला विदुराने हितोपदेश केला; तेथे हितासाठी म्लेच्छ भाषेत बोलला.
1.2.105
विदुरस्य च वाक्येन सुरुङ्गोपक्रमक्रिया ।
निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतुवेश्मनि ॥ १.२.१०५ ॥
विदुराच्या वचनाने सुरुंग खोदण्याचा उपक्रम झाला; पाच पुत्र असलेली निषादस्त्री लाक्षागृहात झोपली असताना.
1.2.106
पुरोचनस्य चात्रैव दहनं संप्रकीर्तितम् ।
पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम् ॥ १.२.१०६ ॥
येथेच पुरोचनाचे दहनही सांगितले आहे; भयंकर अरण्यात पांडवांचे हिडिंबेशी झालेले दर्शनही.
1.2.107
तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात् ।
घटोत्कचस्य चोत्पत्तिंरत्रैव परिकीर्तिता ॥ १.२.१०७ ॥
तेथेच महाबली भीमाकडून हिडिंबाचा वध, आणि येथेच घटोत्कचाचा जन्मही सांगितला आहे.
1.2.108
महर्षेर्दर्शनं चैव व्यासस्यामिततेजसः ।
तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ १.२.१०८ ॥
महर्षी आणि अमिततेजस्वी व्यासांचे दर्शनही; त्यांच्या आज्ञेने एकचक्रा नगरात एका ब्राह्मणाच्या घरी.
1.2.109
अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तितः ।
बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः ॥ १.२.१०९ ॥
ते अज्ञातवासात जेथे राहिले ते स्थान येथे सांगितले आहे; बकाचा मृत्यू आणि नगरवासीयांचे आश्चर्यही.
1.2.110
संभवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह ।
ब्राह्मणात्समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः ॥ १.२.११० ॥
कृष्णा आणि धृष्टद्युम्नाचा जन्मही; एका ब्राह्मणाकडून ऐकून, व्यासांच्या वचनांनी प्रेरित होऊन.
1.2.111
द्रौपदीं प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया ।
पञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः ॥ १.२.१११ ॥
द्रौपदीची इच्छा धरून, स्वयंवर पाहण्याच्या उत्सुकतेने, कुतूहलाने भरलेले ते पांचाल देशाकडे गेले.
1.2.112
अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा ।
सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे ॥ १.२.११२ ॥
तेव्हा गंगेच्या काठी अर्जुनाने अंगारपर्णाला जिंकून त्याच्याशी मैत्री केली; त्याच्याकडूनच हे ऐकले गेले.
1.2.113
तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पञ्चालानभितो ययौ ॥ १.२.११३ ॥
तापत्य, वसिष्ठ आणि और्व या उत्तम कथा ऐकून तो सर्व भावांसह पांचाल देशाकडे गेला.
1.2.114
पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्वा धनञ्जयः ।
द्रौपदीं लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम् ॥ १.२.११४ ॥
पांचाल नगरात धनंजयाने लक्ष्य भेदून, सर्व पृथ्वीपतींच्या मध्ये येथे द्रौपदीला मिळवले.
1.2.115
भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान्पृथिवीपतीन् ।
शल्यकर्णौ च तरसा जितवन्तौ महामृधे ॥ १.२.११५ ॥
जेथे भीमसेन आणि अर्जुन यांनी संतप्त राजांना आणि शल्य व कर्ण यांना महायुद्धात वेगाने जिंकले.
1.2.116
दृष्ट्वा तयोश्च तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम् ।
शङ्कमानौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती ॥ १.२.११६ ॥
त्यांचे ते अप्रमेय, अमानुष पराक्रम पाहून, त्या पांडवांबद्दल शंका घेणारे महामती राम आणि कृष्ण.
1.2.117
जग्मतुस्तैः समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि ।
पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रुपदस्य च ॥ १.२.११७ ॥
ते दोघे त्यांना भेटण्यासाठी भार्गवाच्या घरातील शाळेत गेले. पाच जणांना एकच पत्नी असण्याविषयी द्रुपदाचा विचारविमर्श झाला.
1.2.118
पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते ।
द्रौपद्या देवविहीतो विवाहश्चाप्यमानुषः ॥ १.२.११८ ॥
येथे पाच इंद्रांची अद्भुत कथा सांगितली जाते, तसेच देवांनी ठरवलेला द्रौपदीचा अमानुष विवाहही सांगितला जातो.
1.2.119
क्षत्तुश्च धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति ।
विदुरस्य च संप्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च ॥ १.२.११९ ॥
धृतराष्ट्राच्या पुत्राने पांडवांकडे विदुराला पाठवणे, विदुराचे आगमन आणि केशवाचे दर्शन हेही सांगितले जाते.
1.2.120
खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धसर्जनम् ।
नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया ॥ १.२.१२० ॥
खांडवप्रस्थातील वास्तव्य, अर्धे राज्य देणे, नारदाच्या आज्ञेने द्रौपदीसाठी काळनियमाची व्यवस्था करणे हेही सांगितले जाते.
1.2.121
सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम् ।
अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम् ॥ १.२.१२१ ॥
सुंद-उपसुंदांची कथाही तशीच सांगितली आहे. नंतर द्रौपदीसह बसलेल्या युधिष्ठिराविषयी (सांगितले आहे).
1.2.122
अनु प्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम् ।
मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थं कृतनिश्चयः ॥ १.२.१२२ ॥
नंतर ब्राह्मणासाठी अर्जुनाने आत प्रवेश करून शस्त्र घेतले, घरातून (गायी) सोडवून, ब्राह्मणाच्या हितासाठी दृढनिश्चयाने गेला.
1.2.123
समयं पालयन्वीरो वनं यत्र जगाम ह ।
पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि सङ्गमः ॥ १.२.१२३ ॥
वीराने आपला संकल्प पाळत वनात प्रयाण केले; पार्थाच्या वनवासात वाटेत उलूपीशी त्याची भेट झाली.
1.2.124
पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च ।
तत्रैव मोक्षयामास पञ्च सोऽप्सरसः शुभाः ॥ १.२.१२४ ॥
पुण्यतीर्थांची यात्रा आणि बभ्रुवाहनाचा जन्म; तेथेच त्याने पाच शुभ अप्सरांना मुक्त केले.
1.2.125
शापाद्ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।
प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागमः ॥ १.२.१२५ ॥
एका तपस्वी ब्राह्मणाच्या शापाने ते ग्राह (मगर) झाले होते; प्रभास तीर्थात पार्थामुळे आणि कृष्णाच्या समागमाने त्यांची सुटका झाली.
1.2.126
द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी ।
वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना ॥ १.२.१२६ ॥
द्वारकेत सुभद्रा, जिला इच्छिणाऱ्याने इच्छिली होती, वासुदेवाच्या संमतीने किरीटीने (अर्जुनाने) तिला प्राप्त केले.
1.2.127
गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने ।
अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः ॥ १.२.१२७ ॥
हरण करून नेल्यानंतर, देवकीनंदन कृष्ण आल्यावर, सुभद्रेपासून उत्तम तेजस्वी अभिमन्यूचा जन्म झाला.
1.2.128
द्रौपद्यास्तनयानां च संभवोऽनुप्रकीर्तितः ।
विहारार्थं च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु ॥ १.२.१२८ ॥
द्रौपदीच्या पुत्रांचा जन्मही क्रमाने वर्णिला आहे; आणि विहारासाठी यमुनेच्या काठाने गेलेल्या त्या दोन कृष्णांचाही.
1.2.129
संप्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम् ।
मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजङ्गस्य च मोक्षणम् ॥ १.२.१२९ ॥
चक्र आणि धनुष्य यांची प्राप्ती, खाण्डवाचे दहन, अग्नीपासून मयाची सुटका आणि सर्पाची सुटका.
1.2.130
महर्षेर्मन्दपालस्य शार्ङ्ग्या तनयसंभवः ।
इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहु विस्तरम् ॥ १.२.१३० ॥
महर्षी मन्दपाल आणि शार्ङ्गी यांच्यापासून पुत्रजन्म — अशा प्रकारे आदिपर्वात हे प्रथम व विस्ताराने सांगितले आहे.
1.2.131
अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा ।
सप्तविंशतिरध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा ॥ १.२.१३१ ॥
परम ऋषींनी मोजलेले दोनशे अध्याय; उत्तम तेजस्वी व्यासांनी सत्तावीस अध्याय.
1.2.132
अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च ।
श्लोकाश्च चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना ॥ १.२.१३२ ॥
महात्मा मुनींनी आठ हजार आठशे चौऱ्याऐंशी श्लोक सांगितले.
1.2.133
द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते ।
सभाक्रिया पाण्डवानां किङ्कराणां च दर्शनम्। ॥ १.२.१३३ ॥
दुसरे सभापर्व सांगितले जाते; ते अनेक वृत्तांतांनी भरलेले आहे — पांडवांच्या सभेची रचना आणि सेवकांचे दर्शन.
1.2.134
लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शिनः ।
राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा ॥ १.२.१३४ ॥
देवदर्शी नारदांकडून ऐकलेल्या लोकपालांच्या सभेचे वर्णन, राजसूय यज्ञाचा आरंभ आणि जरासंधाचा वध.
1.2.135
गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् ।
तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाम्डवानां प्रकीर्तितः ॥ १.२.१३५ ॥
गिरिव्रजात बंदिवासात असलेल्या राजांची कृष्णाने केलेली मुक्तता, आणि येथेच पांडवांचा दिग्विजय वर्णिला आहे.
1.2.136
राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महक्रतौ ।
राजसूयेऽर्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा ॥ १.२.१३६ ॥
महायज्ञ राजसूयात राजांचे आगमन, आणि अर्घ्यावरील वादात शिशुपालाचा वध हेही वर्णिले आहे.
1.2.137
यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च ।
दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले ॥ १.२.१३७ ॥
यज्ञातील ते वैभव पाहून दुःख आणि असहिष्णुतेने भरलेल्या दुर्योधनाची थट्टा, आणि सभागृहात भीमाने (केलेली थट्टाही) वर्णिली आहे.
1.2.138
यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत् ।
यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत् ॥ १.२.१३८ ॥
तेथे त्याचा क्रोध उफाळला, ज्यामुळे त्याने द्यूत घडवून आणले; तेथे कपटी शकुनीने द्यूतात धर्मपुत्राला जिंकले.
1.2.139
यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदीं नौरिवार्णवात् ।
धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः स्नुषां परमदुःखिताम् ॥ १.२.१३९ ॥
द्यूताच्या समुद्रात बुडालेल्या द्रौपदीला, समुद्रातून नावेप्रमाणे, महाप्राज्ञ धृतराष्ट्राने अत्यंत दुःखी सुनेला (तारले).
1.2.140
तारयामास तांस्तीर्णाञ्ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः ।
पुनरेव ततो द्यूते समाह्वयत पाण्डवान् ॥ १.२.१४० ॥
ते तरून गेल्याचे जाणून राजा दुर्योधनाने पुन्हा द्यूतात पांडवांना बोलावले.
1.2.141
जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्ततः ।
एतत्सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना ॥ १.२.१४१ ॥
त्याने जिंकून त्यांना वनवासासाठी पाठवले. सभापर्व हे सर्व महात्म्याने सांगितले.
1.2.142
अध्यायाः सप्ततिर्ज्ञेयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया ।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु पञ्च श्लोकशतानि च ॥ १.२.१४२ ॥
अठ्ठ्याहत्तर अध्याय संख्येने जाणावे. दोन हजार पाचशे श्लोकही.
1.2.143
श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यस्मिन्द्विजोत्तमाः ।
अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत् ॥ १.२.१४३ ॥
हे द्विजोत्तमांनो, या पर्वात अकरा श्लोक जाणावेत. यानंतर तिसरे महान आरण्यक पर्व जाणावे.
1.2.144
वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः ॥ १.२.१४४ ॥
वनवासाला निघालेल्या महात्मा पांडवांच्या मागे नगरजनांचे अनुसरण आणि बुद्धिमान धर्मपुत्राचे (युधिष्ठिराचे) अनुगमनही.
1.2.145
अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना ।
द्विजानां भरणार्थं च कृतमाराधनं रवेः ॥ १.२.१४५ ॥
अन्न आणि औषधींसाठी आणि ब्राह्मणांच्या भरणपोषणासाठी महात्मा पांडवाने सूर्याची आराधना केली.
1.2.146
धौम्योपदेशात्तिग्मांशुप्रसादादन्नसंभः ।
हितं च ब्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासुतात् ॥ १.२.१४६ ॥
धौम्याच्या उपदेशाने आणि सूर्याच्या कृपेने अन्न मिळाले; आणि हितकारक बोलणाऱ्या विदुराचा अंबिकापुत्राने (धृतराष्ट्राने) त्याग केला.
1.2.147
त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा ।
पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १.२.१४७ ॥
पांडुपुत्रांचा त्याग झाल्यानंतर त्यांच्याजवळ जाणे आणि धृतराष्ट्राच्या आज्ञेने पुन्हा परत येणे.
1.2.148
कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
वनस्थान्पाण्डवान्हन्तुं मन्त्रो दुर्योधनस्यच ॥ १.२.१४८ ॥
कर्णाच्या प्रोत्साहनाने आणि दुर्बुद्धी धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनाचा वनात राहणाऱ्या पांडवांना मारण्याचा बेत.
1.2.149
तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्यागमनं द्रुतम् ।
निर्याणप्रतिषेधश्च सुरभ्याख्यानमेव च ॥ १.२.१४९ ॥
ते दुष्ट हेतू जाणून व्यासांचे त्वरित आगमन, प्रस्थानाचा निषेध आणि सुरभीची कथा.
1.2.150
मैत्रेयागमनं चात्र राज्ञश्चैवानुशासनम् ।
शापोत्सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च ॥ १.२.१५० ॥
येथे मैत्रेयांचे आगमन, राजाला उपदेश आणि त्यांनीच राजा दुर्योधनाला दिलेला शाप.
1.2.151
किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे ।
वृष्णीनामागमश्चात्र पाञ्चालानां च सर्वशः ॥ १.२.१५१ ॥
येथे युद्धात भीमसेनाने किर्मीराचा वध, वृष्णींचे आगमन आणि पांचालांचे सर्व प्रकारे आगमन.
1.2.152
श्रुत्वा शकुनिना द्यूते निकृत्या निर्जितांश्च तान् ।
क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना ॥ १.२.१५२ ॥
शकुनीने द्यूतात कपटाने हरलेल्या त्यांच्याविषयी ऐकून क्रुद्ध झालेल्या हरीचे शमन, आणि किरीटीने (अर्जुनाने) केलेले शमन.
1.2.153
परिदेवनं च पाञ्चाल्या वासुदेवस्य सन्निधौ ।
आश्वासनं च कृष्णेन दुःखार्तायाः प्रकीर्तितम् ॥ १.२.१५३ ॥
वासुदेवाच्या सान्निध्यात पांचालीचा विलाप आणि दुःखाने पीडित तिला कृष्णाने दिलेले सांत्वन वर्णिले आहे.
1.2.154
तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा ।
सुभद्रायाः सपुत्रायाः कृष्णेन द्वारकां पुरीम् ॥ १.२.१५४ ॥
तसेच महर्षींनी येथेच सौभवधाची कथा आणि पुत्रासह सुभद्रेला कृष्णाने द्वारकापुरीत नेल्याचा वृत्तांत सांगितला आहे.
1.2.155
नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह ।
प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतवने ततः ॥ १.२.१५५ ॥
द्रौपदीच्या पुत्रांना धृष्टद्युम्नाने नेल्याचे आणि नंतर रमणीय द्वैतवनात पांडवांच्या प्रवेशाचे वर्णन आहे.
1.2.156
धर्मराजस्य चात्रैव संवादः कृष्णया सह ।
संवादश्च तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तितः ॥ १.२.१५६ ॥
येथेच धर्मराजाचा (युधिष्ठिराचा) कृष्णेशी संवाद आणि राजाशी भीमाचा संवाद वर्णिला आहे.
1.2.157
समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा ।
प्रतिश्रुत्याथ विद्याया दानं राज्ञो महर्षिणा ॥ १.२.१५७ ॥
पांडुपुत्रांजवळ व्यासांचे आगमन आणि नंतर महर्षींनी राजाला विद्या देण्याचे वचन देऊन दान केल्याचे वर्णन आहे.
1.2.158
गमनं काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः ।
अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः ॥ १.२.१५८ ॥
व्यास निघून गेल्यावर काम्यक वनात जाणे आणि नंतर अमिततेजस्वी पार्थाचा (अर्जुनाचा) दिव्यास्त्रांसाठी वनवास यांचे वर्णन आहे.
1.2.159
महादेवेन युद्धं च किरातवपुषा सह ।
दर्शनं लोकपालानामस्त्रप्राप्तिस्तथैव च ॥ १.२.१५९ ॥
किरातरूपी महादेवांबरोबरचे युद्ध, लोकपालांचे दर्शन आणि त्याचप्रमाणे अस्त्रप्राप्ती.
1.2.160
महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिनः ।
यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी ॥ १.२.१६० ॥
अस्त्रांसाठी किरीटीचे (अर्जुनाचे) इंद्रलोकगमन, ज्यामुळे धृतराष्ट्राच्या मनात मोठी चिंता निर्माण झाली.
1.2.161
दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसने परिदेवनम् ॥ १.२.१६१ ॥
भावितात्मा महर्षी बृहदश्वाचे दर्शन आणि संकटात पीडित युधिष्ठिराचा विलाप.
1.2.162
नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम् ।
दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा ॥ १.२.१६२ ॥
येथेच धर्मिष्ठ आणि करुणा जागवणारे नलोपाख्यान आहे; जेथे दमयंतीची स्थिरता आणि नलाचे चरित्र आहे.
1.2.163
तथाक्षहृदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षितः ।
लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात्पाण्डुसुतान्प्रति ॥ १.२.१६३ ॥
त्याच महर्षींकडून अक्षहृदय (द्यूतविद्या) प्राप्त होणे; आणि तेथे स्वर्गातून पांडुपुत्रांकडे लोमशांचे आगमन.
1.2.164
वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् ।
स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै ॥ १.२.१६४ ॥
वनवासात गेलेल्या महात्मा पांडवांविषयी आणि स्वर्गात अर्जुनाविषयीचा वृत्तांत लोमशांनी सांगितला असे कथन केले आहे.
1.2.165
संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया ।
तीर्थानां च फलप्राप्तिः पुण्यत्वं चापि कीर्तितम् ॥ १.२.१६५ ॥
अर्जुनाच्या संदेशामुळे येथे तीर्थयात्रेची क्रिया, तीर्थांचे फल आणि त्यांचे पुण्यत्व वर्णिले आहे.
1.2.166
पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा ।
तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनां ॥ १.२.१६६ ॥
महर्षी नारदांनी केलेली पुलस्त्य तीर्थयात्रा आणि तेथेच महात्मा पांडवांची तीर्थयात्रा (वर्णिली आहे).
1.2.167
तथा यज्ञविभूतिश्च गयस्यात्र प्रकीर्तिता ॥ १.२.१६७ ॥
तसेच येथे गयाचे यज्ञवैभवही कीर्तिले आहे.
1.2.168
आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् ।
लोपामुद्राभिपमनमपत्यार्थमृषेस्तथा ॥ १.२.१६८ ॥
अगस्त्याचे आख्यानही (सांगितले आहे); तेथे वातापीचे भक्षण आणि ऋषींच्या संततीसाठी लोपामुद्रेचे जवळ जाणे (वर्णिले आहे).
1.2.169
ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः ।
जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः ॥ १.२.१६९ ॥
बालपणापासूनचा ब्रह्मचारी ऋश्यशृंगाचे चरित्र आणि महातेजस्वी जमदग्निपुत्र परशुरामाचे चरित्र (वर्णिले आहे).
1.2.170
कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते ।
प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्च समागमः ॥ १.२.१७० ॥
कार्तवीर्याचा वध आणि हैहयांचा वध जेथे वर्णिला आहे, आणि प्रभास तीर्थावर पांडवांचा वृष्णींशी समागम (वर्णिला आहे).
1.2.171
सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः ।
शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्सोमपीथिनौ ॥ १.२.१७१ ॥
येथे सौकन्येची कथा आणि भृगुवंशीय च्यवनाने शर्यातीच्या यज्ञात सोमपान करणाऱ्या नासत्यांना (अश्विनीकुमारांना) यज्ञभाग मिळवून दिला, ती कथाही आहे.
1.2.172
ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः ।
मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोऽत्रैवप्रकीर्तितं ॥ १.२.१७२ ॥
येथेच त्यांच्याकडून त्या मुनींना (च्यवनांना) तारुण्य परत देण्यात आले; आणि येथेच राजा मांधात्याची उपाख्यानही वर्णिली आहे.
1.2.173
जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः ।
पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतं च सः ॥ १.२.१७३ ॥
येथेच जंतूचे उपाख्यान आहे; जेथे राजा सोमकाने पुत्रासाठी यज्ञ करून शंभर पुत्र मिळवले.
1.2.174
ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम् ।
इन्द्राग्नी यत्र धर्मश्चाप्यजिज्ञासञ्शिबिं नृपम् ॥ १.२.१७४ ॥
नंतर हे श्येन-कपोताचे अनुपम उपाख्यान आहे; जेथे इंद्र, अग्नी आणि धर्म यांनी राजा शिबीची परीक्षा घेतली.
1.2.175
अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना ।
अष्टावक्रस्य विप्रर्षेर्जनकस्याध्वरेऽभवत् ॥ १.२.१७५ ॥
येथेच अष्टावक्राचे उपाख्यान आहे; जनकाच्या यज्ञात ब्राह्मण ऋषी अष्टावक्र आणि बंदी यांच्यात वाद झाला.
1.2.176
नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च ।
पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना ॥ १.२.१७६ ॥
नैयायिकांमध्ये श्रेष्ठ, वरुणपुत्र त्या महात्म्याशी झालेल्या वादात बंदी पराजित झाला.
1.2.177
विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः ।
यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मनः।
गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे ॥ १.२.१७७ ॥
समुद्राला जिंकून ज्या ऋषीने आपल्या पित्याला प्राप्त केले; यवक्रीताची कथा आणि महात्मा रैभ्याची कथा; गंधमादनाची यात्रा आणि नारायणाच्या आश्रमातील वास.
1.2.178
नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने ।
व्रजन्पथि महाबाहुर्दृष्टवान्पवनात्मजम् ॥ १.२.१७८ ॥
द्रौपदीने गंधमादनाकडे पाठविलेल्या भीमसेनाने वाटेने जाताना महाबाहू असा तो पवनपुत्र पाहिला.
1.2.179
कदलीषण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम् ।
यत्र मन्दारपुष्पार्थे नलिनीं तामधर्षयत् ॥ १.२.१७९ ॥
केळीच्या बनाच्या मध्ये उभ्या असलेल्या महाबली हनुमानाला; मंदार फुलांसाठी ज्या ठिकाणी त्याने ती कमळसरोवरे ढवळली.
1.2.180
यत्रास्य युद्धमभवत्सुमहद्राक्षसैः सह ।
यक्षैश्चैव महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा ॥ १.२.१८० ॥
तेथे त्याचे राक्षसांशी मोठे युद्ध झाले; महापराक्रमी यक्षांशीही, मणिमत् ज्यांचा प्रमुख होता त्यांच्याशीही.
1.2.181
जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात् ।
वृषपर्वणो राजर्षेस्ततोऽभिगमनं स्मृतम् ॥ १.२.१८१ ॥
राक्षस जटासुराचा वृकोदर (भीम) याने केलेला वध; आणि त्यानंतर राजर्षी वृषपर्व्याकडे गेल्याचे स्मरण केले जाते.
1.2.182
आर्ष्टिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च ।
प्रोत्साहनं च पाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मनः ॥ १.२.१८२ ॥
आर्ष्टिषेणाच्या आश्रमात यांचे जाणे आणि वास; आणि येथे महात्मा भीमाला पांचाली (द्रौपदी) हिने दिलेले प्रोत्साहन.
1.2.183
कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षैर्बलोत्कटैः ।
युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखैः सह ॥ १.२.१८३ ॥
बलवान यक्षांसोबत कैलासारोहणाची कथा सांगितली आहे, आणि मणिमत् प्रमुखांसोबत अत्यंत भयानक युद्ध झाले.
1.2.184
समागमश्च पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च ।
समागमश्चार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभिः सह ॥ १.२.१८४ ॥
पांडव वैश्रवणाला (कुबेराला) भेटले, आणि तिथेच अर्जुन आपल्या भावांसोबत भेटला.
1.2.185
अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थं सव्यसाचिना ।
निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः ॥ १.२.१८५ ॥
गुरूसाठी दिव्य अस्त्रे मिळवून सव्यसाची (अर्जुन) हिरण्यपुरवासी निवातकवचांशी लढला.
1.2.186
निवातकवचैर्घोरैर्दानवैः सुरशत्रुभिः ।
पौलोमैः कालकेयैश्च यत्र युद्धं किरीटिनः ॥ १.२.१८६ ॥
किरीटधारी (अर्जुन) निवातकवच, देवशत्रू भयानक दानव, पौलोम आणि कालकेय यांच्याशी जिथे लढला.
1.2.187
वधश्चैषां समाख्यातो राज्ञस्तेनैव धीमता ।
अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य सन्निधौ ॥ १.२.१८७ ॥
त्यांचा वधही त्या बुद्धिमान राजानेच सांगितला. धर्मराजाच्या उपस्थितीत अस्त्रप्रदर्शनाला सुरुवात झाली.
1.2.188
पार्थस्य प्रतिषेधश्छ नारदेन सुरर्षिणा ।
अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात् ॥ १.२.१८८ ॥
देवर्षी नारदाने पार्थाला (अर्जुनाला) प्रतिबंध केला; आणि पांडव पुन्हा गंधमादनावरून खाली उतरले.
1.2.189
भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा ।
भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन्सुगहने वने ॥ १.२.१८९ ॥
येथे त्या दाट अरण्यात पर्वताच्या विस्तारासारख्या विशाल देहाच्या बलवान नागराजाने भीमाला पकडल्याचे (येथे सांगितले आहे).
1.2.190
अमोक्षयद्यत्र चैनं प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिरः ।
काम्यकागमनं चैव पुनस्तेषां महात्मनाम् ॥ १.२.१९० ॥
युधिष्ठिराने प्रश्नांची उत्तरे देऊन त्याला सोडवले ते ठिकाण, आणि त्या महात्म्यांचे पुन्हा काम्यक वनात जाणे (येथे सांगितले आहे).
1.2.191
तत्रस्थांश्च पुनर्द्रष्टुं पाण्डवान्परुषर्षभान् ।
वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम् ॥ १.२.१९१ ॥
तेथे राहत असलेल्या पुरुषश्रेष्ठ पांडवांना पुन्हा भेटण्यासाठी वासुदेवाचे आगमनही येथेच वर्णिले आहे.
1.2.192
मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानि सर्वशः ।
पृथोर्वैन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा ॥ १.२.१९२ ॥
मार्कण्डेय-समस्येत सर्व उपाख्याने आहेत; तेथे परमर्षींनी वैन्य पृथूची कथा सांगितली आहे.
1.2.193
संवादश्च सरस्वत्यास्तार्क्ष्यर्षेः सुमहात्मनः ।
मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम् ॥ १.२.१९३ ॥
सरस्वती आणि महात्मा तार्क्ष्य ऋषी यांचा संवाद, आणि त्यानंतर येथेच मत्स्योपाख्यान सांगितले जाते.
1.2.194
मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते ।
ऐन्द्रद्युम्नामुपाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम् ॥ १.२.१९४ ॥
मार्कण्डेय-समस्या आणि पुराण सांगितले जाते; ऐन्द्रद्युम्न उपाख्यान आणि आंगिरस उपाख्यानही स्मरले जाते.
1.2.195
पतिव्रतायाश्चाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम् ।
द्रौपद्याः कीर्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया ॥ १.२.१९५ ॥
पतिव्रतेची कथा आणि आङ्गिरस कथाही स्मरली आहे. येथे द्रौपदी आणि सत्यभामा यांचा संवादही सांगितला आहे.
1.2.196
पुनर्द्वैतवनं चैव पाण्डवाः समुपागताः ।
घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र बद्धः सुयोधनः ॥ १.२.१९६ ॥
पुन्हा पाण्डव द्वैतवनात आले. तेथे घोषयात्रा झाली, आणि गंधर्वांनी सुयोधनाला बांधले.
1.2.197
ह्रियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितोऽसौ किरीटिना ।
धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनात् ॥ १.२.१९७ ॥
तो मन्दबुद्धी हरण केला जात असताना किरीटी (अर्जुन) याने त्याला सोडवले. येथेच धर्मराजाच्या मृगस्वप्नाचे दर्शन झाले.
1.2.198
काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते ।
व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ॥ १.२.१९८ ॥
वनांमध्ये श्रेष्ठ अशा काम्यक वनात पुन्हा जाण्याचे सांगितले आहे. येथेच व्रीहि-द्रौणिक आख्यानही विस्ताराने आहे.
1.2.199
दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात् ॥ १.२.१९९ ॥
दुर्वाशाचे उपाख्यानही येथेच सांगितले आहे. आश्रमाच्या आतून जयद्रथाने द्रौपदीचे हरण केल्याचेही येथे आहे.
1.2.200
यत्रैनमन्वयाद्भीमो वायुवेगसमो जवे ।
चक्रे चैनं पञ्चशिखं यत्र भीमो महाबलः ॥ १.२.२०० ॥
वायूच्या वेगाइतक्या वेगवान भीमाने जेथे त्याचा पाठलाग केला, आणि महाबली भीमाने जेथे त्याला पंचशिख (पाच शेंड्यांचा) केले.
1.2.201
रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ।
यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि ॥ १.२.२०१ ॥
येथे अत्यंत विस्तृत रामायण उपाख्यानही आहे, ज्यात रामाने पराक्रमाने युद्धात रावणाचा वध केला.
1.2.202
सावित्र्याश्चाप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात् ॥ १.२.२०२ ॥
येथे सावित्रीचे उपाख्यानही सांगितले आहे; येथेच कर्णाला इंद्रापासून कुंडलांसह मुक्ती मिळाल्याचा प्रसंग आहे.
1.2.203
यत्रास्य शक्तिं तुष्टोऽसावदादेकवधाय च ।
आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्सुतम् ॥ १.२.२०३ ॥
येथे इंद्राने प्रसन्न होऊन एका वधासाठी त्याला शक्ती दिली; येथेच आरणेय उपाख्यान आहे, जेथे धर्माने आपल्या पुत्राला उपदेश केला.
1.2.204
जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम् ।
एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम् ॥ १.२.२०४ ॥
वरदान मिळवलेले पांडव जेथे पश्चिम दिशेला गेले; हे आरण्यक पर्व तिसरे म्हणून सांगितले आहे.
1.2.205
अत्राध्यायशते द्वे तु संख्यया परिकीर्तिते ।
एकोनसप्ततिश्चैव तथाऽध्यायाः प्रकीर्तिताः ॥ १.२.२०५ ॥
येथे संख्येने दोनशे अध्याय सांगितले आहेत; आणि एकोणसत्तर अध्यायही तसेच सांगितले आहेत.
1.2.206
एकादश सहस्राणि श्लोकानां षट् शतानि च ।
चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ॥ १.२.२०६ ॥
या पर्वात अकरा हजार सहाशे चौसष्ट श्लोक सांगितले आहेत.
1.2.207
अतः परं निबोधेदं वैराटं पर्व विस्तरम् ।
विराटनगरे गत्वा श्मशाने विपुलां शमीम् ॥ १.२.२०७ ॥
आता विराट पर्व विस्तारानं ऐका. विराट नगरात जाऊन, स्मशानातील विशाल शमी वृक्षाजवळ...
1.2.208
दृष्ट्वा संनिदधुस्तत्र पाण्डवा ह्यायुधान्युत ।
यत्र प्रविश्य नगरं छद्मना न्यवसंस्तु ते ॥ १.२.२०८ ॥
तेथे पाण्डवांनी आपली शस्त्रे पाहून एकत्र ठेवली; नगरात प्रवेश करून ते वेष बदलून राहिले.
1.2.209
पाञ्चालीं प्रार्थयानस्य कामोपहतचेतसः ।
दुष्टात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात् ॥ १.२.२०९ ॥
कामवासनेने विकल चित्त झालेल्या त्या दुष्टात्मा कीचकाने पांचालीची याचना केली, आणि तेथेच भीमाच्या हातून कीचकाचा वध झाला.
1.2.210
पाण्डवान्वेषणार्थं च राज्ञो दुर्योधनस्य च ।
चाराः प्रस्थापिताश्चात्र निपुणाः सर्वतोदिशं ॥ १.२.२१० ॥
पाण्डवांचा शोध घेण्यासाठी आणि राजा दुर्योधनासाठी येथे कुशल हेर सर्व दिशांना पाठवले गेले.
1.2.211
न च प्रवृत्तिस्तैर्लब्धा पाण्डवानां महात्मनाम् ।
गोग्रहश्च विराटस्य त्रिगर्तैः प्रथमं कृतः ॥ १.२.२११ ॥
परंतु महात्मा पाण्डवांची कोणतीही वार्ता त्यांना मिळाली नाही. प्रथम त्रिगर्तांनी विराटाच्या गायी पळवल्या.
1.2.212
यत्रास्य युद्धं सुमहत्तैरासील्लोमहर्षणम् ।
ह्रियमाणश्च यत्रासौ भीमसेनेन मोक्षितः ॥ १.२.२१२ ॥
तेथे त्याच्याशी आणि त्यांच्यात अंगावर काटा आणणारे महायुद्ध झाले; तेथे त्याचे हरण झाले असता भीमसेनाने त्याला सोडवले.
1.2.213
गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः ।
अनन्तरं च कुरुभिस्तस्य गोग्रहणं कृतम् ॥ १.२.२१३ ॥
जेथे पांडवांनी विराटाचे गोधन सोडवले, आणि त्यानंतर कौरवांनी त्याचे गोग्रहण केले.
1.2.214
समस्ता यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि ।
प्रत्याहृतं गोधनं च विक्रमेण किरीटिना ॥ १.२.२१४ ॥
जेथे पार्थाने युद्धात सर्व कौरवांना जिंकले, आणि पराक्रमाने किरीटीने गोधन परत मिळवले.
1.2.215
विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः ।
अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम् ॥ १.२.२१५ ॥
जेथे विराटाने उत्तरेला किरीटीची सून म्हणून दिले; सौभद्र, शत्रुघातक अभिमन्यूसाठी.
1.2.216
चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम् ।
अत्रापि परिसंख्याता अध्यायाः परमर्षिणा ॥ १.२.२१६ ॥
हे चौथे, विस्तृत वैराट पर्व वर्णिले आहे; येथेही परम ऋषींनी अध्याय मोजले आहेत.
1.2.217
सप्तषष्टिरथो पूर्णाः श्लोकानामपि मे शृणु ।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु ॥ १.२.२१७ ॥
सदुसष्ट पूर्ण अध्याय; माझ्याकडून श्लोकांची संख्याही ऐक. दोन हजार पन्नास श्लोक.
1.2.218
उक्तानि वेदविदुषा पर्वण्यस्मिन्महर्षिणा ।
उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम् ॥ १.२.२१८ ॥
वेदज्ञ महर्षींनी या पर्वात जे सांगितले ते ऐक; पाचवे पर्व उद्योग पर्व म्हणून जाणावे.
1.2.219
उपप्लाव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया ।
दुर्योधनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ ॥ १.२.२१९ ॥
पांडव उपप्लाव्यात तळ देऊन राहिले असताना, विजयाच्या इच्छेने दुर्योधन आणि अर्जुन वासुदेवाजवळ आले.
1.2.220
साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्तुमर्हति ।
इत्युक्ते वचने कृष्णो यत्रोवाच महामतिः ॥ १.२.२२० ॥
"या युद्धात तुम्ही आम्हा दोघांना साहाय्य करावे" असे म्हटल्यावर महामती कृष्ण म्हणाला.
1.2.221
अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ ।
अक्षौहिणीं वा सैन्यस्य कस्य किं वा ददाम्यहम् ॥ १.२.२२१ ॥
"मी युद्ध करणार नाही; मंत्री होईन, किंवा सैन्यातील एक अक्षौहिणी देईन. हे पुरुषश्रेष्ठांनो, कोणाला काय द्यावे?"
1.2.222
वव्रे दुर्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः ।
अयुध्यभानं सचिवं वव्रे कृष्मं धनंजयः ॥ १.२.२२२ ॥
मंदबुद्धी व दुर्मती दुर्योधनाने सैन्य निवडले; धनंजय अर्जुनाने युद्ध न करणारा सचिव कृष्ण निवडला.
1.2.223
मद्रराजं व राजानमायान्तं पाण्डवान्प्रति ।
उपहारैर्वञ्चायत्वा वर्त्मन्येव सुयोधनः ॥ १.२.२२३ ॥
पांडवांकडे येत असलेल्या मद्रराजाला व राजाला भेटवस्तूंनी वाटेतच फसवून सुयोधन...
1.2.224
वरदं तं वरं वव्रे साहाय्यं क्रियतां मम ।
शल्यस्तस्मै प्रतिश्रुत्य जगामोद्दिश्य पाण्डवान् ॥ १.२.२२४ ॥
वरदात्याकडे एक वर मागितला: "माझे साहाय्य करावे." शल्याने त्याला वचन देऊन पांडवांच्या दिशेने प्रस्थान केले.
1.2.225
शान्तिपूर्वं चाकथयद्यत्रेन्द्रविजयं नृपः ।
पुरोहितप्रेषणं च पाण्डवैः कौरवान्प्रति ॥ १.२.२२५ ॥
राजाने शांतिपूर्वक इंद्रविजयाचे वर्णन केले आणि पांडवांनी कौरवांकडे पुरोहित पाठवल्याचे सांगितले.
1.2.226
वैचित्रवीर्यस्य वचः समादाय पुरोधसः ।
तथेन्द्रविजयं चापि यानं चैव पुरोधसः ॥ १.२.२२६ ॥
विचित्रवीर्याच्या पुत्राचे (धृतराष्ट्राचे) आणि पुरोहिताचे शब्द घेऊन, तसेच इंद्रविजय आणि पुरोहिताचा प्रवास यांचेही वर्णन केले.
1.2.227
संजयं प्रेषयामास शमार्थी पाण्डवान्प्रति ।
यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्रः प्रतापवान् ॥ १.२.२२७ ॥
शांतीची इच्छा करणाऱ्या प्रतापी महाराज धृतराष्ट्राने पांडवांकडे दूत म्हणून संजयाला पाठवले.
1.2.228
श्रुत्वा च पाण्डवान्यत्र वासुदेवपुरोगमान् ।
प्रजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ॥ १.२.२२८ ॥
वासुदेव (कृष्ण) पुढे असलेल्या पांडवांबद्दल ऐकून, धृतराष्ट्राला चिंतेने झोप लागेनाशी झाली.
1.2.229
विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च ।
श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ॥ १.२.२२९ ॥
विदुराने बुद्धिमान राजा धृतराष्ट्राला विचित्र आणि हितकारक वचने ऐकवली.
1.2.230
तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम् ।
मनस्तापान्वितो राजा श्रावितः शोकलालसः ॥ १.२.२३० ॥
तसेच सनत्सुजाताने सर्वोत्तम अध्यात्म सांगितले; मनाच्या तापाने युक्त, शोकात रमलेल्या राजाला ते ऐकवले गेले.
1.2.231
प्रभाते राजसमितौ संजयो यत्र वा विभो ।
ऐकात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च ॥ १.२.२३१ ॥
हे विभो, प्रभातकाळी राजसभेत, किंवा जिथे संजयाने वासुदेव आणि अर्जुन यांच्या ऐक्याबद्दल सांगितले होते.
1.2.232
यत्र कृष्णो दयापन्नः सन्धिमिच्छन्महामतिः ।
स्वयमागाच्छणं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम् ॥ १.२.२३२ ॥
महामती कृष्ण दयेने भरून, सलोखा इच्छित, शांती करण्यासाठी स्वतः नागसाह्वय नगरात आले.
1.2.233
प्रत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्योधनेन वै ।
शमार्थे याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हितम् ॥ १.२.२३३ ॥
शांतीसाठी विनंती करणाऱ्या कृष्णाचा राजा दुर्योधनाने केलेला नकार, जो दोन्ही पक्षांच्या हिताचा होता.
1.2.234
दम्भोद्भवस्य चाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
वरान्वेषणमत्रैव मातलेश्च महात्मनः ॥ १.२.२३४ ॥
येथेच दम्भोद्भवाची कथा सांगितली गेली, आणि येथेच महात्मा मातलीचा वरशोध.
1.2.235
महर्षेश्चापि चरितं कथितं गालवस्य वै ।
विदुलायाश्च पुत्रस्य प्रोक्तं चाप्यनुशासनम् ॥ १.२.२३५ ॥
महर्षी गालवाचे चरित्रही सांगितले गेले, आणि विदुलेच्या पुत्राला दिलेला उपदेशही सांगितला गेला.
1.2.236
कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम् ।
योगेश्वरत्पं कृष्णेन यत्र राज्ञां प्रदर्शितम् ॥ १.२.२३६ ॥
कर्ण, दुर्योधन इत्यादींचा दुष्ट कट जाणून, कृष्णाने राजांना आपले योगेश्वर रूप दाखवले.
1.2.237
रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः ।
उपायपूर्वं शौटीर्यात्प्रत्याख्यातश्च तेन सः ॥ १.२.२३७ ॥
कृष्णाने कर्णाला रथावर बसवून उपायपूर्वक सल्ला दिला असता, त्याने शौर्याच्या अभिमानाने तो नाकारला.
1.2.238
आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लाव्यमरिंदमः ।
पाण्डवानां यथावृत्तं सर्वमाख्यातवान्हरिः ॥ १.२.२३८ ॥
शत्रूंचे दमन करणारे हरि (कृष्ण) हस्तिनापुरातून उपप्लव्याला येऊन पांडवांना जे घडले ते सर्व सांगितले.
1.2.239
ते तस्य वचनं श्रुत्वा मन्त्रयित्वा च यद्धितम् ।
साङ्ग्रामिकं ततः सर्वं सञ्जं चक्रुः परंतपाः ॥ १.२.२३९ ॥
शत्रूंना तापविणाऱ्या पांडवांनी त्याचे बोलणे ऐकून, जे हितकर होते त्याचा विचार करून, मग युद्धाची सर्व तयारी केली.
1.2.240
ततो युद्धाय निर्याता नराश्वरथदन्तिनः ।
नगराद्धास्तिनपुराद्वलसंख्यानमेवच ॥ १.२.२४० ॥
मग युद्धासाठी माणसे, घोडे, रथ आणि हत्ती हस्तिनापुर नगरातून निघाले, आणि सैन्याची गणनाही झाली.
1.2.241
यत्र राज्ञा ह्युलूकस्य प्रेषणं पाम्डवान्प्रति ।
श्वोभाविनि महायुद्धे दौत्येन कृतवान्प्रभुः ॥ १.२.२४१ ॥
राजाने (दुर्योधनाने) उद्या होणाऱ्या महायुद्धासाठी उलूकाला दूत म्हणून पांडवांकडे पाठवले.
1.2.242
रथातिरथसंख्यानमम्बोपाख्यानमेव च ।
एतत्सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते ॥ १.२.२४२ ॥
रथी व अतिरथींची गणना आणि अंबोपाख्यान — हे भारतातील पाचवे पर्व आहे; यात अनेक वृत्तान्त आहेत.
1.2.243
उद्योगपर्व निर्दिष्टं सन्धिविग्रहमिश्रितम् ।
अध्यायानां शतं प्रोक्तं षडशीतिर्महर्षिणा ॥ १.२.२४३ ॥
सन्धि आणि विग्रह यांनी मिश्रित असे उद्योगपर्व सांगितले आहे; महर्षींनी त्यात शंभर सहा्याऐंशी अध्याय सांगितले.
1.2.244
श्लोकानां षट् सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
श्लोकाश्च नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना ॥ १.२.२४४ ॥
सहा हजार श्लोक, तितकीच शंभरे, आणि नव्वद श्लोक सांगितले आहेत; महात्म्याने आठही तसेच सांगितले.
1.2.245
व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यस्मिंस्तपोधनाः ।
अतः परं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते ॥ १.२.२४५ ॥
हे तपोधनांनो, उदार बुद्धीच्या व्यासांनी या पर्वात (सांगितले). यानंतर विचित्र अर्थांनी भरलेले भीष्मपर्व म्हणतात.
1.2.246
जम्बूखण्डविनिर्माणं यत्रोक्तं संजयेन ह ।
यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत्परम् ॥ १.२.२४६ ॥
संजयाने जम्बूखंडाचे निर्माण सांगितले तिथे, आणि युधिष्ठिराचे सैन्य अत्यंत विषादाला प्राप्त झाले तिथे (हे).
1.2.247
यत्र युद्धमभूद्धोरं दसाहानि सुदारुणम् ।
कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः ॥ १.२.२४७ ॥
दहा दिवस भयंकर, अत्यंत दारुण युद्ध जिथे झाले, पार्थाचा मोह जिथे होता, आणि महामती वासुदेव जिथे होते (हे).
1.2.248
मोहजं नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शिभिः ।
समीक्ष्यादोक्षजः क्षिप्रं युधिष्ठिरहिते रतः ॥ १.२.२४८ ॥
मोहापासून जन्मलेला कश्मल मोक्ष दाखवणाऱ्या हेतूंनी त्यांनी नष्ट केला; युधिष्ठिराच्या हितात रत असलेल्या अधोक्षजाने (कृष्णाने) विचार करून लवकर (हे केले).
1.2.249
रथादाप्लुत्य वेगेन स्वयं कृष्ण उदारधीः ।
प्रतोदपाणिराधावद्भीष्मं हन्तुं व्यपेतभीः ॥ १.२.२४९ ॥
उदारबुद्धी कृष्ण स्वतः रथातून वेगाने उडी मारून, हातात चाबूक घेऊन, निर्भयपणे भीष्माला ठार मारण्यासाठी धावला.
1.2.250
वाक्यप्रतोदाभिहतो यत्र कृष्णेन पाण्डवः ।
गाण्डीवधन्वा समरे सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ १.२.२५० ॥
कृष्णाच्या शब्दरूपी चाबकाने घायाळ झाल्यावर, युद्धात सर्व शस्त्रधार्‍यांत श्रेष्ठ असलेला गांडीवधारी पांडव (पुढे सरसावला).
1.2.251
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः ।
विनिघ्नन्निशितैर्बाणै रथाद्भीष्ममपातयत् ॥ १.२.२५१ ॥
पृथेचा पुत्र अर्जुन, महाधनुर्धर, शिखंडीला पुढे करून तीक्ष्ण बाणांनी प्रहार करत भीष्माला रथावरून खाली पाडता झाला.
1.2.252
शरतल्पगतश्चैव भीष्मो यत्र बभूव ह ।
षष्ठमेतत्समाख्यातं भारते पर्व विस्तृतम् ॥ १.२.२५२ ॥
शरपंजरी भीष्म जेथे पडले, तो महाभारतातील हा सहावा विस्तृत पर्व असे सांगितले आहे.
1.2.253
अध्यायानां शतं प्रोक्तं तथा सप्तदशापरे ।
पञ्च श्लोकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च ॥ १.२.२५३ ॥
यात एकशे सतरा अध्याय सांगितले आहेत; संख्येने पाच हजार आठशे श्लोक आहेत.
1.2.254
श्लोकाश्च चतुराशीतिरस्मिन्पर्वणि कीर्तिताः ।
व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि ॥ १.२.२५४ ॥
या पर्वात चौर्‍याऐंशी श्लोक सांगितले आहेत; वेदज्ञ व्यासांनी भीष्मपर्वात त्यांची गणना केली.
1.2.255
द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते ।
सैनापत्येऽभिषिक्तोऽथ यत्राचार्यः प्रतापवान् ॥ १.२.२५५ ॥
नंतर द्रोणपर्व सांगितले जाते; ते विचित्र आणि अनेक वृत्तान्तांनी भरलेले आहे. तेथे प्रतापी आचार्य सेनापती म्हणून अभिषिक्त झाले.
1.2.256
दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थं प्रतिजज्ञे महास्त्रवित् ।
ग्रहणं धर्मराजस्य पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ॥ १.२.२५६ ॥
महास्त्रवेत्ते आचार्यांनी दुर्योधनाच्या प्रीतीसाठी, पांडुपुत्र बुद्धिमान धर्मराजाला बंदी करण्याची प्रतिज्ञा केली.
1.2.257
यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात् ।
भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि ॥ १.२.२५७ ॥
संशप्तकांनी पार्थाला रणांगणातून दूर नेले, आणि युद्धात इंद्रासमान असलेला महाराज भगदत्त तेथे होता.
1.2.258
सुप्रतीकेन नागेन स हि शान्तः किरीटिना ।
यत्राभिमन्युं बहवो जघ्नुरेकं महारथाः ॥ १.२.२५८ ॥
सुप्रतीक नावाच्या हत्तीला तो किरीटी (अर्जुन) याने शांत केला; तेथे अनेक महारथींनी एकट्या अभिमन्यूला ठार मारले.
1.2.259
जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम् ।
हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे ॥ १.२.२५९ ॥
जयद्रथ ज्यांच्या नेतृत्वात होते, त्यांनी तारुण्य न आलेल्या शूर बालक अभिमन्यूला (वेढून मारले); अभिमन्यू मारला गेल्यावर क्रुद्ध झालेल्या पार्थाने (अर्जुनाने) युद्धात सूड घेतला.
1.2.260
अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः ।
यत्र भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः ॥ १.२.२६० ॥
सात अक्षौहिणी सेनांना मारून राजा जयद्रथ मारला गेला; तेथे महाबाहू भीम आणि महारथ सात्यकी होते.
1.2.261
अन्वेषणार्थं पार्थस्य युधिष्ठिरनृपाज्ञया ।
प्रविष्टौ भारतीं सेनामप्रधृष्यां सुरैरपि ॥ १.२.२६१ ॥
युधिष्ठिर राजाच्या आज्ञेने पार्थाचा (अर्जुनाचा) शोध घेण्यासाठी, देवांनाही अजेय असलेल्या भारत सेनेत ते दोघे प्रविष्ट झाले.
1.2.262
संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषमाहवे ।
संशप्तकानां वीराणां कोट्यो नव महात्मनाम् ॥ १.२.२६२ ॥
युद्धात शिल्लक राहिलेल्या संशप्तकांचाही पूर्ण नाश केला गेला. महात्मा संशप्तक वीरांची संख्या नऊ कोटी होती.
1.2.263
किरीटिनाभिनिष्क्रम्य प्रापिता यमसादनम् ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च तथा पाषाणयोधिनः ॥ १.२.२६३ ॥
किरीटधारी (अर्जुन) पुढे जाऊन धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना आणि दगडी योद्ध्यांना यमसदनी पाठवले.
1.2.264
नारायणाश्च गोपालाः समरे चित्रयोधिनः ।
अलम्बुषः श्रुतायुश्च जलसन्धश्च वीर्यवान् ॥ १.२.२६४ ॥
युद्धात नारायण आणि गोपाल, विचित्र युद्धकौशल्याचे योद्धे; अलंबुष, श्रुतायु आणि पराक्रमी जलसंध.
1.2.265
सौमदत्तिर्विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ।
घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि ॥ १.२.२६५ ॥
सोमदत्ताचा पुत्र (भूरिश्रवा), विराट, महारथी द्रुपद, घटोत्कच इत्यादी आणि इतर द्रोणपर्वात मारले गेले.
1.2.266
अश्वत्थामापि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते ।
अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्षितः ॥ १.२.२६६ ॥
युद्धात द्रोण पाडला गेल्यावर अश्वत्थाम्यानेही संतापून येथेच भयंकर नारायणास्त्र प्रकट केले.
1.2.267
आग्नेयं कीर्त्यते यत्र रुद्रमाहात्म्यमुत्तमम् ।
व्यासस्य चाप्यागमनं माहात्म्यं कृष्णपार्थयोः ॥ १.२.२६७ ॥
जिथे आग्नेय अस्त्राचे वर्णन केले जाते, रुद्राचे उत्तम माहात्म्य, व्यासांचे आगमन आणि कृष्ण व पार्थ (अर्जुन) यांचे माहात्म्य सांगितले जाते.
1.2.268
सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम् ।
यत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः ॥ १.२.२६८ ॥
भारतातील हे सातवे महापर्व सांगितले आहे; येथे पृथ्वीपालक राजे बहुतेक मृत्यू पावले.
1.2.269
द्रोणपर्वणि ये शऊरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः ।
अत्राध्यायशतं प्रोक्तं तथाध्यायाश्च सप्ततिः ॥ १.२.२६९ ॥
द्रोणपर्वात नामनिर्देश केलेले जे शूर पुरुषश्रेष्ठ आहेत, त्यात एकशे सत्तर अध्याय सांगितले आहेत.
1.2.270
अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च ।
श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १.२.२७० ॥
तत्त्वदर्शींनी येथे आठ हजार नऊशे नऊ श्लोक मोजले आहेत.
1.2.271
पाराशर्येण मुनिनां संचिन्त्य द्रोणपर्वणि ।
अतः परं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम् ॥ १.२.२७१ ॥
पराशरपुत्र मुनींनी (व्यासांनी) द्रोणपर्वाचा विचार करून सांगितले: यानंतर अत्यंत अद्भुत कर्णपर्व सांगितले जाते.
1.2.272
सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः ।
आख्यातं यत्र पौरामं त्रिपुरस्य निपातनम् ॥ १.२.२७२ ॥
बुद्धिमान मद्रराज (शल्य) यांची सारथी म्हणून नेमणूक आणि त्रिपुराच्या (त्रिपुरासुराच्या) वधाची पौरम कथा येथे सांगितली आहे.
1.2.273
प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः ।
हंसकाकीयमाख्यानं तत्रैवाक्षेपसंहितम् ॥ १.२.२७३ ॥
येथे प्रवासात कर्ण आणि शल्य यांचा कठोर संवाद आहे; तेथेच आक्षेपांनी भरलेली हंस-काकीय कथा आहे.
1.2.274
वधः पाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महात्मना ।
दण्डसेनस्य च ततो दण्डस्य च वधस्तथा ॥ १.२.२७४ ॥
महात्मा अश्वत्थाम्याने केलेला पाण्ड्याचा वध, नंतर दण्डसेन आणि दण्ड यांचाही वध येथे वर्णिला आहे.
1.2.275
द्वैरथे यत्र कर्णेन धर्मराजो युधिष्टिरः ।
संशयं गमितो युद्धे मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥ १.२.२७५ ॥
जिथे द्वंद्व युद्धात कर्णाने धर्मराज युधिष्ठिराला संकटात टाकले, आणि सर्व धनुर्धर पाहत असताना.
1.2.276
अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः ।
यत्रैवानुनयः प्रोक्तो माधवेनार्जुनस्य हि ॥ १.२.२७६ ॥
युधिष्ठिर आणि किरीटी (अर्जुन) यांच्यात परस्पर क्रोध झाला; आणि तेथेच माधवाने (कृष्णाने) अर्जुनाला समजूतीचे बोल सांगितले.
1.2.277
प्रतिज्ञापूर्वकं चापि वक्षो दुःशासनस्य च ।
भित्त्वा वृकोदरो रक्तं पीतवान्यत्र संयुगे ॥ १.२.२७७ ॥
जिथे प्रतिज्ञेनुसार वृकोदराने (भीमाने) युद्धात दुःशासनाची छाती फाडून त्याचे रक्त प्राशन केले.
1.2.278
द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः ।
अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः ॥ १.२.२७८ ॥
जिथे द्वंद्व युद्धात पार्थाने (अर्जुनाने) महारथी कर्णाला ठार केले; भारतचिंतकांनी याला आठवे पर्व म्हटले आहे.
1.2.279
एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि ।
चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च ॥ १.२.२७९ ॥
कर्णपर्वात एकोणसत्तर अध्याय सांगितले आहेत आणि चार हजार नऊशे श्लोक.
1.2.280
चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ।
अतः परं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्तितम् ॥ १.२.२८० ॥
या पर्वात चौसष्ट श्लोक सांगितले आहेत. यानंतर विचित्र अर्थाचे शल्यपर्व सांगितले आहे.
1.2.281
हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत् ।
यत्र कौमारमाख्यानमभिषेकस्य कर्म च ॥ १.२.२८१ ॥
वीर मारले गेल्यावर सैन्याचा नेता मद्रेश्वर झाला. तेथे कुमाराची कथा आणि अभिषेकाचे कर्म आहे.
1.2.282
वृत्तानि चाथ युद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः ।
विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते ॥ १.२.२८२ ॥
येथे घटना आणि युद्धे भागाभागाने वर्णिली जातात; शल्यपर्वात कुरुश्रेष्ठांचा विनाश सांगितला जातो.
1.2.283
शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महात्मनः ।
शकुनेश्च वधोऽत्रैव सहदेवेन संयुगे ॥ १.२.२८३ ॥
येथेच महात्मा धर्मराजाकडून शल्याचा मृत्यू आणि युद्धात सहदेवाकडून शकुनीचा वध सांगितला आहे.
1.2.284
सैन्ये च हतभूयिष्ठे किंचिच्छिष्टे सुयोधनः ।
ह्रदं प्रविश्य यत्रासौ संस्तभ्यापोव्यवस्थितः ॥ १.२.२८४ ॥
सैन्याचा बहुतांश मारला गेल्यावर आणि थोडेच उरले असताना सुयोधन एका सरोवरात शिरला, पाणी थोपवून तेथेच राहिला.
1.2.285
प्रवृत्तिस्तत्र चाख्याता यत्र भीमस्य लुब्धकैः ।
क्षेपयुक्तैर्वचोभिश्च धर्मराजस्य धीमतः ॥ १.२.२८५ ॥
तेथेच भीमाविषयी आणि बुद्धिमान धर्मराज युधिष्ठिरासंबंधी शिकाऱ्यांनी केलेल्या उपहासात्मक बोलण्यातून सांगितलेला वृत्तांत आहे.
1.2.286
ह्रदात्समुत्थितो यत्र धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ।
भीमेन गदया युद्धं यत्रासौ कृतवान्सह ॥ १.२.२८६ ॥
सरोवरातून उठलेला अत्यंत क्रोधी धृतराष्ट्रपुत्र जिथे भीमाबरोबर गदेने युद्ध करता झाला, तेच हे ठिकाण.
1.2.287
समवाये च युद्धस्य रामस्यागमनं स्मृतम् ।
सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता ॥ १.२.२८७ ॥
युद्धाच्या समवायात रामाचे (बलरामाचे) आगमन स्मरण केले जाते; सरस्वती आणि तीर्थांचे पुण्यत्व वर्णिले आहे.
1.2.288
गदायुद्धं च तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम् ।
दुर्योधनस्य राज्ञोऽथ यत्र भीमेन संयुगे ॥ १.२.२८८ ॥
इथेच युद्धात भीमाबरोबर राजा दुर्योधनाचे भयंकर गदायुद्ध वर्णिले आहे.
1.2.289
ऊरू भग्नौ प्रसह्याजौ गदया भीमवेगया ।
नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत् ॥ १.२.२८९ ॥
युद्धात भीमाच्या वेगवान गदेने बळजबरीने दोन्ही मांड्या मोडल्या; हे नववे पर्व म्हणून निर्दिष्ट आहे — हे अद्भुत व अर्थपूर्ण आहे.
1.2.290
एकोनपष्टिरध्यायाः पर्वण्यत्र प्रकीर्तिताः ।
संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकसंख्याऽत्र कथ्यते ॥ १.२.२९० ॥
या पर्वात एकोणसाठ अध्याय सांगितले आहेत, ज्यात अनेक वृत्तांत मोजले आहेत; येथे श्लोकसंख्या सांगितली जाते.
1.2.291
त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा ।
मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशोभृता ॥ १.२.२९१ ॥
मुनींनी रचलेले, कौरवांचे यश धारण करणारे तीन हजार दोनशे वीस श्लोक.
1.2.292
अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम् ।
भग्नोरुं यत्र राजानं दुर्योधनममर्षणम् ॥ १.२.२९२ ॥
आता मी दारुण सौप्तिक पर्व सांगेन, जेथे भग्न मांडी असलेला, असहिष्णू राजा दुर्योधन आहे.
1.2.293
अपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधिरोक्षितम् ॥ १.२.२९३ ॥
पांडव निघून गेल्यावर ते तिन रथी — कृतवर्मा, कृप आणि द्रोणपुत्र — संध्याकाळी रक्ताने भिजलेल्या ठिकाणी आले.
1.2.294
समेत्य ददृशुर्भूमौ पतितं रणमूर्धनि ।
प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः ॥ १.२.२९४ ॥
जवळ जाऊन त्यांनी रणभूमीवर जमिनीवर पडलेल्याला पाहिले; तेथे दृढक्रोधी महारथी द्रोणपुत्राने प्रतिज्ञा केली.
1.2.295
अहत्वा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनं ॥ १.२.२९५ ॥
धृष्टद्युम्न ज्यांच्यात अग्रेसर आहे अशा सर्व पांचालांना आणि अमात्यांसह पांडवांना मारल्याशिवाय मी कवच उतरवणार नाही.
1.2.296
यत्रैवमुक्त्वा राजानमपक्रम्य त्रयो रथाः ।
सूर्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्वनम् ॥ १.२.२९६ ॥
तेथे राजाला असे सांगून, दूर होऊन ते तिन रथी सूर्यास्ताच्या वेळी एका विशाल वनात पोहोचले.
1.2.297
न्यग्रोधस्याथ महतो यत्राधस्ताद्व्यवस्थिताः ।
ततः काकान्बहून्रात्रौ दृष्ट्वोलूकेन हिंसितान् ॥ १.२.२९७ ॥
मग ते उभे होते त्या विशाल वटवृक्षाखाली, रात्री एका घुबडाने मारलेले अनेक कावळे त्यांनी पाहिले.
1.2.298
द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्वधमनुस्मरन् ।
पाञ्चालानां प्रसुप्तानां वधं प्रति मनो दधे ॥ १.२.२९८ ॥
क्रोधाने भरलेल्या द्रोणपुत्राने वडिलांचा वध आठवत झोपलेल्या पांचालांना मारण्याचा निश्चय केला.
1.2.299
गत्वा च शिबिरद्वारि दुर्दर्शं तत्र राक्षसम् ।
घोररूपमपश्यत्स दिवामावृत्य धिष्ठिरम् ॥ १.२.२९९ ॥
छावणीच्या दारी जाऊन त्याने तेथे भयंकर रूपाचा, पाहण्यास कठीण असा एक राक्षस पाहिला; तो आकाश व्यापून उभा होता.
1.2.300
तेन व्याघातमस्त्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च ।
द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः ॥ १.२.३०० ॥
त्याच्याकडून अस्त्रांचा प्रतिबंध होत आहे हे पाहून द्रोणपुत्राने तत्काळ विरूपाक्ष रुद्राची आराधना केली.
1.2.301
प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
पाञ्चालान्सपरीवारान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः ॥ १.२.३०१ ॥
रात्री झोपलेल्या, निर्धास्त असलेल्या धृष्टद्युम्नाच्या नेतृत्वाखालील पांचालांना, त्यांच्या परिवारासह, आणि द्रौपदीच्या सर्व पुत्रांना.
1.2.302
कृतवर्मणा च सहितः कृपेण च निजघ्निवान् ।
यत्रामुच्यन्त ते पार्थाः पञ्च कृष्णबलाश्रयात् ॥ १.२.३०२ ॥
कृतवर्मा आणि कृपासह मिळून त्याने वध केला; तेथे कृष्णाच्या बलाचा आश्रय घेतल्यामुळे पाच पार्थ (पांडव) वाचले.
1.2.303
सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः ।
पाञ्चालानां प्रसुप्तानां यत्र द्रोणसुताद्वधः ॥ १.२.३०३ ॥
महाधनुर्धर सात्यकी आणि इतर मृत्यू पावले. तेथे झोपलेल्या पांचालांचा द्रोणपुत्राने वध केला.
1.2.304
धृष्टद्युम्नस्य सूतेन पाण्डवेषु निवेदितः ।
द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता ॥ १.२.३०४ ॥
धृष्टद्युम्नाच्या सारथ्याने पांडवांना ही बातमी सांगितली. पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेली द्रौपदी, पिता आणि भावांच्या वधाने पीडित झाली.
1.2.305
कृतानशनसंकल्पा यत्र भर्तृनुपाविशत् ।
द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः ॥ १.२.३०५ ॥
येथे द्रौपदी उपोषणाचा निश्चय करून पतींजवळ बसली. येथेच द्रौपदीच्या शब्दानुसार भयानक पराक्रमी भीम (पुढे सरसावला).
1.2.306
प्रियं तस्याश्चिकीर्षन्वै गदामादाय वीर्यवान् ।
अन्वधावत्सुसंक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम् ॥ १.२.३०६ ॥
तिचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने पराक्रमी भीमाने गदा घेऊन अत्यंत क्रोधाने गुरुपुत्र भारद्वाजाच्या (अश्वत्थाम्याच्या) पाठीमागे धाव घेतली.
1.2.307
भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः ।
अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासडदत् ॥ १.२.३०७ ॥
भीमसेनाच्या भयाने, दैवाने प्रेरित होऊन, 'पांडवांविना होवो' असे म्हणत द्रोणपुत्राने रागाने अस्त्र सोडले.
1.2.308
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः ।
यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः ॥ १.२.३०८ ॥
'असे करू नकोस' असे म्हणून कृष्णाने त्याचे ते बोलणे शांत केले. तेथेच फाल्गुनाने (अर्जुनाने) अस्त्राने ते अस्त्र शांत केले.
1.2.309
द्रौणेश्च द्रोहबुद्धित्वं वीक्ष्य पापात्मनस्तदा ।
द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः ॥ १.२.३०९ ॥
द्रोणपुत्राची द्रोहबुद्धी पाहून, आणि द्रौणी, द्वैपायन इत्यादींनी एकमेकांना दिलेले शाप.
1.2.310
मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात् ।
पाण्डवाः प्रददुर्हृष्टा द्रौपद्यै जितकाशिनः ॥ १.२.३१० ॥
द्रोणपुत्र महारथाकडून मणी घेऊन, विजयाने अभिमानी पाण्डवांनी आनंदाने द्रौपदीला दिला.
1.2.311
एतद्वै दशमं पर्व सौप्तिकं समुदाहृतम् ।
अष्टादशास्मिन्नद्यायाः पर्वम्युक्ता महात्मना ॥ १.२.३११ ॥
हे दहावे पर्व सौप्तिक म्हणून सांगितले आहे; महात्म्याने रचलेल्या यात अठरा अध्याय आहेत.
1.2.312
श्लोकानां कथितान्यत्र शतान्यष्टौ प्रसंख्यया ।
श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता मुनिना ब्रह्मवादिना ॥ १.२.३१२ ॥
येथे ब्रह्मवादी मुनींनी गणनेनुसार आठशे आणि सत्तर श्लोक सांगितले आहेत.
1.2.313
सौप्तिकैषीकसंबन्धे पर्वण्युत्तमतेजसी ।
अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम् ॥ १.२.३१३ ॥
सौप्तिक आणि ऐषीक यांच्याशी संबंधित पर्वात, उत्तम तेजस्वी लोक यानंतरचे हे पर्व करुणेने उदित झालेले स्त्रीपर्व म्हणतात.
1.2.314
पुत्रशोकाभिसंतप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः ।
कृष्णोपनीतां यत्रासावायसीं प्रतिमां दृढां ॥ १.२.३१४ ॥
पुत्रशोकाने संतप्त झालेले, प्रज्ञाचक्षू नराधिप (धृतराष्ट्र), जिथे कृष्णाने आणलेली दृढ लोखंडी प्रतिमा होती.
1.2.315
भीमसेनद्रोहबुद्धिर्धृतराष्ट्रो बभञ्जह ।
तथा शोकाभितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः ॥ १.२.३१५ ॥
भीमसेनाविषयी द्रोहबुद्धी असलेल्या धृतराष्ट्राने ती मूर्ती मोडून टाकली; शोकाने तप्त झालेल्या बुद्धिमान धृतराष्ट्रानेही तसेच केले.
1.2.316
संसारदहनं बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः ।
विदुरेण च यत्रास्य राज्ञ आश्वासनं कृतम् ॥ १.२.३१६ ॥
तेथे विदुराने बुद्धीने, हेतूंनी आणि मोक्षाच्या उपदेशांनी संसाराचा दाह समजावून त्या राजाला धीर दिला.
1.2.317
धृतराष्ट्रस्य चात्रैव कौरवायोधनं तथा ।
सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्तस्य प्रकीर्तितम् ॥ १.२.३१७ ॥
येथेच धृतराष्ट्राचे कौरवांच्या युद्धभूमीकडे अंतःपुरासह जाणे आणि शोकपीडित त्याचा प्रवास वर्णिला आहे.
1.2.318
विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः ।
क्रोधावेशः प्रमोहश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः ॥ १.२.३१८ ॥
तेथे वीरपत्नींचा अत्यंत करुण आक्रोश स्मरणात आहे; गांधारी आणि धृतराष्ट्राचा क्रोधावेश व मोहही.
1.2.319
यत्र तान्क्षत्रियाः शूरान्सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
पुत्रान्भ्रातृन्पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान्रणे ॥ १.२.३१९ ॥
जेथे युद्धांत मागे न हटणाऱ्या शूर क्षत्रियांनी रणांगणात मारले गेलेले आपले पुत्र, बंधू आणि पिता पाहिले.
1.2.320
पुत्रपौत्रवधार्तायास्तथात्रैव प्रकीर्तिता ।
गान्धार्याश्चापि कृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया ॥ १.२.३२० ॥
पुत्र व पौत्रांच्या वधाने पीडित झालेल्या गांधारीचे वर्णन येथेच आहे, आणि कृष्णाने गांधारीचा क्रोध शांत केल्याची क्रियाही.
1.2.321
यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः ।
राज्ञांतानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः ॥ १.२.३२१ ॥
जेथे महाप्राज्ञ, सर्व धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ असा राजा शास्त्रानुसार राजांची ती शरीरे दहन करवता झाला.
1.2.322
तोयकर्मणि चारब्धे राज्ञामुदकदानिके ।
गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः ॥ १.२.३२२ ॥
राजांसाठी उदकदानाचे तोयकर्म आरंभ झाले असता, पृथेने गुप्तपणे जन्मलेल्या आपल्या पुत्र कर्णाची कथाही सांगितली गेली.
1.2.323
सुतस्यैतदिह प्रोक्तं व्यासेन परमर्षिणा ।
एतदेकादशं पर्व शोकवैक्लव्यकारणम् ॥ १.२.३२३ ॥
येथे परमर्षी व्यासांनी सुताला हे सांगितले. हे शोक व विकलतेला कारण ठरणारे अकरावे पर्व आहे.
1.2.324
प्रणीतं सज्जनमनोवैक्लव्याश्रुप्रवर्तकम् ।
सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ॥ १.२.३२४ ॥
हे सज्जनांच्या मनात व्याकुळता व अश्रू आणणारे रचले गेले आहे. या पर्वात सत्तावीस अध्याय सांगितले आहेत.
1.2.325
श्लोकसप्तशती चापि पञ्चसप्ततिसंयुता ।
संख्यया भारताख्यानमुक्तं व्यासेन धीमता ॥ १.२.३२५ ॥
बुद्धिमान व्यासांनी भारत-आख्यान सातशे पंच्याहत्तर श्लोकांच्या संख्येने सांगितले.
1.2.326
अतः परं शान्तिपर्व द्वादशं बुद्धिवर्धनम् ।
यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १.२.३२६ ॥
यानंतर बुद्धी वाढवणारे बारावे शांतिपर्व आहे, जिथे धर्मराज युधिष्ठिर निर्वेदाला प्राप्त होतो.
1.2.327
घातयित्वा पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्संबन्धिमातुलान् ।
शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताःशारतल्पिकाः ॥ १.२.३२७ ॥
पिता, बंधू, पुत्र, नातेवाईक आणि मामा मारले गेल्यानंतर शांतिपर्वात धर्मांचे विवेचन झाले; शरशय्येवर पडलेल्यांचे उपदेशही.
1.2.328
राजभिर्वेदितव्यास्ते सम्यग्ज्ञानबुभुत्सुभिः ।
आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शिनः ॥ १.२.३२८ ॥
सम्यक ज्ञानाची इच्छा करणाऱ्या राजांनी ते जाणावेत; तिथेच आपद्धर्म आणि काळाची कारणे दाखवणारे विचारही आहेत.
1.2.329
यान्बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् ।
मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः ॥ १.२.३२९ ॥
ज्यांना जाणून माणूस सम्यक सर्वज्ञत्व मिळवू शकतो; विविध आणि अत्यंत विस्तृत मोक्षधर्मही सांगितले गेले आहेत.
1.2.330
द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम् ।
अत्र पर्वणि विज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम् ॥ १.२.३३० ॥
हे बारावे पर्व म्हणून निर्देशित आहे, ज्ञानी जनांना प्रिय; या पर्वात तीनशे अध्याय जाणावेत.
1.2.331
विंशच्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधाः ।
चतुर्दशसहस्राणि तथा सप्तशतानि च ॥ १.२.३३१ ॥
वीस आणि नऊ अध्याय, हे तपोधनांनो; आणि चौदा हजार व सातशे (श्लोक) देखील.
1.2.332
सप्तश्लोकास्तथैवात्र पञ्चविंशतिसंख्यया ।
अत ऊर्ध्वं च विज्ञेयमनुशासनमुत्तमम् ॥ १.२.३३२ ॥
येथे सात श्लोक आणि पंचवीस ही संख्याही; यानंतर उत्तम अनुशासन पर्व जाणावे.
1.2.333
यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम् ।
भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ १.२.३३३ ॥
कुरुराज युधिष्ठिर गंगापुत्र भीष्मांकडून धर्माचा निश्चय ऐकून जिथे शांत झाला.
1.2.334
व्यवहारोऽत्र कार्त्स्न्येन धर्मार्थीयः प्रकीर्तितः ।
विविधानां च दानानां फलयोगाः प्रकीर्तिताः ॥ १.२.३३४ ॥
येथे धर्म व अर्थासंबंधीचा व्यवहार पूर्णपणे सांगितला आहे, आणि विविध दानांचे फलयोगही सांगितले आहेत.
1.2.335
तथा पात्रविशेषाश्च दानानां च परो विधिः ।
आचारविधियोगश्च सत्यस्य च परा गतिः ॥ १.२.३३५ ॥
तसेच, पात्रांची विशेष गुणवैशिष्ट्ये, दानांची श्रेष्ठ विधी, आचारविधींचा संयोग आणि सत्याची परम गती सांगितली आहे.
1.2.336
महाभाग्यं गवां चैव ब्राह्मणानां तथैव च ।
रहस्यं चैव धर्माणां देशकालोपसंहितम् ॥ १.२.३३६ ॥
गाई व ब्राह्मण यांचे महान पुण्य, तसेच देश-कालाशी जोडलेल्या धर्मांचे रहस्य.
1.2.337
एतत्सुबहुवृत्तान्तमुत्तमं चानुशासनम् ।
भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता ॥ १.२.३३७ ॥
हे अनेक वृत्तांतांनी युक्त असे उत्तम अनुशासन आहे; येथेच भीष्मांच्या स्वर्गप्राप्तीचेही वर्णन केले आहे.
1.2.338
एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम् ।
अध्यायानां शतं त्वत्र षट्चत्वारिंशदेव तु ॥ १.२.३३८ ॥
हे धर्माचा निश्चय घडवून आणणारे तेरावे पर्व आहे; यात एकशे शहेचाळीस अध्याय आहेत.
1.2.339
श्लोकानां तु सहस्राणि प्रोक्तान्यष्टौ प्रसंख्यया ।
ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम् ॥ १.२.३३९ ॥
श्लोकांची संख्या आठ हजार सांगितली आहे. त्यानंतर अश्वमेधिक नावाचे चौदावे पर्व सांगितले आहे.
1.2.340
तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम् ।
सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परीक्षितः ॥ १.२.३४० ॥
त्यात संवर्त-मरुत्तीय हे अनुपम आख्यान आहे; सुवर्णकोश प्राप्ती आणि परीक्षिताचा जन्मही सांगितला आहे.
1.2.341
दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात्संजीवनं पुनः ।
चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः ॥ १.२.३४१ ॥
पूर्वी अस्त्राग्नीने दग्ध झालेल्याला कृष्णाने पुन्हा जीवदान दिले, आणि पांडवाच्या मागे जाण्यासाठी सोडलेल्या अश्वाचेही वर्णन आहे.
1.2.342
तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्षणैः ।
चित्राङ्गदायाः पुत्रेण स्वपुत्रेण धनंजयः ॥ १.२.३४२ ॥
ठिकठिकाणी असहिष्णु राजपुत्रांशी युद्धे झाली; चित्रांगदेच्या पुत्राशी आणि स्वतःच्या पुत्राशी धनंजयाने युद्ध केले.
1.2.343
सङ्ग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र जग्मिवान् ।
सुदर्शनं तथाऽऽख्यानं वैष्णवं धर्ममेव च।
अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च ॥ १.२.३४३ ॥
युद्धात बभ्रुवाहनाशी तो संकटात सापडला; येथे सुदर्शनाख्यान, वैष्णव धर्म आणि महायज्ञ अश्वमेधातील नकुलाख्यानही सांगितले आहे.
1.2.344
इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम् ।
अध्यायानां शतं चैव त्रयोऽध्यायाश्च कीर्तिताः ॥ १.२.३४४ ॥
अशा प्रकारे हे अत्यंत अद्भुत अश्वमेधिक पर्व सांगितले. एकशे तीन अध्याय सांगितले आहेत.
1.2.345
त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १.२.३४५ ॥
तत्त्वदर्शींनी तीन हजार आणि तितकीच शेकडो, तसेच वीस श्लोक मोजले आहेत.
1.2.346
ततस्त्वाश्रमवासाख्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम् ।
यत्र राज्यं समुत्सृज्य गान्धार्या सहितो नृपः ॥ १.२.३४६ ॥
नंतर पंधरावे पर्व आश्रमवास नावाने स्मरले जाते; जिथे राजा राज्याचा त्याग करून गांधारीसह गेला.
1.2.347
धृतराष्ट्रोश्रमपदं विदुरश्च जगाम ह ।
यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा ॥ १.२.३४७ ॥
धृतराष्ट्र आश्रमाकडे गेला आणि विदुरही गेला. त्यांना निघालेले पाहून साध्वी पृथा (कुंती) त्या वेळी त्यांच्यामागे गेली.
1.2.348
पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूषणे रता ।
यत्र राजा हतान्पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान् ॥ १.२.३४८ ॥
पुत्रांचे राज्य सोडून गुरुजनांच्या सेवेत रत होऊन, जिथे राजाने मारले गेलेले पुत्र, पौत्र आणि इतर राजे (स्मरले).
1.2.349
लाकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान् ।
ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम् ॥ १.२.३४९ ॥
ऋषींच्या कृपेने आणि कृष्णाच्या प्रसादाने, परलोकी गेलेले वीर पुन्हा परत आलेले पाहून त्याने अत्युत्तम आश्चर्य पाहिले.
1.2.350
त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धिं परमिकां गतः ।
यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः ॥ १.२.३५० ॥
शोक सोडून, पत्नींसह तो परम सिद्धी पावला; जिथे धर्माचा आश्रय घेऊन विदुर सद्गती पावला.
1.2.351
संजयश्च सहामात्यो विद्वान्गावल्गणिर्वशी ।
ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १.२.३५१ ॥
अमात्यांसह विद्वान, संयमी गावल्गणी संजय यांनी, जिथे धर्मराज युधिष्ठिर होते तिथे नारदांना पाहिले.
1.2.352
नारदाच्चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत् ।
एतदाश्रमवासाख्यं पर्वोक्तं महदद्भुतम् ॥ १.२.३५२ ॥
नारदांकडून वृष्णींचा महासंहार त्यांनी ऐकला. हे 'आश्रमवास' नावाचे पर्व असून ते अत्यंत अद्भुत सांगितले आहे.
1.2.353
द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसङ्ख्यया ।
सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्चश्लोकशतानि च ॥ १.२.३५३ ॥
या पर्वात बेचाळीस अध्याय आहेत; श्लोक संख्या एक हजार पाचशे आहे.
1.2.354
षडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ।
अतः परं निबोधेदं मौसलं पर्व दारुणम् ॥ १.२.३५४ ॥
तत्त्वदर्शींनी सहा श्लोकही अशाच प्रकारे मोजले आहेत. आता यापुढे हे भयानक मौसल पर्व जाणून घे.
1.2.355
यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शहता युधि ।
ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः ॥ १.२.३५५ ॥
जिथे ते पुरुषव्याघ्र युद्धात शस्त्रस्पर्शाने मारले गेले, ब्रह्मदंडाने चिरडले गेले, खाऱ्या पाण्याच्या समीप.
1.2.356
आपाने पानकलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः ।
एरकारूपिभिर्वज्रैर्निजघ्नुरितरेतरम् ॥ १.२.३५६ ॥
मद्यपानात मग्न, दैवाने प्रेरित होऊन, एरकरूपी वज्रांनी त्यांनी एकमेकांना ठार केले.
1.2.357
यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ ।
नातिचक्रामतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं महत् ॥ १.२.३५७ ॥
जेथे सर्वांचा नाश घडवून त्या दोघा राम आणि केशवांनाही प्राप्त झालेल्या सर्वसंहारक महाकालाचे उल्लंघन करता आले नाही.
1.2.358
यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम् ।
दृष्ट्वा विपादमगमत्परां चार्तिं नरर्षभः ॥ १.२.३५८ ॥
जेथे नरश्रेष्ठ अर्जुन द्वारवतीला येऊन वृष्णिवंशाविना झालेली ती पाहून खोल विषादाला आणि मोठ्या वेदनेला प्राप्त झाला.
1.2.359
स संस्कृत्य नरश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः ।
ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत् ॥ १.२.३५९ ॥
नरश्रेष्ठ असलेल्या आपल्या मामा शौरी (कृष्ण) यांचे संस्कार करून त्याने यादव वीरांचा आपानस्थळी झालेला मोठा संहार पाहिला.
1.2.360
शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः ।
संस्कारं लम्भयामास वृष्णीनां च प्रधानतः ॥ १.२.३६० ॥
त्याने वासुदेव आणि महात्मा राम यांच्या शरीरांचे आणि मुख्यत्वे वृष्णींच्या शरीरांचे संस्कार करवले.
1.2.361
सवृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम् ।
ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम् ॥ १.२.३६१ ॥
मग वृद्ध आणि बालकांसह द्वारवतीच्या लोकांना घेऊन त्याने कष्टदायक संकटात गाण्डीवाचा पराभव पाहिला.
1.2.362
सर्वेषां चैव दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम् ।
नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम् ॥ १.२.३६२ ॥
सर्व दिव्य अस्त्रांची अप्रसन्नता, वृष्णींच्या स्त्रियांचा नाश आणि सामर्थ्यांची अनित्यता त्याने पाहिली.
1.2.363
दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः ।
धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयत् ॥ १.२.३६३ ॥
हे पाहून, वैराग्य प्राप्त होऊन, व्यासांच्या वचनांनी प्रेरित होऊन, धर्मराजाजवळ जाऊन, त्याने संन्यासाचा निश्चय केला.
1.2.364
इत्येतन्मौसलं पर्व षोडशं परिकीर्तितम् ।
अध्यायाष्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम् ॥ १.२.३६४ ॥
अशा प्रकारे हे सोळावे मौसल पर्व म्हणून सांगितले गेले आहे. यात आठ अध्याय आणि तीनशे श्लोक आहेत.
1.2.365
श्लोकानां विंशतिश्चव संख्याता तत्त्वदर्शिना ।
महाप्रस्थानिकं तस्मादूर्ध्वं सप्तदशं स्मृतम् ॥ १.२.३६५ ॥
तत्त्वदर्शींनी श्लोकांची संख्या वीस सांगितली आहे. त्यानंतर सतरावे महाप्रस्थानिक पर्व स्मरले जाते.
1.2.366
यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
द्रौपद्या सहिता देव्या महाप्रस्थानमास्थिताः ॥ १.२.३६६ ॥
जिथे पुरुषश्रेष्ठ पांडव राज्य सोडून, देवी द्रौपदीसह महाप्रस्थानाला निघाले.
1.2.367
यत्र तेऽग्निं ददृशिरे लौहित्यं प्राप्य सागरम् ।
यत्राग्निना चोदितश्च पार्थस्तस्मै महात्मने ॥ १.२.३६७ ॥
जिथे ते लौहित्य सागरापर्यंत पोहोचून अग्नीला पाहते झाले; आणि जिथे अग्नीने प्रेरित झालेल्या पार्थाने त्या महात्म्याला.
1.2.368
ददौ संपूज्य तद्दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् ।
यत्र भ्रातृन्निपतितान्द्रौपदीं च युधिष्ठिरः ॥ १.२.३६८ ॥
त्याला सन्मानपूर्वक ते दिव्य, उत्तम गांडीव धनुष्य त्याने दिले; जिथे बंधू आणि द्रौपदी पडल्यावर युधिष्ठिर.
1.2.369
दृष्ट्वा हित्वा जगामैव सर्वाननवलोकयन् ।
एतत्सप्तदशं पर्व महाप्रस्थानिकं स्मृतम् ॥ १.२.३६९ ॥
सर्वांना पाहून, सर्वांना सोडून, मागे न पाहता ते निघून गेले. हे सतरावे पर्व महाप्रस्थानिक म्हणून स्मरले जाते.
1.2.370
यत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतत्रयम् ।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १.२.३७० ॥
यात तीन अध्याय सांगितले आहेत आणि तीनशे वीस श्लोक मोजले गेले आहेत, असे तत्त्वदर्शींनी सांगितले.
1.2.371
स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम् ।
प्राप्तं दैवरथं स्वर्गान्नेष्टवान्यत्र धर्मराट् ॥ १.२.३७१ ॥
नंतर स्वर्गपर्व जाणावे, जे दिव्य आणि अमानुष आहे. तेथे धर्मराजाला स्वर्गातून आलेला दैवरथ प्राप्त झाला, परंतु त्याने तो इच्छिला नाही.
1.2.372
आरोदुं सुमहाप्राज्ञ आनृशंस्याच्छुना विना ।
तामस्याविचलां ज्ञात्वा स्थितिं धर्मे महात्मनः ॥ १.२.३७२ ॥
अत्यंत प्रज्ञावान असलेल्या त्यांनी करुणेमुळे कुत्र्याशिवाय चढण्याची इच्छा केली नाही. त्या महात्म्याची धर्मातील अचल स्थिती जाणून (हे घडले).
1.2.373
श्वरूपं यत्र तत्त्यक्त्वा धर्मेणासौ समन्वितः ।
स्वर्गं प्राप्तःसच तथा यातनाविपुला भृशम् ॥ १.२.३७३ ॥
तेथे त्यांनी कुत्र्याचे रूप सोडून, धर्माने युक्त होऊन स्वर्ग प्राप्त केला; तेथे त्यांना अत्यंत विपुल यातनाही (मिळाल्या).
1.2.374
देवदूतेन नरकं यत्र व्याजेन दर्शितम् ।
शुश्राव यत्र धर्मात्मा भ्रातॄणां करुणागिरः ॥ १.२.३७४ ॥
जेथे देवदूताने छलाने नरक दाखवला; तेथे धर्मात्म्याने बंधूंचे करुण आक्रोश ऐकले.
1.2.375
निदेशे वर्तमानानां देशे तत्रैव वर्तताम् ।
अनुदर्शितश्च धर्मेण देवराज्ञा च पाण्डवः ॥ १.२.३७५ ॥
आज्ञेत असलेल्यांसह त्याच ठिकाणी राहत असताना, धर्म आणि देवराज इंद्र यांनी पाण्डवाला दाखवले.
1.2.376
आप्लुत्याकाशगङ्गायां देहं त्यक्त्वा स मानुषम् ।
स्वधर्मनिर्जितं स्थानं स्वर्गे प्राप्य स धर्मराट् ॥ १.२.३७६ ॥
आकाशगंगेत स्नान करून, मानवी देह त्यागून, आपल्या धर्माने जिंकलेले स्थान स्वर्गात मिळवून तो धर्मराज.
1.2.377
मुमुदे पूजितः सर्वैः सेन्द्रैः सुरगणैः सह ।
एतदष्टादशं पर्व प्रोक्तं व्यासेन धीमता ॥ १.२.३७७ ॥
इंद्रासह सर्व देवगणांनी पूजित होऊन तो आनंदला. हे अठरावे पर्व; बुद्धिमान व्यासांनी सांगितले.
1.2.378
अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वम्यस्मिन्महात्मना ।
श्लोकानां द्वे शते चैव प्रसंख्याते तपोधाः ॥ १.२.३७८ ॥
या पर्वात महात्म्याने पाच अध्याय मोजले; हे तपोधनांनो, दोनशे श्लोक मोजले गेले.
1.2.379
नव श्लोकास्तथैवान्ये संख्याताः परमर्षिणा ।
अष्टादशैवमेतानि पर्वाण्येतान्यशेषतः ॥ १.२.३७९ ॥
परम ऋषींनी नऊ आणि इतर श्लोकही तसेच मोजले. अशा प्रकारे ही अठरा पर्वे पूर्णपणे आहेत.
1.2.380
खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यं च प्रकीर्तितम् ।
दश श्लोकसहस्राणि विंशच्छ्लोकशतानि च ॥ १.२.३८० ॥
खिलांमध्ये हरिवंश आणि भविष्यही सांगितले आहेत: दहा हजार श्लोक आणि दोनशे श्लोक.
1.2.381
खिलेषु हरिवंशे च संख्यातानि महर्षिणा ।
एतत्सर्वं समाख्यातं भारते पर्वसंग्रहः ॥ १.२.३८१ ॥
खिलांमध्ये आणि हरिवंशात महर्षींनी ज्यांची गणना केली, ते सर्व भारतातील पर्वसंग्रह म्हणून येथे सांगितले गेले आहे.
1.2.382
अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो ययुत्सया ।
तन्महादारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत् ॥ १.२.३८२ ॥
युद्धाच्या इच्छेने अठरा अक्षौहिणी सेना जमल्या; ते अत्यंत भयंकर युद्ध अठरा दिवस चालले.
1.2.383
यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिषदो द्विजः ।
न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः ॥ १.२.३८३ ॥
अंगे व उपनिषदांसह चार वेद जाणणारा द्विज जरी असला, तरी हे आख्यान जाणत नसेल तर तो विचक्षण ठरत नाही.
1.2.384
अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत् ।
कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना ॥ १.२.३८४ ॥
हे अर्थशास्त्र सांगितले आहे; हे महान धर्मशास्त्र आहे; हे कामशास्त्रही सांगितले आहे—अमित बुद्धीच्या व्यासांनी.
1.2.385
श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते ।
पुंस्कोकिलगिरं श्रुत्वा रूक्षा ध्वाङ्क्षस्य वागिव ॥ १.२.३८५ ॥
हे उपाख्यान ऐकल्यावर दुसरे काही ऐकण्याजोगे आवडत नाही—नराच्या कोकिळेचा स्वर ऐकल्यावर कावळ्याची कर्कश वाणी जशी आवडत नाही.
1.2.386
इतिहासोत्तमादस्माञ्जायन्ते कविबुद्धयः ।
पञ्चभ्य इव् भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः ॥ १.२.३८६ ॥
या उत्तम इतिहासातून कवींच्या बुद्धी जन्म घेतात—पंचमहाभूतांतून तीन लोकांची रचना उत्पन्न होते तसे.
1.2.387
अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः ।
अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः ॥ १.२.३८७ ॥
हे द्विजांनो, या आख्यानाच्या विषयात पुराण आहे; आकाशाच्या क्षेत्रात चार प्रकारच्या प्रजा असल्याप्रमाणे.
1.2.388
क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः ।
इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनः क्रियाः ॥ १.२.३८८ ॥
हे आख्यान सर्व क्रिया व गुणांचा आश्रय आहे; सर्व इंद्रियांच्या विविध मानसिक क्रियांप्रमाणे.
1.2.389
अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते ।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥ १.२.३८९ ॥
हे आख्यान आधार न घेता पृथ्वीवर कोणतीही कथा आढळत नाही; आहार न घेता शरीर टिकत नाही तसे.
1.2.390
इदं कविवरैः सर्वैराख्यानमुपजीव्यते ।
उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः ॥ १.२.३९० ॥
सर्व श्रेष्ठ कवी या आख्यानावरच आपली उपजीविका चालवतात; उन्नतीची इच्छा असलेले सेवक कुलीन स्वामीचा आश्रय घेतात तसे.
1.2.391
अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे ।
साधोरिव गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः ॥ १.२.३९१ ॥
या काव्याचे विशेष वर्णन करण्यास कवी समर्थ नाहीत; सज्जन गृहस्थ इतर तीन आश्रमांचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही तसे.
1.2.392
धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां ।
स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः।
अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना ।
नैवाप्तभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम् ॥ १.२.३९२ ॥
सदैव उद्योगी असलेल्या तुमची मती धर्मात राहो. परलोकाला गेलेल्याचा तोच एकमेव बंधू आहे. धन आणि स्त्रिया कुशल लोकांनी सेविल्या तरी विश्वासार्ह मैत्री किंवा स्थिरता मिळवत नाहीत.
1.2.393
द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं ।
पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च।
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं ।
किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन ॥ १.२.३९३ ॥
द्वैपायनाच्या ओठपुटातून निघालेले हे अप्रमेय, पुण्य, पवित्र, पापहारक आणि शुभकारक आहे. भारत ऐकणाऱ्याला पुष्कराच्या पाण्याने अभिषेकाची काय गरज?
1.2.394
यदह्ना कुरुते पाप ब्राह्मणस्त्विन्द्रियैश्चरन् ।
महाभारतमाख्याय सन्ध्यां मुच्यति पश्चिमाम् ॥ १.२.३९४ ॥
ब्राह्मण दिवसा इंद्रियांच्या साहाय्याने फिरताना जे पाप करतो, ते महाभारत सांगून सायंसंध्येला मुक्त होतो.
1.2.395
यद्रात्रौ कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा ।
महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते ॥ १.२.३९५ ॥
रात्री कर्माने, मनाने आणि वाणीने जे पाप केले जाते, ते महाभारत सांगून प्रातःसंध्येला पूर्णपणे मुक्त होते.
1.2.396
यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति ।
विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय।
पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यं ।
तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव ॥ १.२.३९६ ॥
वेदज्ञ आणि बहुश्रुत ब्राह्मणाला सोन्याची शिंगे असलेल्या शंभर गाई दान देणारा, आणि नित्य पुण्य भारतकथा ऐकणारा, त्या दोघांचे फल समान होते.
1.2.397
आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं ।
विज्ञेयं महदिह पर्वसंग्रहेण।
श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं ।
विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन ॥ १.२.३९७ ॥
हे आख्यान अत्यंत उत्तम आणि महान अर्थाचे आहे. येथे पर्वसंग्रहाने महत्त्व जाणावे. ऐकताच ते माणसांना सुखाने प्रवेश करण्याजोगे होते, जसे नौकेने विस्तीर्ण लवणसागर ओलांडणे.