Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.2.1

समन्तपञ्चकमिति यदुक्तं सूतनन्दन ।
एतत्सर्वं यथातत्त्वं श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ १.२.१ ॥

हे सूतनन्दन, आपने जो समन्तपञ्चक कहा, उसका सब कुछ यथार्थ रूप में हम सुनना चाहते हैं।

1.2.2

शृणुध्वं मम भो विप्रा ब्रुवतश्च कथाः शुभाः ।
समन्तपञ्चकाख्यं च श्रोतुमर्हथ सत्तमाः ॥ १.२.२ ॥

हे विप्रो, मेरी शुभ कथाएँ सुनो। हे श्रेष्ठजनो, तुम समन्तपञ्चक नामक स्थान की कथा सुनने के योग्य हो।

1.2.3

त्रेताद्वापरयोः सन्धौ रामः शस्त्रभृतां वरः ।
असकृत्पार्थिवं क्षत्रं जघानामर्षचोदितः ॥ १.२.३ ॥

त्रेता और द्वापर के संधिकाल में शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ राम ने क्रोध से प्रेरित होकर बार-बार राजकुल के क्षत्रियों का वध किया।

1.2.4

स सर्वं क्षत्रमुत्साद्य स्ववीर्येणानलद्युतिः ।
समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान् ॥ १.२.४ ॥

अग्नि के समान तेजस्वी उस राम ने अपने पराक्रम से सारे क्षत्रियों का उन्मूलन करके समन्तपञ्चक में पाँच रुधिर-सरोवर बनाए।

1.2.5

स तेषु रुधिराम्भःसु ह्रदेषु क्रोधमूर्च्छितः ।
पितॄन्संतर्पयामास रुधिरेणेति नः श्रुतम् ॥ १.२.५ ॥

क्रोध से मूर्छित उस राम ने उन रक्तजल-सरोवरों में रुधिर से पितरों को तृप्त किया, ऐसा हमने सुना है।

1.2.6

अथर्चीकादयोऽभ्येत्य पितरो राममब्रुवन् ।
राम राम महाभाग प्रीताः स्म तव भार्गव ॥ १.२.६ ॥

तब ऋचीक आदि पितर राम के पास आकर बोले, 'हे राम, राम! हे महाभाग, हे भार्गव, हम तुमसे प्रसन्न हैं।'

1.2.7

अनया पितृभक्त्या च विक्रमेण तव प्रभो ।
वरं वृणीष्व भद्रं ते यमिच्छसि महाद्युते ॥ १.२.७ ॥

इस पितृभक्ति और तुम्हारे पराक्रम से, हे प्रभो, तुम्हारा कल्याण हो। जो वर तुम चाहो, वह माँग लो, हे महातेजस्वी।

1.2.8

यदि मे पितरः प्रीता यद्यनुग्राह्यता मयि ।
यच्च रोषाभिभूतेन क्षत्रमुत्सादितं मया ॥ १.२.८ ॥

यदि मेरे पितर प्रसन्न हैं, और यदि मुझ पर कृपा योग्य है, और जो क्रोध से अभिभूत होकर मैंने क्षत्रियों का संहार किया है—

1.2.9

अतश्च पापान्मुच्येऽहमेष मे प्रार्थितो वरः ।
ह्रदाश्च तीर्थभूता मे भवेयुर्भुवि विश्रुताः ॥ १.२.९ ॥

इसलिए मैं पाप से मुक्त हो जाऊँ—यही मेरा माँगा हुआ वर है। और ये सरोवर मेरे लिए पृथ्वी पर प्रसिद्ध तीर्थ बन जाएँ।

1.2.10

एवं भविष्यतीत्येवं पितरस्तमथाब्रुवन् ।
तं क्षमस्वेति निषिषिधुस्ततः स विरराम ह ॥ १.२.१० ॥

"ऐसा ही होगा"—इस प्रकार पितरों ने तब उससे कहा। "उसे क्षमा करो"—इस प्रकार उन्होंने रोका, तब वह रुक गया।

1.2.11

तेषां समीपे यो देशो ह्रदानां रुधिराम्भसाम् ।
समन्तपञ्चकमिति पुण्यं तत्परिकीर्तितम् ॥ १.२.११ ॥

उन सरोवरों के समीप जो प्रदेश है—रक्त से भरे जल वाले—वह "समन्तपञ्चक" नाम से पवित्र कहा गया है।

1.2.12

येन लिङ्गेन यो देशो युक्तः समुपलक्ष्यते ।
तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यमाहुर्मनीषिणः ॥ १.२.१२ ॥

जिस चिह्न से जो प्रदेश युक्त होकर पहचाना जाता है, उसी नाम से उस प्रदेश को पुकारना चाहिए—ऐसा बुद्धिमान लोग कहते हैं।

1.2.13

अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयोरभूत् ।
समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ १.२.१३ ॥

कलि और द्वापर के बीच का समय आने पर समन्तपञ्चक में कौरवों और पाण्डवों की सेनाओं के बीच युद्ध हुआ।

1.2.14

तस्मिन्परमधर्मिष्ठे देशे भूदोषवर्जिते ।
अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो युयुत्सया ॥ १.२.१४ ॥

उस परम धर्मनिष्ठ, भूमि-दोषों से रहित देश में युद्ध की इच्छा से अठारह अक्षौहिणी सेनाएँ एकत्र हुईं।

1.2.15

समेत्य तं द्विजास्ताश्च तत्रैव निधं गताः ।
एतन्नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै द्विजाः ॥ १.२.१५ ॥

हे द्विजो, वे (सेनाएँ) वहाँ मिलकर उस स्थान को प्राप्त हुईं; और इसी से उस देश का यह नाम पड़ा।

1.2.16

पुण्यश्च रमणीयश्च स देशो वः प्रकीर्तितः ।
तदेतत्कथितं सर्वं मया ब्राह्मणसत्तमाः
यथा देशः स विख्यातस्त्रिषु लोकेषु सुव्रताः ॥ १.२.१६ ॥

वह देश पवित्र और रमणीय कहा गया है। हे श्रेष्ठ ब्राह्मणो, मैंने यह सब कह दिया; हे सुव्रतो, जिस प्रकार वह देश तीनों लोकों में विख्यात हुआ।

1.2.17

अक्षौहिण्य इति प्रोक्तं यत्त्वया सूतनन्दन ।
एतदिच्छामहे श्रोतुं सर्वमेव यथातथम् ॥ १.२.१७ ॥

हे सूतनन्दन, आपने जो अक्षौहिणी कही, यह हम सब कुछ ठीक-ठीक सुनना चाहते हैं।

1.2.18

अक्षौहिण्याः परीमाणं नराश्वरथदन्तिनाम् ।
यथावच्चैव नो ब्रूहि सर्वं हि विदितं तव ॥ १.२.१८ ॥

अक्षौहिणी का परिमाण — पैदल सैनिकों, अश्वों, रथों और हाथियों का — हमें ठीक-ठीक बताइए, क्योंकि यह सब आपको ज्ञात है।

1.2.19

एको रथो गजश्चैको नराः पञ्च पदातयः ।
त्रयश्च तुरगास्तज्ज्ञैः पत्तिरित्यभिधीयते ॥ १.२.१९ ॥

एक रथ, एक हाथी, पाँच पैदल सैनिक और तीन घोड़े — इसे जानने वालों ने 'पत्ति' कहा है।

1.2.20

पत्तिं तु त्रिगुणामेतामाहुः सेनामुखं बुधाः ।
त्रीणि सेनामुखान्येको गुल्म इत्यभिधीयते ॥ १.२.२० ॥

बुद्धिमान लोग इस तीन गुणा 'पत्ति' को 'सेनामुख' कहते हैं; तीन सेनामुख मिलकर एक 'गुल्म' कहलाते हैं।

1.2.21

त्रयो गुल्मा गणो नाम वाहिनी तु गणास्त्रयः ।
स्मृतास्तिस्रस्तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः ॥ १.२.२१ ॥

तीन गुल्म मिलकर 'गण' कहलाते हैं, और तीन गण मिलकर 'वाहिनी'; विद्वानों के अनुसार तीन वाहिनियों को 'पृतना' कहा गया है।

1.2.22

चमूस्तु पृतनास्तिस्रस्तिस्रश्चम्वस्त्वनीकिनी ।
अनीकिनीं दशगुणां प्राहुरक्षौहिणीं बुधाः ॥ १.२.२२ ॥

तीन पृतनाएँ एक 'चमू' कहलाती हैं, और तीन चमू एक 'अनीकिनी'; बुद्धिमान लोग दस गुणा अनीकिनी को 'अक्षौहिणी' कहते हैं।

1.2.23

अक्षौहिण्याः प्रसंख्याता रथानां द्विजसत्तमाः ।
संख्यागणिततत्त्वज्ञैः सहस्राण्येकविंशतिः ॥ १.२.२३ ॥

हे द्विजश्रेष्ठों! संख्या और गणना के तत्त्वज्ञों ने अक्षौहिणी में रथों की गणना इक्कीस हजार बताई है।

1.2.24

शतान्युपरि चैवाष्टौ तथा भूयश्च सप्ततिः ।
गजानां च परीमाणमेतदेव विनिर्दिशेत् ॥ १.२.२४ ॥

और उसके ऊपर आठ सौ और फिर सत्तर — हाथियों की संख्या यही बतानी चाहिए।

1.2.25

ज्ञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि नवैव तु ।
नराणामपि पञ्चाशच्छतानि त्रीणि चानघाः ॥ १.२.२५ ॥

नौ हज़ार और सौ हज़ार तथा नरों की तीन सौ पचास, हे निष्पाप जनो, यह संख्या जाननी चाहिए।

1.2.26

पञ्च षष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च ।
दशोत्तराणि षट् प्राहुर्यथावदिह संख्यया ॥ १.२.२६ ॥

पैंसठ हज़ार तथा घोड़ों की छह सौ दस, इस प्रकार यहाँ यथावत् संख्या कही गई है।

1.2.27

एतामक्षौहिणीं प्राहुः संख्यातत्त्वदितो जनाः ।
यां वः कथितवानस्मि विस्तरेण तपोधनाः ॥ १.२.२७ ॥

संख्या के तत्त्व को जानने वाले लोग इसी को अक्षौहिणी कहते हैं, जिसे मैंने आप लोगों को विस्तार से बताया है, हे तपोधनो।

1.2.28

एतया संख्यया ह्यासन्कुरुपाण्डवसेनयोः ।
अक्षौहिण्यो द्विजश्रेष्ठाः पिण्डिताष्टादशैव तु ॥ १.२.२८ ॥

इसी संख्या से कुरु और पाण्डव सेनाओं में अक्षौहिणियाँ थीं; हे द्विजश्रेष्ठो, कुल मिलाकर अठारह ही।

1.2.29

समेतास्तत्र वै देशे तत्रैव निधं गताः ।
कौरवान्कारणं कृत्वा कालेनाद्भुतकर्मणा ॥ १.२.२९ ॥

वहीं इकट्ठे होकर उसी स्थान पर वे नाश को प्राप्त हुए; कौरवों को निमित्त बनाकर, अद्भुत कर्म वाले काल के द्वारा।

1.2.30

अहानि युयुधे भीष्मो दशैव परमास्त्रवित् ।
अहानि पञ्च द्रोणस्तु ररक्ष कुरुवाहिनीम् ॥ १.२.३० ॥

परम अस्त्रों को जानने वाले भीष्म ने दस ही दिन युद्ध किया; और द्रोण ने पाँच दिन तक कौरव सेना की रक्षा की।

1.2.31

अहनी युयुधे द्वे तु कर्णः परबलार्दनः ।
शल्योऽर्धदिवसं चैव गदायुद्धमतः परम् ॥ १.२.३१ ॥

कर्ण, शत्रुसेना का संहारक, ने दो दिन युद्ध किया, और शल्य ने आधे दिन; उसके बाद गदायुद्ध हुआ।

1.2.32

तस्यैव दिवसस्यान्ते द्रौणिहार्दिक्यगौतमाः ।
प्रसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर्यौधिष्ठिरं बलम् ॥ १.२.३२ ॥

उसी दिन के अंत में द्रौणि, हार्दिक्य और गौतम ने रात में सोई हुई, निश्चिन्त युधिष्ठिर की सेना को मार डाला।

1.2.33

यत्तु शौनक सत्रे ते भारताख्यानमुत्तमम् ।
जनमेजयस्य तत्सत्रे व्यासशिष्येण धीमता ॥ १.२.३३ ॥

हे शौनक! जनमेजय के सत्र में बुद्धिमान व्यास-शिष्य द्वारा जो भारत का उत्तम आख्यान सुनाया गया था, वही तुमसे कहता हूँ।

1.2.34

कथितं विस्तरार्थं च यशो वीर्यं महीक्षिताम् ।
पौष्यं तत्र च पौलोममास्तीकं चादितः स्मृतम् ॥ १.२.३४ ॥

उसमें राजाओं के यश और वीर्य का विस्तार से वर्णन हुआ था, तथा पौष्य, पौलोम और आस्तीक आख्यान भी आरंभ से स्मरण किए जाते हैं।

1.2.35

विचित्रार्थपदाख्यानमनेकसमयान्वितम् ।
प्रतिपन्नं नरैः प्राज्ञैर्वैराग्यमिव मोक्षिभिः ॥ १.२.३५ ॥

यह आख्यान विचित्र अर्थों और पदों वाला तथा अनेक सिद्धांतों से युक्त है; बुद्धिमान मनुष्यों ने इसे ऐसे अपनाया है जैसे मोक्ष चाहने वाले वैराग्य को अपनाते हैं।

1.2.36

आत्मेव वेदितव्येषु प्रियेष्विव हि जीवितम् ।
इतिहासः प्रधानार्थः श्रेष्ठः सर्वागमेष्वयम् ॥ १.२.३६ ॥

जैसे जानने योग्यों में आत्मा और प्रियों में जीवन सर्वोपरि है, वैसे ही सब शास्त्रों में यह इतिहास प्रधान अर्थ वाला और श्रेष्ठ है।

1.2.37

अनाश्रित्येदमाख्यानं कथा भुवि न विद्यते ।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥ १.२.३७ ॥

इस आख्यान का आश्रय लिए बिना पृथ्वी पर कोई कथा नहीं होती, जैसे आहार का आश्रय लिए बिना शरीर का धारण नहीं होता।

1.2.38

तदेतद्भारतं नाम कविभिस्तूपजीव्यते ।
उदयतेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः ॥ १.२.३८ ॥

वही यह 'भारत' नामक (आख्यान) कवियों द्वारा आधार बनाया जाता है, जैसे उन्नति चाहने वाले सेवक कुलीन स्वामी का आश्रय लेते हैं।

1.2.39

इतिहासोत्तमे यस्मिन्नर्पिता बुद्धिरुत्तमा ।
स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्ना लोकवेदाश्रयेव वाक् ॥ १.२.३९ ॥

जिस उत्तम इतिहास में उत्तम बुद्धि अर्पित है, उसमें स्वर और व्यंजन की पूरी वाणी लोक और वेद का आश्रय लेने वाली-सी है।

1.2.40

तस्य प्रज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः ।
सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च ॥ १.२.४० ॥

उस प्रज्ञा से युक्त, विचित्र पदों और पर्वों वाले, सूक्ष्म अर्थ और न्याय से युक्त, और वेद के अर्थों से अलंकृत (इतिहास) का...

1.2.41

भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ।
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः
भारतस्येतिहासस्य श्रूयतां पर्वसंग्रहः ।
पर्वानुक्रमणी पूर्वं द्वितीयः पर्वसंग्रहः ॥ १.२.४१ ॥

भारत इतिहास का पर्व-संग्रह सुना जाए। पहले पर्वानुक्रमणी, फिर दूसरा पर्व-संग्रह।

1.2.42

पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् ।
ततः संभवपर्वोक्तमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ १.२.४२ ॥

पौष्य, पौलोम, आस्तीक, आदि और अंशावतरण; फिर संभव-पर्व में कहा गया अद्भुत और रोमांचकारी (वृत्तांत)।

1.2.43

दाहो जतुगृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चोच्यते ।
ततो बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः ॥ १.२.४३ ॥

यहाँ जतुगृह का दाह, हैडिम्ब पर्व कहा जाता है। फिर बकवध पर्व, और फिर चैत्ररथ पर्व।

1.2.44

ततः स्वयंवरो देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चोच्यते ।
क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ॥ १.२.४४ ॥

फिर पाञ्चाली देवी के स्वयंवर का पर्व कहा जाता है। क्षात्रधर्म से जीतकर फिर वैवाहिक पर्व स्मरण किया गया है।

1.2.45

विदुरागमनं पर्व राज्यलाभस्तथैव च ।
अर्जुनस्य वने वासः सुभद्राहरणं ततः ॥ १.२.४५ ॥

विदुर का आगमन पर्व, राज्यलाभ भी वैसे ही, अर्जुन का वन में वास, फिर सुभद्रा का हरण।

1.2.46

सुभद्राहरणादूर्ध्वं ज्ञेया हरणहारिका ।
ततः खाण्डवदाहाख्यं तत्रैव मयदर्शनम् ॥ १.२.४६ ॥

सुभद्राहरण के बाद हरणहारिका पर्व जानना चाहिए। फिर खाण्डवदाह नामक, और वहीं मय का दर्शन।

1.2.47

सभापर्व ततः प्रोक्तं मन्त्रपर्व ततः परम् ।
जरासन्धवधः पर्व पर्व दिग्विजयं तथा ॥ १.२.४७ ॥

फिर सभापर्व कहा गया, फिर उसके बाद मन्त्रपर्व। जरासन्धवध पर्व, और दिग्विजय पर्व भी।

1.2.48

पर्व दिग्विजयादूर्ध्वं राजसूयिकमुच्यते ।
ततश्चार्घाभिहरणं शिशुपालवधस्ततः ॥ १.२.४८ ॥

दिग्विजय के बाद राजसूयिक पर्व कहा जाता है। फिर अर्घाभिहरण, और फिर शिशुपालवध।

1.2.49

द्यूतपर्व ततः प्रोक्तमनुद्यूतमः परम् ।
तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एवच ॥ १.२.४९ ॥

फिर द्यूतपर्व कहा गया, उसके बाद अनुद्यूत नामक उपपर्व; फिर आरण्यक पर्व, और किर्मीर का वध।

1.2.50

अर्जुनस्याभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
ईश्वरार्जुनयोर्युद्धं पर्व कैरातसंज्ञितम् ॥ १.२.५० ॥

अर्जुन का अभिगमन नामक पर्व इसके बाद जानना चाहिए; फिर ईश्वर (शिव) और अर्जुन का युद्ध, जो किरात नाम से प्रसिद्ध पर्व है।

1.2.51

इन्द्रलोकाभिगमनं पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
नलोपाख्यानमपि च धार्मिकं करुणोदयम् ॥ १.२.५१ ॥

इन्द्रलोक-गमन नामक पर्व इसके बाद जानना चाहिए; फिर नल का उपाख्यान, जो धार्मिक है और करुणा को जगाता है।

1.2.52

तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः ।
जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धमतः परम् ॥ १.२.५२ ॥

फिर बुद्धिमान कुरुराज (युधिष्ठिर) की तीर्थयात्रा नामक पर्व; जटासुर का वध नामक पर्व; इसके बाद यक्षयुद्ध।

1.2.53

निवातकवचैर्युद्धं पर्व चाजगरं ततः ।
मार्कण्डेयसमास्या च पर्वानन्तरमुच्यते ॥ १.२.५३ ॥

निवातकवचों के साथ युद्ध नामक पर्व, और फिर आजगर पर्व; इसके बाद मार्कण्डेय-समस्या नामक पर्व कहा जाता है।

1.2.54

संवादश्च ततः पर्व द्रौपदीसत्यभामयोः ।
घोषयात्रा ततः पर्व ततः प्रायोपवेशनेम्।
मन्त्रस्य निश्चयं चैव मृगस्वप्नोद्भवं ततः ॥ १.२.५४ ॥

फिर द्रौपदी और सत्यभामा का संवाद नामक पर्व; फिर घोषयात्रा पर्व; फिर प्रायोपवेशन; मन्त्र का निश्चय, और मृग-स्वप्न से उत्पन्न पर्व।

1.2.55

व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमैन्द्रद्युम्नं तथैव च ।
द्रौपदीहरणं पर्व जयद्रथविमोक्षणम् ॥ १.२.५५ ॥

व्रीहिद्रौणिक आख्यान, ऐन्द्रद्युम्न तथा वैसे ही; द्रौपदी-हरण पर्व और जयद्रथ-विमोक्षण।

1.2.56

रामोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
पतिव्रताया माहात्म्यं सावित्र्याश्चैवमद्भुतम् ॥ १.२.५६ ॥

यहीं रामोपाख्यान पर्व जानना चाहिए, इसके बाद; पतिव्रता का माहात्म्य और सावित्री का वैसा ही अद्भुत चरित।

1.2.57

कुण्डलाहरणं पर्व ततः परमिहोच्यते ।
आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम्
पाण्डवानां प्रवेशश्च समयस्य च पालनम् ॥ १.२.५७ ॥

कुण्डलाहरण पर्व इसके बाद यहाँ कहा जाता है; फिर आरण्येय पर्व, उसके ठीक बाद वैराट पर्व; पाण्डवों का प्रवेश और समय (वचन) का पालन।

1.2.58

कीचकानां वधः पर्व पर्व ग्रोग्रहणं ततः ।
अभिमन्योश्च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं स्मृतम् ॥ १.२.५८ ॥

कीचकों का वध पर्व, फिर गोग्रहण पर्व; अभिमन्यु और वैराटी (उत्तरा) का वैवाहिक पर्व स्मरण किया जाता है।

1.2.59

उद्योगपर्व विज्ञेयमत ऊर्ध्वं महाद्भुतम् ।
ततः संजययानाख्यं पर्व ज्ञेयमतः परम् ॥ १.२.५९ ॥

इसके बाद उद्योग पर्व जानना चाहिए, जो अत्यंत अद्भुत है; फिर संजययान नामक पर्व, इसके बाद यही पर्व जानना चाहिए।

1.2.60

प्रजागरं तथा पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ।
पर्व सानत्सुजातं वै गुह्यमध्यात्मदर्शनम् ॥ १.२.६० ॥

धृतराष्ट्र की चिंता से युक्त प्रजागर पर्व भी वैसा ही; और सानत्सुजात पर्व, जो गुप्त अध्यात्म-दर्शन है।

1.2.61

यानसन्धिस्ततः पर्व भगवद्यानमेव च ।
मातलीयमुपाख्यानं चरितं गालवस्य च ॥ १.२.६१ ॥

फिर यानसन्धि पर्व, भगवान के यान का वर्णन, मातलि का उपाख्यान, और गालव का चरित्र।

1.2.62

सावित्रं वामदेव्यं च वैन्योपाख्यानमेव च ।
जामदग्न्यमुपाख्यानं पर्व षोडशराजकम् ॥ १.२.६२ ॥

सावित्री, वामदेव्य, वैन्य का उपाख्यान, जामदग्न्य का उपाख्यान, और षोडशराजक पर्व।

1.2.63

सभाप्रवेशः कृष्णस्य विदुलापुत्रशासनम् ।
उद्योगः सैन्यनिर्याणं विश्वोपाख्यानमेव च ॥ १.२.६३ ॥

कृष्ण का सभा-प्रवेश, विदुला के पुत्र का उपदेश, उद्योग, सेना का निर्याण, और विश्व का उपाख्यान।

1.2.64

ज्ञेयं विवादपर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः ।
मन्त्रस्य निश्चयं कृत्वा कार्यस्य समनन्तरम् ॥ १.२.६४ ॥

यहाँ महात्मा कर्ण का विवाद-पर्व जानना चाहिए, जिसमें मंत्रणा का निश्चय करके कार्य के तुरंत बाद...

1.2.65

श्वेतस्य वासुदेवेन चित्रं बहुकथाश्रयम् ।
निर्याणं च ततः पर्व कुरुपाण्डवसेनयोः ॥ १.२.६५ ॥

श्वेत का वासुदेव के साथ अद्भुत, अनेक कथाओं से भरा हुआ पर्व; फिर कौरव और पाण्डव सेनाओं का निर्याण-पर्व।

1.2.66

रथातिरथसंख्या च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।
उलूकदूतागमनं पर्वामर्षविवर्धनम् ॥ १.२.६६ ॥

रथ और अतिरथों की गणना, उसके बाद कहा गया पर्व; फिर उलूक दूत का आगमन, जो क्रोध को बढ़ाने वाला पर्व है।

1.2.67

अम्बोपाख्यानमत्रैव पर्व ज्ञेयमतः परम् ।
भीष्माभिषेचनं पर्व ततश्चाद्भुतमुच्यते ॥ १.२.६७ ॥

यहीं अम्बोपाख्यान पर्व जानना चाहिए, उसके बाद भीष्माभिषेक पर्व, और फिर अद्भुत पर्व कहा जाता है।

1.2.68

जम्बूखम्डविनिर्माणं पर्वोक्तं तदनन्तरम् ।
भूमिपर्व ततः प्रोक्तं द्वीपविस्तारकीर्तनम् ॥ १.२.६८ ॥

जम्बूखण्ड-निर्माण पर्व कहा गया है, उसके बाद भूमि पर्व कहा गया है, और फिर द्वीपों के विस्तार का वर्णन।

1.2.69

दिव्यं चक्षुर्ददौ यत्र संजयाय महामुनिः ।
पर्वोक्तं भगवद्गीता पर्व भीष्मवधस्ततः।
द्रोणाभिषेचनं पर्व संशप्तकवधस्ततः ॥ १.२.६९ ॥

जहाँ महामुनि ने संजय को दिव्य चक्षु दिए, वह पर्व कहा गया है; फिर भगवद्गीता पर्व, फिर भीष्मवध, फिर द्रोणाभिषेक पर्व, और फिर संशप्तकवध।

1.2.70

अभिमन्युवधः पर्व प्रतिज्ञा पर्व चोच्यते ।
जयद्रथवधः पर्व घटोत्कचवधस्ततः ॥ १.२.७० ॥

अभिमन्यु-वध पर्व, प्रतिज्ञा पर्व भी कहा जाता है; जयद्रथ-वध पर्व, और फिर घटोत्कच-वध।

1.2.71

ततो द्रोणवधः पर्व विज्ञेयं लोमहर्षणम् ।
मोक्षो नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरमुच्यते ॥ १.२.७१ ॥

फिर द्रोण-वध पर्व जानना चाहिए, जो रोमांचकारी है; उसके बाद नारायणास्त्र से मोक्ष का पर्व कहा जाता है।

1.2.72

कर्णपर्व ततो ज्ञेयं शल्यपर्व ततः परम् ।
ह्रदप्रवेशनं पर्व गदायुद्धमतः परम् ॥ १.२.७२ ॥

फिर कर्ण पर्व जानना चाहिए; उसके बाद शल्य पर्व; फिर ह्रद-प्रवेश पर्व, और उसके बाद गदायुद्ध।

1.2.73

सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशानुकीर्तनम् ।
अत ऊर्ध्वं सुबीभत्सं पर्व सौप्तिकमुच्यते ॥ १.२.७३ ॥

फिर सारस्वत पर्व है, जिसमें तीर्थों और वंशों का वर्णन है। उसके बाद अत्यन्त भयानक पर्व कहा जाता है, वह सौप्तिक है।

1.2.74

ऐषीकं पर्व चोद्दिष्टमत ऊर्ध्वं सुदारुणम् ।
जलप्रदानिकं पर्व स्त्रीविलापस्ततः परम् ॥ १.२.७४ ॥

ऐषीक पर्व भी कहा गया है। उसके बाद अत्यन्त कठोर जलप्रदानिक पर्व है, फिर स्त्रियों का विलाप।

1.2.75

श्राद्धपर्व ततो ज्ञेयं कुरूणामौर्ध्वदेहिकम् ।
चार्वाकनिग्रहः पर्व रक्षसो ब्रह्मरूपिणः ॥ १.२.७५ ॥

फिर श्राद्ध पर्व जानना चाहिए, कुरुओं की और्ध्वदैहिक क्रियाएँ। फिर चार्वाक का निग्रह पर्व, जो ब्रह्मरूपधारी राक्षस का है।

1.2.76

आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजसर्य धीमतः ।
प्रविभागो गृहाणां च पर्वोक्तं तदनन्तरम् ॥ १.२.७६ ॥

धर्मराज के धीमान राज्याभिषेक का पर्व; फिर गृहों के विभाजन का पर्व, जो उसके बाद कहा गया है।

1.2.77

शान्तिपर्व ततो यत्र राजधर्मानुशासनम् ।
आपद्धर्मश्च पर्वोक्तं मोक्षधर्मस्ततः परम् ॥ १.२.७७ ॥

फिर शान्ति पर्व, जहाँ राजधर्म का उपदेश है। आपद्धर्म भी पर्व कहा गया है, उसके बाद मोक्षधर्म।

1.2.78

शुकप्रश्नाभिगमनं ब्रह्मप्रश्नानुशासनम् ।
प्रादुर्भावश्च दुर्वासःसंवादश्चैव मायया ॥ १.२.७८ ॥

शुक का प्रश्नों के लिए आना और ब्रह्मप्रश्नों का उपदेश; प्रादुर्भाव, और माया से दुर्वासा का संवाद भी।

1.2.79

ततः पर्व परिज्ञेयमानुशासनिकं परम् ।
स्वर्गारोहणिकं चैव ततो भीष्मस्य धीमतः ॥ १.२.७९ ॥

इसके बाद अनुशासन से संबंधित उत्कृष्ट पर्व जानना चाहिए, और स्वर्गारोहण भी, फिर बुद्धिमान भीष्म का।

1.2.81

पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनमेव च ।
नारदागमनं पर्व ततः परमिहोच्यते ॥ १.२.८१ ॥

आश्रमवास नामक पर्व और पुत्रदर्शन भी; नारद का आगमन, फिर यहाँ अगला पर्व कहा जाता है।

1.2.82

मौसलं पर्व चोद्दिष्टं ततो घोरं सुदारुणम् ।
महाप्रस्थानिकं पर्व स्वर्गारोहणिकं ततः ॥ १.२.८२ ॥

मौसल पर्व भी कहा गया है, फिर भयंकर और अत्यंत दारुण; महाप्रस्थानिक पर्व; फिर स्वर्गारोहण पर्व।

1.2.83

हरिवंशस्ततः पर्व पुराणं खिलसंज्ञितम् ।
विष्णुपर्व शिशोश्चर्या विष्णोः कंसवधस्तथा ॥ १.२.८३ ॥

फिर हरिवंश पर्व, पुराण जिसे खिल कहा जाता है; विष्णु पर्व; शिशु विष्णु के कर्म; और कंस का वध भी।

1.2.84

भविष्यं पर्व चाप्युक्तं खिलेष्वेवाद्भुतं महत् ।
एतत्पर्वशतं पूर्णं व्यासेनोक्तं महात्मना ॥ १.२.८४ ॥

भविष्य पर्व भी कहा गया है, खिलों में ही अद्भुत और महान; ये सौ पर्व पूर्ण हुए, महात्मा व्यास द्वारा कहे गए।

1.2.85

यथावत्सूतपुत्रेण रौमहर्षणिना ततः ।
उक्तानि नैमिशारण्ये पर्वाण्यष्टादशैव तु ॥ १.२.८५ ॥

यथावत् सूतपुत्र रौमहर्षणि द्वारा तब नैमिषारण्य में अठारह ही पर्व सुनाए गए।

1.2.86

समासो भारतस्यायमत्रोक्तः पर्वसंग्रहः ।
पौष्यं पौलोममास्तीकमादिरंशावतारणम् ॥ १.२.८६ ॥

यह महाभारत का संक्षिप्त सार है, जो यहाँ पर्वों के संग्रह के रूप में कहा गया है: पौष्य, पौलोम, आस्तीक, आदि तथा अंशावतरण।

1.2.87

संभवो जतुवेश्माख्यं हिडिम्बबकयोर्वधः ।
तथा चैत्ररथं देव्याः पाञ्चाल्याश्च स्वयंवरः ॥ १.२.८७ ॥

संभव, लाक्षागृह का वृत्तांत, हिडिम्ब और बक का वध, तथा चैत्ररथ और पांचाली का स्वयंवर।

1.2.88

क्षात्रधर्मेण निर्जित्य ततो वैवाहिकं स्मृतम् ।
विदुरागमनं चैव राज्यलाभस्तथैव च ॥ १.२.८८ ॥

क्षात्रधर्म से विजय पाकर, फिर वैवाहिक प्रसंग स्मरण किया जाता है; विदुर का आगमन और राज्य की प्राप्ति भी।

1.2.89

वनवासोऽर्जुनस्यापि सुभद्राहरणं ततः ।
हरणाहरणं चैव दहनं खाण्डवस्य च ॥ १.२.८९ ॥

अर्जुन का वनवास भी, फिर सुभद्रा का हरण, हरण और वापसी भी, तथा खाण्डव का दहन।

1.2.91

पौलोमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः ।
आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः ॥ १.२.९१ ॥

पौलोम पर्व में भृगु वंश का विस्तार कहा गया है; आस्तीक पर्व में सभी नागों और गरुड़ का जन्म।

1.2.92

क्षीरोदमथं चैव जन्मोच्चैःश्रवसस्तथा ।
यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च ॥ १.२.९२ ॥

क्षीरसागर का मंथन और उच्चैःश्रवा का जन्म भी; तथा परीक्षित के पुत्र राजा का सर्पसत्र यज्ञ करना।

1.2.93

कथेयमभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम् ।
विविधाः संभवा राज्ञामुक्ताः संभवपर्वणि ॥ १.२.९३ ॥

महात्मा भरतवंशियों की यह कथा पूरी हुई। संभवपर्व में राजाओं के विविध जन्म कहे गए हैं।

1.2.94

अन्येषां चैव शूराणामृषेर्द्वैपायनस्य च ।
अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम् ॥ १.२.९४ ॥

अन्य शूरवीरों और ऋषि द्वैपायन के भी यहाँ देवताओं के अंशावतार का वर्णन किया गया है।

1.2.95

दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम् ।
नागानामथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्त्रिणाम् ॥ १.२.९५ ॥

दैत्यों, दानवों, महाबलशाली यक्षों, नागों, सर्पों, गन्धर्वों और पक्षियों की उत्पत्ति भी यहाँ कही गई है।

1.2.96

अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः ।
महर्षेराश्रमपदे कण्वस्य च तपस्विनः ॥ १.२.९६ ॥

अन्य विविध प्राणियों की उत्पत्ति भी यहाँ कही गई है, तथा महर्षि तपस्वी कण्व के आश्रम में हुई घटनाएँ भी।

1.2.97

शकुन्तलायां दुष्यन्ताद्भरतश्चापि जज्ञिवान् ।
यस्य लोकेषु नाम्नेदं प्रथितं भारतं कुलम् ॥ १.२.९७ ॥

दुष्यन्त से शकुन्तला में भरत का जन्म हुआ, जिसके नाम से यह भरतकुल संसार में प्रसिद्ध हुआ।

1.2.98

वसूनां पुनरुत्पत्तिर्भागीरथ्यां महात्मनाम् ।
शन्तनोर्वेश्मनि पुनस्तेषां चारोहणं दिवि ॥ १.२.९८ ॥

भागीरथी गंगा से महात्मा वसुओं का पुनः जन्म, तथा शान्तनु के घर में उनका पुनः स्वर्ग-आरोहण भी यहाँ कहा गया है।

1.2.99

तेजोंशानां च संपातो भीष्मस्याप्यत्र संभवः ।
राज्यान्निवर्तनं तस्य ब्रह्मचर्यव्रते स्थितिः ॥ १.२.९९ ॥

तेजांशों का संगम और यहाँ भीष्म का भी जन्म हुआ। उन्होंने राज्य से विरक्ति ली और ब्रह्मचर्य व्रत में स्थित रहे।

1.2.100

प्रतिज्ञापालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च ।
हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भ्रातुर्यवीयसः ॥ १.२.१०० ॥

प्रतिज्ञा का पालन और चित्रांगद की रक्षा, तथा चित्रांगद के मारे जाने पर छोटे भाई की रक्षा।

1.2.101

विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम् ।
धर्मस्य नृषु संभूतिरणीमाण्डव्यशापजा ॥ १.२.१०१ ॥

विचित्रवीर्य का राज्य पर अभिषेक भी हुआ; और धर्म का मनुष्यों में जन्म हुआ, जो आणीमाण्डव्य के शाप से हुआ।

1.2.102

कृष्णद्वैपायनाच्चैव प्रसूतिर्वरदानजा ।
धृतराष्ट्रस्य पाण्डोश्च पाण्डवानां च संभवः ॥ १.२.१०२ ॥

कृष्णद्वैपायन से वरदान से उत्पन्न संतानें हुईं; और धृतराष्ट्र, पाण्डु तथा पाण्डवों का जन्म हुआ।

1.2.103

वारणावतयात्रा च मन्त्रो दुर्योधनस्य च ।
कूटस्य धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति ॥ १.२.१०३ ॥

वारणावत की यात्रा और दुर्योधन की मंत्रणा; धृतराष्ट्र-पुत्र द्वारा पाण्डवों को कपटपूर्वक भेजा जाना।

1.2.104

हितोपदेशश्च पथि धर्मराजस्य धीमतः ।
विदुरेण कृतो यत्र हितार्थं म्लेच्छभाषया ॥ १.२.१०४ ॥

मार्ग में बुद्धिमान धर्मराज को विदुर ने हितकारी उपदेश दिया, जहाँ उन्होंने हित के लिए म्लेच्छ भाषा में बात की।

1.2.105

विदुरस्य च वाक्येन सुरुङ्गोपक्रमक्रिया ।
निषाद्याः पञ्चपुत्रायाः सुप्ताया जतुवेश्मनि ॥ १.२.१०५ ॥

विदुर के वचन से सुरंग खोदने का उपक्रम हुआ, निषाद स्त्री और उसके पाँच पुत्रों के लाक्षागृह में सोते समय।

1.2.106

पुरोचनस्य चात्रैव दहनं संप्रकीर्तितम् ।
पाण्डवानां वने घोरे हिडिम्बायाश्च दर्शनम् ॥ १.२.१०६ ॥

यहीं पुरोचन का दाह भी कहा गया है, और घोर वन में पाण्डवों का हिडिम्बा से साक्षात्कार भी।

1.2.107

तत्रैव च हिडिम्बस्य वधो भीमान्महाबलात् ।
घटोत्कचस्य चोत्पत्तिंरत्रैव परिकीर्तिता ॥ १.२.१०७ ॥

वहीं महाबली भीम के हाथों हिडिम्ब का वध, और यहीं घटोत्कच की उत्पत्ति भी कही गई है।

1.2.108

महर्षेर्दर्शनं चैव व्यासस्यामिततेजसः ।
तदाज्ञयैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ १.२.१०८ ॥

महर्षि और अमिततेजस्वी व्यास का दर्शन भी, तथा उनकी आज्ञा से एकचक्रा नगरी में एक ब्राह्मण के घर में।

1.2.109

अज्ञातचर्यया वासो यत्र तेषां प्रकीर्तितः ।
बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः ॥ १.२.१०९ ॥

जहाँ उन्होंने अज्ञातवास में निवास किया, ऐसा कहा गया है; बक का वध और नगरवासियों का विस्मय भी।

1.2.110

संभवश्चैव कृष्णाया धृष्टद्युम्नस्य चैव ह ।
ब्राह्मणात्समुपश्रुत्य व्यासवाक्यप्रचोदिताः ॥ १.२.११० ॥

कृष्णा और धृष्टद्युम्न का जन्म भी (यहाँ कहा गया है); ब्राह्मण से सुनकर, व्यास के वचनों से प्रेरित होकर।

1.2.111

द्रौपदीं प्रार्थयन्तस्ते स्वयंवरदिदृक्षया ।
पञ्चालानभितो जग्मुर्यत्र कौतूहलान्विताः ॥ १.२.१११ ॥

द्रौपदी को पाने की इच्छा से, स्वयंवर देखने की उत्सुकता में वे पांचालों की ओर चल पड़े, जहां कौतूहल से भरे वे गए।

1.2.112

अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूलेऽर्जुनस्तदा ।
सख्यं कृत्वा ततस्तेन तस्मादेव च शुश्रुवे ॥ १.२.११२ ॥

तब गंगा के तट पर अर्जुन ने अंगारपर्ण को जीतकर उससे मित्रता की, और उसी से (उसके विषय में) सुना गया।

1.2.113

तापत्यमथ वासिष्ठमौर्वं चाख्यानमुत्तमम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पञ्चालानभितो ययौ ॥ १.२.११३ ॥

तापती, वसिष्ठ और और्व की उत्तम कथाएं सुनकर वह अपने सभी भाइयों के साथ पांचालों की ओर चल पड़ा।

1.2.114

पाञ्चालनगरे चापि लक्ष्यं भित्त्वा धनञ्जयः ।
द्रौपदीं लब्धवानत्र मध्ये सर्वमहीक्षिताम् ॥ १.२.११४ ॥

पांचाल नगर में भी धनंजय ने लक्ष्य को भेदकर, सभी पृथ्वी के राजाओं के बीच, यहीं द्रौपदी को प्राप्त किया।

1.2.115

भीमसेनार्जुनौ यत्र संरब्धान्पृथिवीपतीन् ।
शल्यकर्णौ च तरसा जितवन्तौ महामृधे ॥ १.२.११५ ॥

जहां भीमसेन और अर्जुन ने क्रोध से भरे राजाओं को और शल्य और कर्ण को महायुद्ध में वेग से जीत लिया।

1.2.116

दृष्ट्वा तयोश्च तद्वीर्यमप्रमेयममानुषम् ।
शङ्कमानौ पाण्डवांस्तान् रामकृष्णौ महामती ॥ १.२.११६ ॥

उन दोनों के उस अप्रमेय, अमानुष पराक्रम को देखकर, उन पांडवों पर शंका करते हुए महामति राम और कृष्ण (बलराम और कृष्ण)।

1.2.117

जग्मतुस्तैः समागन्तुं शालां भार्गववेश्मनि ।
पञ्चानामेकपत्नीत्वे विमर्शो द्रुपदस्य च ॥ १.२.११७ ॥

वे दोनों उनसे मिलने भार्गव के घर की शाला में गए। पाँचों की एक ही पत्नी होने के विषय में द्रुपद का विचार-विमर्श हुआ।

1.2.118

पञ्चेन्द्राणामुपाख्यानमत्रैवाद्भुतमुच्यते ।
द्रौपद्या देवविहीतो विवाहश्चाप्यमानुषः ॥ १.२.११८ ॥

यहाँ पाँच इन्द्रों की अद्भुत कथा कही जाती है, और द्रौपदी का देवों द्वारा निश्चित किया गया अमानुष विवाह भी।

1.2.119

क्षत्तुश्च धार्तराष्ट्रेण प्रेषणं पाण्डवान्प्रति ।
विदुरस्य च संप्राप्तिर्दर्शनं केशवस्य च ॥ १.२.११९ ॥

धृतराष्ट्र-पुत्र द्वारा पाण्डवों के पास विदुर को भेजना, विदुर का पहुँचना, और केशव के दर्शन का भी वर्णन है।

1.2.120

खाण्डवप्रस्थवासश्च तथा राज्यार्धसर्जनम् ।
नारदस्याज्ञया चैव द्रौपद्याः समयक्रिया ॥ १.२.१२० ॥

खाण्डवप्रस्थ में निवास, आधा राज्य देना, नारद की आज्ञा से, और द्रौपदी के लिए समय-नियम बनाना भी (कहा गया है)।

1.2.121

सुन्दोपसुन्दयोस्तद्वदाख्यानं परिकीर्तितम् ।
अनन्तरं च द्रौपद्या सहासीनं युधिष्ठिरम् ॥ १.२.१२१ ॥

सुन्द और उपसुन्द की कथा भी इसी प्रकार कही गई है। फिर द्रौपदी के साथ बैठे हुए युधिष्ठिर (का वर्णन है)।

1.2.122

अनु प्रविश्य विप्रार्थे फाल्गुनो गृह्य चायुधम् ।
मोक्षयित्वा गृहं गत्वा विप्रार्थं कृतनिश्चयः ॥ १.२.१२२ ॥

फिर ब्राह्मण के लिए अर्जुन ने भीतर प्रवेश करके शस्त्र लिया, गृह से (गाय आदि) छुड़ाकर, ब्राह्मण के हित के लिए दृढ़ संकल्प कर (घर को लौट आए)।

1.2.123

समयं पालयन्वीरो वनं यत्र जगाम ह ।
पार्थस्य वनवासे च उलूप्या पथि सङ्गमः ॥ १.२.१२३ ॥

वीर ने अपनी प्रतिज्ञा का पालन करते हुए वन की ओर प्रस्थान किया, जहाँ पार्थ के वनवास में मार्ग पर उलूपी से उनकी भेंट हुई।

1.2.124

पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रुवाहनजन्म च ।
तत्रैव मोक्षयामास पञ्च सोऽप्सरसः शुभाः ॥ १.२.१२४ ॥

पुण्य तीर्थों की यात्रा और बभ्रुवाहन का जन्म — वहीं उन्होंने पाँच शुभ अप्सराओं को मुक्त किया।

1.2.125

शापाद्ग्राहत्वमापन्ना ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।
प्रभासतीर्थे पार्थेन कृष्णस्य च समागमः ॥ १.२.१२५ ॥

ब्राह्मण तपस्वी के शाप से वे ग्राह (मगरमच्छ) बन गए थे; प्रभास तीर्थ में पार्थ से उनका उद्धार हुआ और कृष्ण से समागम हुआ।

1.2.126

द्वारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी ।
वासुदेवस्यानुमते प्राप्ता चैव किरीटिना ॥ १.२.१२६ ॥

द्वारका में सुभद्रा, जो कामना करने वाले के द्वारा चाही गईं, वासुदेव की अनुमति से किरीटी (अर्जुन) ने उन्हें प्राप्त किया।

1.2.127

गृहीत्वा हरणं प्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने ।
अभिमन्योः सुभद्रायां जन्म चोत्तमतेजसः ॥ १.२.१२७ ॥

हरण करके ले जाने के बाद, देवकी-नन्दन कृष्ण के आने पर, सुभद्रा से परम तेजस्वी अभिमन्यु का जन्म हुआ।

1.2.128

द्रौपद्यास्तनयानां च संभवोऽनुप्रकीर्तितः ।
विहारार्थं च गतयोः कृष्णयोर्यमुनामनु ॥ १.२.१२८ ॥

द्रौपदी के पुत्रों के जन्म का भी क्रमवार वर्णन किया गया है; और विहार के लिए यमुना के तट पर गए उन दोनों कृष्णों का भी।

1.2.129

संप्राप्तिश्चक्रधनुषोः खाण्डवस्य च दाहनम् ।
मयस्य मोक्षो ज्वलनाद्भुजङ्गस्य च मोक्षणम् ॥ १.२.१२९ ॥

चक्र और धनुष की प्राप्ति, खाण्डव का दाहन, मय का अग्नि से मोक्ष, और नाग का मोक्षण।

1.2.130

महर्षेर्मन्दपालस्य शार्ङ्ग्या तनयसंभवः ।
इत्येतदादिपर्वोक्तं प्रथमं बहु विस्तरम् ॥ १.२.१३० ॥

महर्षि मन्दपाल का शार्ङ्गी से पुत्रों का जन्म — इस प्रकार आदिपर्व में यह पहला और विस्तृत वर्णन कहा गया।

1.2.131

अध्यायानां शते द्वे तु संख्याते परमर्षिणा ।
सप्तविंशतिरध्याया व्यासेनोत्तमतेजसा ॥ १.२.१३१ ॥

परम ऋषि ने जिनकी गणना की, वे दो सौ अध्याय हैं — और उत्तम तेज वाले व्यास ने सत्ताईस अध्याय (जोड़े)।

1.2.132

अष्टौ श्लोकसहस्राणि अष्टौ श्लोकशतानि च ।
श्लोकाश्च चतुराशीतिर्मुनिनोक्ता महात्मना ॥ १.२.१३२ ॥

महात्मा मुनि ने आठ हज़ार आठ सौ चौरासी श्लोक कहे।

1.2.133

द्वितीयं तु सभापर्व बहुवृत्तान्तमुच्यते ।
सभाक्रिया पाण्डवानां किङ्कराणां च दर्शनम्। ॥ १.२.१३३ ॥

दूसरा सभापर्व कहा जाता है, जो अनेक वृत्तान्तों से भरा है — पाण्डवों की सभा का निर्माण और सेवकों का दर्शन।

1.2.134

लोकपालसभाख्यानं नारदाद्देवदर्शिनः ।
राजसूयस्य चारम्भो जरासन्धवधस्तथा ॥ १.२.१३४ ॥

नारद से सुने हुए लोकपालों की सभा का वर्णन, राजसूय यज्ञ का आरम्भ, तथा जरासन्ध का वध।

1.2.135

गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मोक्षणम् ।
तथा दिग्विजयोऽत्रैव पाम्डवानां प्रकीर्तितः ॥ १.२.१३५ ॥

गिरिव्रज में बन्दी बनाए गए राजाओं की कृष्ण द्वारा मुक्ति, तथा यहीं पाण्डवों की दिग्विजय का वर्णन किया गया है।

1.2.136

राज्ञामागमनं चैव सार्हणानां महक्रतौ ।
राजसूयेऽर्घसंवादे शिशुपालवधस्तथा ॥ १.२.१३६ ॥

महान् यज्ञ राजसूय में राजाओं का आगमन, तथा अर्घ्य को लेकर हुए विवाद में और सम्मान के योग्य अतिथियों के बीच शिशुपाल का वध भी (वर्णित है)।

1.2.137

यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च ।
दुर्योधनस्यावहासो भीमेन च सभातले ॥ १.२.१३७ ॥

यज्ञ में उस वैभव को देखकर दुःख और असहनशीलता से भरे दुर्योधन का उपहास, और सभा-भवन में भीम द्वारा (किया गया उपहास भी वर्णित है)।

1.2.138

यत्रास्य मन्युरुद्भूतो येन द्यूतमकारयत् ।
यत्र धर्मसुतं द्यूते शकुनिः कितवोऽजयत् ॥ १.२.१३८ ॥

जहाँ उसका क्रोध उत्पन्न हुआ, जिससे उसने द्यूत करवाया, और जहाँ धूर्त शकुनि ने द्यूत में धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) को जीत लिया।

1.2.139

यत्र द्यूतार्णवे मग्नां द्रौपदीं नौरिवार्णवात् ।
धृतराष्ट्रो महाप्राज्ञः स्नुषां परमदुःखिताम् ॥ १.२.१३९ ॥

जहाँ द्यूत के समुद्र में डूबी हुई द्रौपदी को, जैसे नाव समुद्र से (पार लगाती है), महाप्राज्ञ धृतराष्ट्र ने, अपनी अत्यन्त दुःखी पुत्रवधू को (पार लगाया)।

1.2.140

तारयामास तांस्तीर्णाञ्ज्ञात्वा दुर्योधनो नृपः ।
पुनरेव ततो द्यूते समाह्वयत पाण्डवान् ॥ १.२.१४० ॥

उन्हें पार लगाए हुए जानकर राजा दुर्योधन ने फिर से द्यूत में पाण्डवों को बुलाया।

1.2.141

जित्वा स वनवासाय प्रेषयामास तांस्ततः ।
एतत्सर्वं सभापर्व समाख्यातं महात्मना ॥ १.२.१४१ ॥

उसे जीतकर उसने उन्हें वनवास के लिए भेज दिया। सभापर्व का यह सब कुछ महात्मा ने कह सुनाया।

1.2.142

अध्यायाः सप्ततिर्ज्ञेयास्तथा चाष्टौ प्रसंख्यया ।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु पञ्च श्लोकशतानि च ॥ १.२.१४२ ॥

अध्याय सत्तर और आठ, इस प्रकार गिनती से जानने योग्य हैं। श्लोक दो हज़ार और पाँच सौ भी।

1.2.143

श्लोकाश्चैकादश ज्ञेयाः पर्वण्यस्मिन्द्विजोत्तमाः ।
अतः परं तृतीयं तु ज्ञेयमारण्यकं महत् ॥ १.२.१४३ ॥

हे द्विजोत्तमों, इस पर्व में ग्यारह श्लोक जानने चाहिए। इसके बाद तीसरा महान आरण्यक पर्व जानना चाहिए।

1.2.144

वनवासं प्रयातेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः ॥ १.२.१४४ ॥

वनवास के लिए प्रस्थान किए गए महात्मा पाण्डवों के साथ, नगरवासियों का अनुगमन भी, और बुद्धिमान धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) का।

1.2.145

अन्नौषधीनां च कृते पाण्डवेन महात्मना ।
द्विजानां भरणार्थं च कृतमाराधनं रवेः ॥ १.२.१४५ ॥

अन्न और औषधियों के लिए, तथा ब्राह्मणों के भरण-पोषण के लिए, महात्मा पाण्डव ने सूर्य की आराधना की।

1.2.146

धौम्योपदेशात्तिग्मांशुप्रसादादन्नसंभः ।
हितं च ब्रुवतः क्षत्तुः परित्यागोऽम्बिकासुतात् ॥ १.२.१४६ ॥

धौम्य के उपदेश से और सूर्य की कृपा से अन्न की प्राप्ति हुई; तथा हितकारी बात कहने वाले विदुर का अम्बिका-पुत्र (धृतराष्ट्र) द्वारा त्याग किया गया।

1.2.147

त्यक्तस्य पाण्डुपुत्राणां समीपगमनं तथा ।
पुनरागमनं चैव धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥ १.२.१४७ ॥

पाण्डु के पुत्रों को त्यागे जाने के बाद उनके समीप जाना, और फिर धृतराष्ट्र के आदेश से वापस लौटना।

1.2.148

कर्णप्रोत्साहनाच्चैव धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
वनस्थान्पाण्डवान्हन्तुं मन्त्रो दुर्योधनस्यच ॥ १.२.१४८ ॥

कर्ण के प्रोत्साहन से, और दुर्बुद्धि धृतराष्ट्र-पुत्र दुर्योधन की वह योजना कि वन में रहने वाले पाण्डवों को मार डाला जाए।

1.2.149

तं दुष्टभावं विज्ञाय व्यासस्यागमनं द्रुतम् ।
निर्याणप्रतिषेधश्च सुरभ्याख्यानमेव च ॥ १.२.१४९ ॥

उस दुष्ट भावना को जानकर व्यास का शीघ्र आगमन, प्रस्थान का निषेध, और सुरभि की कथा।

1.2.150

मैत्रेयागमनं चात्र राज्ञश्चैवानुशासनम् ।
शापोत्सर्गश्च तेनैव राज्ञो दुर्योधनस्य च ॥ १.२.१५० ॥

यहाँ मैत्रेय का आगमन, राजा का उपदेश, और उन्हीं के द्वारा राजा दुर्योधन को दिया गया शाप।

1.2.151

किर्मीरस्य वधश्चात्र भीमसेनेन संयुगे ।
वृष्णीनामागमश्चात्र पाञ्चालानां च सर्वशः ॥ १.२.१५१ ॥

यहाँ युद्ध में भीमसेन द्वारा किर्मीर का वध, वृष्णियों का आगमन, और पांचालों का सब प्रकार से (आगमन)।

1.2.152

श्रुत्वा शकुनिना द्यूते निकृत्या निर्जितांश्च तान् ।
क्रुद्धस्यानुप्रशमनं हरेश्चैव किरीटिना ॥ १.२.१५२ ॥

शकुनि द्वारा द्यूत में छल से हराए गए उनके विषय में सुनकर क्रुद्ध (कृष्ण) का शमन, और हरि का तथा किरीटी (अर्जुन) के द्वारा (शांत करना)।

1.2.153

परिदेवनं च पाञ्चाल्या वासुदेवस्य सन्निधौ ।
आश्वासनं च कृष्णेन दुःखार्तायाः प्रकीर्तितम् ॥ १.२.१५३ ॥

पाञ्चाली का विलाप और वासुदेव की उपस्थिति में, दुःख से पीड़ित उसे कृष्ण द्वारा दिया गया आश्वासन भी वर्णित है।

1.2.154

तथा सौभवधाख्यानमत्रैवोक्तं महर्षिणा ।
सुभद्रायाः सपुत्रायाः कृष्णेन द्वारकां पुरीम् ॥ १.२.१५४ ॥

उसी प्रकार महर्षि द्वारा यहीं सौभ-वध का आख्यान भी कहा गया है, तथा पुत्र सहित सुभद्रा को कृष्ण द्वारा द्वारका नगरी ले जाने का वृत्तान्त भी।

1.2.155

नयनं द्रौपदेयानां धृष्टद्युम्नेन चैव ह ।
प्रवेशः पाण्डवेयानां रम्ये द्वैतवने ततः ॥ १.२.१५५ ॥

द्रौपदी के पुत्रों को धृष्टद्युम्न द्वारा ले जाए जाने का और फिर रमणीय द्वैतवन में पाण्डवों के प्रवेश का वर्णन है।

1.2.156

धर्मराजस्य चात्रैव संवादः कृष्णया सह ।
संवादश्च तथा राज्ञा भीमस्यापि प्रकीर्तितः ॥ १.२.१५६ ॥

यहीं धर्मराज युधिष्ठिर का द्रौपदी के साथ संवाद है, और उसी प्रकार राजा (युधिष्ठिर) के साथ भीम का संवाद भी वर्णित है।

1.2.157

समीपं पाण्डुपुत्राणां व्यासस्यागमनं तथा ।
प्रतिश्रुत्याथ विद्याया दानं राज्ञो महर्षिणा ॥ १.२.१५७ ॥

पाण्डु-पुत्रों के समीप व्यास का आगमन तथा फिर महर्षि द्वारा राजा को विद्या का वचन देकर उसका दान करने का वर्णन है।

1.2.158

गमनं काम्यके चापि व्यासे प्रतिगते ततः ।
अस्त्रहेतोर्विवासश्च पार्थस्यामिततेजसः ॥ १.२.१५८ ॥

व्यास के चले जाने पर पाण्डवों का काम्यक वन को जाना, और फिर अमित तेजस्वी पार्थ (अर्जुन) का दिव्यास्त्रों के लिए निर्वासन वर्णित है।

1.2.159

महादेवेन युद्धं च किरातवपुषा सह ।
दर्शनं लोकपालानामस्त्रप्राप्तिस्तथैव च ॥ १.२.१५९ ॥

महादेव के साथ किरात रूप में युद्ध, लोकपालों का दर्शन और दिव्य अस्त्रों की प्राप्ति भी।

1.2.160

महेन्द्रलोकगमनमस्त्रार्थे च किरीटिनः ।
यत्र चिन्ता समुत्पन्ना धृतराष्ट्रस्य भूयसी ॥ १.२.१६० ॥

अस्त्र प्राप्ति के लिए किरीटी (अर्जुन) का इन्द्रलोक गमन, जिससे धृतराष्ट्र के मन में बहुत चिंता उत्पन्न हुई।

1.2.161

दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
युधिष्ठिरस्य चार्तस्य व्यसने परिदेवनम् ॥ १.२.१६१ ॥

भावितात्मा महर्षि बृहदश्व का दर्शन, और विपत्ति में पीड़ित युधिष्ठिर का विलाप।

1.2.162

नलोपाख्यानमत्रैव धर्मिष्ठं करुणोदयम् ।
दमयन्त्याः स्थितिर्यत्र नलस्य चरितं तथा ॥ १.२.१६२ ॥

यहीं पर धर्मनिष्ठ और करुणा जगाने वाला नलोपाख्यान है, जहाँ दमयन्ती की स्थिरता और नल का चरित्र है।

1.2.163

तथाक्षहृदयप्राप्तिस्तस्मादेव महर्षितः ।
लोमशस्यागमस्तत्र स्वर्गात्पाण्डुसुतान्प्रति ॥ १.२.१६३ ॥

इसी प्रकार उसी महर्षि से अक्षहृदय (द्यूत-विद्या) की प्राप्ति, और वहाँ स्वर्ग से पाण्डु-पुत्रों के पास लोमश का आगमन।

1.2.164

वनवासगतानां च पाण्डवानां महात्मनाम् ।
स्वर्गे प्रवृत्तिराख्याता लोमशेनार्जुनस्य वै ॥ १.२.१६४ ॥

वनवास में गए महात्मा पाण्डवों के विषय में, और स्वर्ग में अर्जुन के विषय में लोमश द्वारा सुनाया गया वृत्तान्त कहा गया है।

1.2.165

संदेशादर्जुनस्यात्र तीर्थाभिगमनक्रिया ।
तीर्थानां च फलप्राप्तिः पुण्यत्वं चापि कीर्तितम् ॥ १.२.१६५ ॥

अर्जुन के संदेश से यहाँ तीर्थों की यात्रा का कर्म, तीर्थों से प्राप्त फल और उनकी पवित्रता का वर्णन किया गया है।

1.2.166

पुलस्त्यतीर्थयात्रा च नारदेन महर्षिणा ।
तीर्थयात्रा च तत्रैव पाण्डवानां महात्मनां ॥ १.२.१६६ ॥

महर्षि नारद द्वारा पुलस्त्य तीर्थ की यात्रा तथा वहीं महात्मा पाण्डवों की तीर्थयात्रा (का वर्णन है)।

1.2.167

तथा यज्ञविभूतिश्च गयस्यात्र प्रकीर्तिता ॥ १.२.१६७ ॥

उसी प्रकार यहाँ गय का यज्ञ-वैभव भी कीर्तित हुआ है।

1.2.168

आगस्त्यमपि चाख्यानं यत्र वातापिभक्षणम् ।
लोपामुद्राभिपमनमपत्यार्थमृषेस्तथा ॥ १.२.१६८ ॥

अगस्त्य का आख्यान भी (कहा गया है), जहाँ वातापि का भक्षण है, तथा ऋषि (अगस्त्य) के संतान-हेतु लोपामुद्रा का पास जाना (भी वर्णित है)।

1.2.169

ऋश्यशृङ्गस्य चरितं कौमारब्रह्मचारिणः ।
जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरितेजसः ॥ १.२.१६९ ॥

बाल्यकाल से ब्रह्मचारी ऋश्यशृङ्ग का चरित, तथा महातेजस्वी जमदग्नि-पुत्र परशुराम का चरित (वर्णित है)।

1.2.170

कार्तवीर्यवधो यत्र हैहयानां च वर्ण्यते ।
प्रभासतीर्थे पाण्डूनां वृष्णिभिश्च समागमः ॥ १.२.१७० ॥

जहाँ कार्तवीर्य और हैहयों के वध का वर्णन है, तथा प्रभास तीर्थ में पाण्डवों का वृष्णिवंशियों से मिलन (भी वर्णित है)।

1.2.171

सौकन्यमपि चाख्यानं च्यवनो यत्र भार्गवः ।
शर्यातियज्ञे नासत्यौ कृतवान्सोमपीथिनौ ॥ १.२.१७१ ॥

यहाँ सौकन्या की कथा भी है, और भृगुवंशी च्यवन की, जिसने शर्याति के यज्ञ में सोमपान करने वाले दोनों नासत्यों (अश्विनीकुमारों) को (यज्ञभाग का अधिकारी) बनाया।

1.2.172

ताभ्यां च यत्र स मुनिर्यौवनं प्रतिपादितः ।
मान्धातुश्चाप्युपाख्यानं राज्ञोऽत्रैवप्रकीर्तितं ॥ १.२.१७२ ॥

यहीं उन (अश्विनों) के द्वारा उस मुनि (च्यवन) को यौवन लौटाया गया, और यहीं राजा मान्धाता का उपाख्यान भी वर्णित है।

1.2.173

जन्तूपाख्यानमत्रैव यत्र पुत्रेण सोमकः ।
पुत्रार्थमयजद्राजा लेभे पुत्रशतं च सः ॥ १.२.१७३ ॥

यहीं जन्तु का उपाख्यान है, जहाँ राजा सोमक ने पुत्र की कामना से यज्ञ किया और उसे सौ पुत्र प्राप्त हुए।

1.2.174

ततः श्येनकपोतीयमुपाख्यानमनुत्तमम् ।
इन्द्राग्नी यत्र धर्मश्चाप्यजिज्ञासञ्शिबिं नृपम् ॥ १.२.१७४ ॥

फिर यह श्येन-कपोत का अनुपम उपाख्यान है, जहाँ इन्द्र, अग्नि और धर्म ने राजा शिबि की परीक्षा ली।

1.2.175

अष्टावक्रीयमत्रैव विवादो यत्र बन्दिना ।
अष्टावक्रस्य विप्रर्षेर्जनकस्याध्वरेऽभवत् ॥ १.२.१७५ ॥

यहीं अष्टावक्र का उपाख्यान है, जहाँ जनक के यज्ञ में ब्राह्मण ऋषि अष्टावक्र का बन्दी के साथ शास्त्रार्थ हुआ।

1.2.176

नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च ।
पराजितो यत्र बन्दी विवादेन महात्मना ॥ १.२.१७६ ॥

नैयायिकों में प्रमुख, वरुण के पुत्र उन महात्मा के साथ शास्त्रार्थ में जहाँ बन्दी पराजित हुआ।

1.2.177

विजित्य सागरं प्राप्तं पितरं लब्धवानृषिः ।
यवक्रीतस्य चाख्यानं रैभ्यस्य च महात्मनः।
गन्धमादनयात्रा च वासो नारायणाश्रमे ॥ १.२.१७७ ॥

समुद्र को जीतकर, जिस ऋषि ने अपने पिता को पा लिया, यवक्रीत की कथा और महात्मा रैभ्य की कथा, गन्धमादन की यात्रा और नारायण के आश्रम में निवास।

1.2.178

नियुक्तो भीमसेनश्च द्रौपद्या गन्धमादने ।
व्रजन्पथि महाबाहुर्दृष्टवान्पवनात्मजम् ॥ १.२.१७८ ॥

द्रौपदी द्वारा गन्धमादन पर भेजे गए भीमसेन ने, मार्ग में जाते हुए, उन महाबाहु ने पवनपुत्र को देखा।

1.2.179

कदलीषण्डमध्यस्थं हनूमन्तं महाबलम् ।
यत्र मन्दारपुष्पार्थे नलिनीं तामधर्षयत् ॥ १.२.१७९ ॥

केले के वन के बीच स्थित महाबली हनुमान को, जहाँ मन्दार पुष्पों के लिए उन्होंने उस कमल-सरोवर को विक्षुब्ध किया था।

1.2.180

यत्रास्य युद्धमभवत्सुमहद्राक्षसैः सह ।
यक्षैश्चैव महावीर्यैर्मणिमत्प्रमुखैस्तथा ॥ १.२.१८० ॥

जहाँ उनका राक्षसों के साथ बड़ा युद्ध हुआ, और महापराक्रमी यक्षों के साथ भी, जिनमें मणिमत् प्रमुख थे।

1.2.181

जटासुरस्य च वधो राक्षसस्य वृकोदरात् ।
वृषपर्वणो राजर्षेस्ततोऽभिगमनं स्मृतम् ॥ १.२.१८१ ॥

राक्षस जटासुर का वृकोदर (भीम) द्वारा वध, और फिर राजर्षि वृषपर्वा के पास उनके जाने का वर्णन स्मरण किया गया है।

1.2.182

आर्ष्टिषेणाश्रमे चैषां गमनं वास एव च ।
प्रोत्साहनं च पाञ्चाल्या भीमस्यात्र महात्मनः ॥ १.२.१८२ ॥

आर्ष्टिषेण के आश्रम में इनका जाना और निवास भी, तथा यहाँ महात्मा भीम के लिए पांचाली (द्रौपदी) का प्रोत्साहन।

1.2.183

कैलासारोहणं प्रोक्तं यत्र यक्षैर्बलोत्कटैः ।
युद्धमासीन्महाघोरं मणिमत्प्रमुखैः सह ॥ १.२.१८३ ॥

जहाँ बलवान यक्षों के साथ कैलास पर चढ़ने की कथा कही गई है, और मणिमत् आदि के साथ अत्यंत भयानक युद्ध हुआ था।

1.2.184

समागमश्च पाण्डूनां यत्र वैश्रवणेन च ।
समागमश्चार्जुनस्य तत्रैव भ्रातृभिः सह ॥ १.२.१८४ ॥

जहाँ पांडवों की वैश्रवण (कुबेर) से भेंट हुई, और वहीं अर्जुन की अपने भाइयों के साथ भेंट हुई।

1.2.185

अवाप्य दिव्यान्यस्त्राणि गुर्वर्थं सव्यसाचिना ।
निवातकवचैर्युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः ॥ १.२.१८५ ॥

गुरु के निमित्त दिव्य अस्त्र प्राप्त करके सव्यसाची (अर्जुन) ने हिरण्यपुर के निवासी निवातकवचों के साथ युद्ध किया।

1.2.186

निवातकवचैर्घोरैर्दानवैः सुरशत्रुभिः ।
पौलोमैः कालकेयैश्च यत्र युद्धं किरीटिनः ॥ १.२.१८६ ॥

जहाँ किरीटधारी (अर्जुन) का युद्ध निवातकवच, सुरों के शत्रु भयानक दानवों, पौलोमों और कालकेयों से हुआ।

1.2.187

वधश्चैषां समाख्यातो राज्ञस्तेनैव धीमता ।
अस्त्रसंदर्शनारम्भो धर्मराजस्य सन्निधौ ॥ १.२.१८७ ॥

उनका वध भी उस बुद्धिमान राजा ने ही कहा है। धर्मराज की उपस्थिति में अस्त्रों के प्रदर्शन का आरंभ हुआ।

1.2.188

पार्थस्य प्रतिषेधश्छ नारदेन सुरर्षिणा ।
अवरोहणं पुनश्चैव पाण्डूनां गन्धमादनात् ॥ १.२.१८८ ॥

देवर्षि नारद ने पार्थ (अर्जुन) को रोका, और पांडव फिर गंधमादन पर्वत से नीचे उतरे।

1.2.189

भीमस्य ग्रहणं चात्र पर्वताभोगवर्ष्मणा ।
भुजगेन्द्रेण बलिना तस्मिन्सुगहने वने ॥ १.२.१८९ ॥

यहाँ उस घने वन में पर्वत के विस्तार जैसे विशाल शरीर वाले बलवान नागराज द्वारा भीम का पकड़ा जाना (कहा गया है)।

1.2.190

अमोक्षयद्यत्र चैनं प्रश्नानुक्त्वा युधिष्ठिरः ।
काम्यकागमनं चैव पुनस्तेषां महात्मनाम् ॥ १.२.१९० ॥

जहाँ युधिष्ठिर ने प्रश्नों का उत्तर देकर उसे मुक्त कराया, और फिर उन महात्माओं का काम्यक वन में जाना (कहा गया है)।

1.2.191

तत्रस्थांश्च पुनर्द्रष्टुं पाण्डवान्परुषर्षभान् ।
वासुदेवस्यागमनमत्रैव परिकीर्तितम् ॥ १.२.१९१ ॥

वहाँ ठहरे हुए पुरुषश्रेष्ठ पाण्डवों को फिर देखने के लिए वासुदेव का आगमन भी यहीं वर्णित है।

1.2.192

मार्कण्डेयसमास्यायामुपाख्यानानि सर्वशः ।
पृथोर्वैन्यस्य यत्रोक्तमाख्यानं परमर्षिणा ॥ १.२.१९२ ॥

मार्कण्डेय-समस्या में सभी उपाख्यान हैं, जहाँ परम ऋषि द्वारा वैन्य पृथु की कथा कही गई है।

1.2.193

संवादश्च सरस्वत्यास्तार्क्ष्यर्षेः सुमहात्मनः ।
मत्स्योपाख्यानमत्रैव प्रोच्यते तदनन्तरम् ॥ १.२.१९३ ॥

सरस्वती और महात्मा तार्क्ष्य ऋषि का संवाद भी, तथा उसके बाद यहीं मत्स्योपाख्यान कहा गया है।

1.2.194

मार्कण्डेयसमास्या च पुराणं परिकीर्त्यते ।
ऐन्द्रद्युम्नामुपाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम् ॥ १.२.१९४ ॥

मार्कण्डेय-समस्या और पुराण कहे जाते हैं; ऐन्द्रद्युम्न का उपाख्यान तथा आङ्गिरस का उपाख्यान भी स्मरण किया गया है।

1.2.195

पतिव्रतायाश्चाख्यानं तथैवाङ्गिरसं स्मृतम् ।
द्रौपद्याः कीर्तितश्चात्र संवादः सत्यभामया ॥ १.२.१९५ ॥

पतिव्रता का आख्यान तथा आङ्गिरस भी स्मरण किया गया है। यहाँ द्रौपदी का सत्यभामा के साथ संवाद भी कहा गया है।

1.2.196

पुनर्द्वैतवनं चैव पाण्डवाः समुपागताः ।
घोषयात्रा च गन्धर्वैर्यत्र बद्धः सुयोधनः ॥ १.२.१९६ ॥

फिर पाण्डव द्वैतवन में आए। वहाँ घोषयात्रा हुई, और जहाँ गन्धर्वों ने सुयोधन को बाँध लिया।

1.2.197

ह्रियमाणस्तु मन्दात्मा मोक्षितोऽसौ किरीटिना ।
धर्मराजस्य चात्रैव मृगस्वप्ननिदर्शनात् ॥ १.२.१९७ ॥

दुर्बुद्धि वह जब हरा जा रहा था, तब किरीटी (अर्जुन) ने उसे छुड़ाया। यहीं धर्मराज के मृगस्वप्न का दर्शन भी हुआ।

1.2.198

काम्यके काननश्रेष्ठे पुनर्गमनमुच्यते ।
व्रीहिद्रौणिकमाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ॥ १.२.१९८ ॥

श्रेष्ठ वनों में से काम्यक वन में पुनः आगमन कहा जाता है। यहीं व्रीहि-द्रौणिक का आख्यान भी विस्तार से है।

1.2.199

दुर्वाससोऽप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
जयद्रथेनापहारो द्रौपद्याश्चाश्रमान्तरात् ॥ १.२.१९९ ॥

दुर्वासा का उपाख्यान भी यहीं कहा गया है। जयद्रथ द्वारा आश्रम के भीतर से द्रौपदी का हरण भी।

1.2.200

यत्रैनमन्वयाद्भीमो वायुवेगसमो जवे ।
चक्रे चैनं पञ्चशिखं यत्र भीमो महाबलः ॥ १.२.२०० ॥

जहाँ वायु-वेग के समान वेगवान भीम ने उसका पीछा किया, और जहाँ महाबली भीम ने उसे पञ्चशिख (पाँच चोटियों वाला) बना दिया।

1.2.201

रामायणमुपाख्यानमत्रैव बहुविस्तरम् ।
यत्र रामेण विक्रम्य निहतो रावणो युधि ॥ १.२.२०१ ॥

यहाँ रामायण नामक अत्यंत विस्तृत उपाख्यान भी है, जिसमें राम ने पराक्रम दिखाकर युद्ध में रावण को मारा।

1.2.202

सावित्र्याश्चाप्युपाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
कर्णस्य परिमोक्षोऽत्र कुण्डलाभ्यां पुरंदरात् ॥ १.२.२०२ ॥

यहाँ सावित्री का उपाख्यान भी कहा गया है, और यहीं कर्ण का इन्द्र से कुण्डलों के साथ मुक्ति पाने का प्रसंग है।

1.2.203

यत्रास्य शक्तिं तुष्टोऽसावदादेकवधाय च ।
आरणेयमुपाख्यानं यत्र धर्मोऽन्वशात्सुतम् ॥ १.२.२०३ ॥

जहाँ इन्द्र ने प्रसन्न होकर एक वध के लिए उसे शक्ति दी, और यहीं आरणेय उपाख्यान है, जहाँ धर्म ने अपने पुत्र को उपदेश दिया।

1.2.204

जग्मुर्लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम् ।
एतदारण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम् ॥ १.२.२०४ ॥

जहाँ वरदान पाए हुए पाण्डव पश्चिम दिशा की ओर गए; यह आरण्यक पर्व तीसरा कहा गया है।

1.2.205

अत्राध्यायशते द्वे तु संख्यया परिकीर्तिते ।
एकोनसप्ततिश्चैव तथाऽध्यायाः प्रकीर्तिताः ॥ १.२.२०५ ॥

यहाँ दो सौ अध्याय गिनती में कहे गए हैं, और उनहत्तर अध्याय भी इसी प्रकार कहे गए हैं।

1.2.206

एकादश सहस्राणि श्लोकानां षट् शतानि च ।
चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ॥ १.२.२०६ ॥

इस पर्व में ग्यारह हज़ार छह सौ चौंसठ श्लोक कहे गए हैं।

1.2.207

अतः परं निबोधेदं वैराटं पर्व विस्तरम् ।
विराटनगरे गत्वा श्मशाने विपुलां शमीम् ॥ १.२.२०७ ॥

अब आगे विराट पर्व को विस्तार से सुनो। विराट नगर में जाकर श्मशान में उस विशाल शमी वृक्ष के पास...

1.2.208

दृष्ट्वा संनिदधुस्तत्र पाण्डवा ह्यायुधान्युत ।
यत्र प्रविश्य नगरं छद्मना न्यवसंस्तु ते ॥ १.२.२०८ ॥

पाण्डवों ने वहाँ देखकर अपने शस्त्र रख दिए, जहाँ नगर में प्रवेश करके वे छद्मवेश में निवास करते थे।

1.2.209

पाञ्चालीं प्रार्थयानस्य कामोपहतचेतसः ।
दुष्टात्मनो वधो यत्र कीचकस्य वृकोदरात् ॥ १.२.२०९ ॥

जहाँ कामवासना से व्याकुल चित्त वाले उस दुष्टात्मा कीचक ने पांचाली की याचना की, और जहाँ भीम के हाथों कीचक का वध हुआ।

1.2.210

पाण्डवान्वेषणार्थं च राज्ञो दुर्योधनस्य च ।
चाराः प्रस्थापिताश्चात्र निपुणाः सर्वतोदिशं ॥ १.२.२१० ॥

पाण्डवों को खोजने के लिए और राजा दुर्योधन के लिए यहाँ सब दिशाओं में कुशल गुप्तचर भेजे गए।

1.2.211

न च प्रवृत्तिस्तैर्लब्धा पाण्डवानां महात्मनाम् ।
गोग्रहश्च विराटस्य त्रिगर्तैः प्रथमं कृतः ॥ १.२.२११ ॥

परंतु उन्हें महात्मा पाण्डवों की कोई सूचना नहीं मिली। और पहले त्रिगर्तों ने विराट की गायों को हर लिया।

1.2.212

यत्रास्य युद्धं सुमहत्तैरासील्लोमहर्षणम् ।
ह्रियमाणश्च यत्रासौ भीमसेनेन मोक्षितः ॥ १.२.२१२ ॥

वहाँ उनके साथ उसका अत्यंत भयंकर रोमांचकारी युद्ध हुआ, और जहाँ वह (विराट) अपहृत होकर भीमसेन द्वारा छुड़ाया गया।

1.2.213

गोधनं च विराटस्य मोक्षितं यत्र पाण्डवैः ।
अनन्तरं च कुरुभिस्तस्य गोग्रहणं कृतम् ॥ १.२.२१३ ॥

जहाँ पाण्डवों ने विराट का गोधन छुड़ाया, और उसके बाद कौरवों ने उसका गोग्रहण किया।

1.2.214

समस्ता यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवो युधि ।
प्रत्याहृतं गोधनं च विक्रमेण किरीटिना ॥ १.२.२१४ ॥

जहाँ पार्थ ने युद्ध में समस्त कौरवों को जीत लिया, और पराक्रम से किरीटी ने गोधन वापस लिया।

1.2.215

विराटेनोत्तरा दत्ता स्नुषा यत्र किरीटिनः ।
अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रमरिघातिनम् ॥ १.२.२१५ ॥

जहाँ विराट ने उत्तरा को किरीटी की पुत्रवधू के रूप में दिया, अभिमन्यु के लिए, जो सौभद्र और शत्रुओं का संहारक था।

1.2.216

चतुर्थमेतद्विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम् ।
अत्रापि परिसंख्याता अध्यायाः परमर्षिणा ॥ १.२.२१६ ॥

यह चौथा विशाल वैराट पर्व वर्णित है; यहाँ भी परम ऋषि द्वारा अध्यायों की गणना की गई है।

1.2.217

सप्तषष्टिरथो पूर्णाः श्लोकानामपि मे शृणु ।
श्लोकानां द्वे सहस्रे तु श्लोकाः पञ्चाशदेव तु ॥ १.२.२१७ ॥

सड़सठ पूरे अध्याय हैं; मुझसे श्लोकों की संख्या भी सुनो। श्लोक दो हज़ार पचास हैं।

1.2.218

उक्तानि वेदविदुषा पर्वण्यस्मिन्महर्षिणा ।
उद्योगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम् ॥ १.२.२१८ ॥

वेदज्ञ महर्षि ने इस पर्व में जो कहा है, उसे सुनो; पाँचवाँ पर्व उद्योग पर्व जानना चाहिए।

1.2.219

उपप्लाव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया ।
दुर्योधनोऽर्जुनश्चैव वासुदेवमुपस्थितौ ॥ १.२.२१९ ॥

पाण्डवों के उपप्लव्य नगर में डेरा डालने पर विजय की इच्छा से दुर्योधन और अर्जुन दोनों वासुदेव के पास आए।

1.2.220

साहाय्यमस्मिन्समरे भवान्नौ कर्तुमर्हति ।
इत्युक्ते वचने कृष्णो यत्रोवाच महामतिः ॥ १.२.२२० ॥

"इस युद्ध में आप हम दोनों की सहायता करें, यही उचित है।" ऐसा कहे जाने पर महामति कृष्ण ने कहा।

1.2.221

अयुध्यमानमात्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ ।
अक्षौहिणीं वा सैन्यस्य कस्य किं वा ददाम्यहम् ॥ १.२.२२१ ॥

"मैं स्वयं युद्ध न करूँगा, केवल मन्त्री रहूँगा, या सेना की एक अक्षौहिणी दूँगा। हे पुरुषश्रेष्ठो, किसे क्या दूँ?"

1.2.222

वव्रे दुर्योधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः ।
अयुध्यभानं सचिवं वव्रे कृष्मं धनंजयः ॥ १.२.२२२ ॥

मन्दबुद्धि और दुष्टमति दुर्योधन ने सेना को चुना, जबकि धनंजय (अर्जुन) ने युद्ध न करने वाले सचिव कृष्ण को चुना।

1.2.223

मद्रराजं व राजानमायान्तं पाण्डवान्प्रति ।
उपहारैर्वञ्चायत्वा वर्त्मन्येव सुयोधनः ॥ १.२.२२३ ॥

पाण्डवों की ओर आते हुए मद्रराज और राजा (शल्य) को, उपहारों द्वारा मार्ग में ही ठगकर, सुयोधन ने...

1.2.224

वरदं तं वरं वव्रे साहाय्यं क्रियतां मम ।
शल्यस्तस्मै प्रतिश्रुत्य जगामोद्दिश्य पाण्डवान् ॥ १.२.२२४ ॥

वरदाता उससे एक वर माँगा: "मेरी सहायता की जाए।" शल्य ने उसे वचन देकर पाण्डवों की ओर प्रस्थान किया।

1.2.225

शान्तिपूर्वं चाकथयद्यत्रेन्द्रविजयं नृपः ।
पुरोहितप्रेषणं च पाण्डवैः कौरवान्प्रति ॥ १.२.२२५ ॥

राजा ने जहाँ शान्तिपूर्वक इन्द्रविजय का वर्णन किया और पाण्डवों द्वारा कौरवों के प्रति पुरोहित भेजे जाने का वृत्तान्त कहा।

1.2.226

वैचित्रवीर्यस्य वचः समादाय पुरोधसः ।
तथेन्द्रविजयं चापि यानं चैव पुरोधसः ॥ १.२.२२६ ॥

वैचित्रवीर्य (धृतराष्ट्र) के वचन और पुरोहित की बातें लेकर, वैसे ही इन्द्रविजय तथा पुरोहित की यात्रा का भी वर्णन किया।

1.2.227

संजयं प्रेषयामास शमार्थी पाण्डवान्प्रति ।
यत्र दूतं महाराजो धृतराष्ट्रः प्रतापवान् ॥ १.२.२२७ ॥

शान्ति चाहते हुए पाण्डवों के पास संजय को भेजा; जहाँ प्रतापी महाराज धृतराष्ट्र ने दूत के रूप में (संजय को भेजा)।

1.2.228

श्रुत्वा च पाण्डवान्यत्र वासुदेवपुरोगमान् ।
प्रजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया ॥ १.२.२२८ ॥

वासुदेव (कृष्ण) जिनके आगे हैं, ऐसे पाण्डवों की (संवाद) सुनकर, धृतराष्ट्र की चिन्ता से उनकी नींद उड़ गई।

1.2.229

विदुरो यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च ।
श्रावयामास राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम् ॥ १.२.२२९ ॥

जहाँ विदुर ने विचित्र और हितकारी वचन बुद्धिमान राजा धृतराष्ट्र को सुनाए।

1.2.230

तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्ममनुत्तमम् ।
मनस्तापान्वितो राजा श्रावितः शोकलालसः ॥ १.२.२३० ॥

वैसे ही जहाँ सनत्सुजात द्वारा सर्वोत्तम अध्यात्म (उपदेश) सुनाया गया; मन के ताप से युक्त, शोक में डूबे राजा को वह सुनाया गया।

1.2.231

प्रभाते राजसमितौ संजयो यत्र वा विभो ।
ऐकात्म्यं वासुदेवस्य प्रोक्तवानर्जुनस्य च ॥ १.२.२३१ ॥

हे विभो, प्रभात के समय राजसभा में, अथवा जहाँ संजय ने वासुदेव और अर्जुन की एकात्मता के विषय में कहा था।

1.2.232

यत्र कृष्णो दयापन्नः सन्धिमिच्छन्महामतिः ।
स्वयमागाच्छणं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम् ॥ १.२.२३२ ॥

जहाँ महामति कृष्ण करुणा से भरकर सन्धि चाहते हुए स्वयं शान्ति स्थापित करने नागसाह्वय नगर आए।

1.2.233

प्रत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्योधनेन वै ।
शमार्थे याचमानस्य पक्षयोरुभयोर्हितम् ॥ १.२.२३३ ॥

शान्ति के लिए याचना करने वाले कृष्ण का राजा दुर्योधन द्वारा प्रत्याख्यान, जो दोनों पक्षों के हित के लिए था।

1.2.234

दम्भोद्भवस्य चाख्यानमत्रैव परिकीर्तितम् ।
वरान्वेषणमत्रैव मातलेश्च महात्मनः ॥ १.२.२३४ ॥

यहीं दम्भोद्भव की कथा भी कही गई, और यहीं महात्मा मातलि का वरों का अन्वेषण।

1.2.235

महर्षेश्चापि चरितं कथितं गालवस्य वै ।
विदुलायाश्च पुत्रस्य प्रोक्तं चाप्यनुशासनम् ॥ १.२.२३५ ॥

महर्षि गालव का चरित भी कहा गया, और विदुला के पुत्र का उपदेश भी कहा गया।

1.2.236

कर्णदुर्योधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम् ।
योगेश्वरत्पं कृष्णेन यत्र राज्ञां प्रदर्शितम् ॥ १.२.२३६ ॥

कर्ण, दुर्योधन आदि की दुष्ट मन्त्रणा को जानकर, जहाँ कृष्ण ने राजाओं को अपना योगेश्वर रूप दिखाया।

1.2.237

रथमारोप्य कृष्णेन यत्र कर्णोऽनुमन्त्रितः ।
उपायपूर्वं शौटीर्यात्प्रत्याख्यातश्च तेन सः ॥ १.२.२३७ ॥

कृष्ण ने कर्ण को रथ पर बिठाकर जहाँ उससे मन्त्रणा की, और उपाय के साथ कहे जाने पर भी उसने अभिमानवश उसे ठुकरा दिया।

1.2.238

आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लाव्यमरिंदमः ।
पाण्डवानां यथावृत्तं सर्वमाख्यातवान्हरिः ॥ १.२.२३८ ॥

शत्रुओं का दमन करने वाले हरि (कृष्ण) हस्तिनापुर से उपप्लव्य आकर पाण्डवों से जो कुछ हुआ था, वह सब कह सुनाया।

1.2.239

ते तस्य वचनं श्रुत्वा मन्त्रयित्वा च यद्धितम् ।
साङ्ग्रामिकं ततः सर्वं सञ्जं चक्रुः परंतपाः ॥ १.२.२३९ ॥

उन परंतप पाण्डवों ने उसकी बात सुनकर और जो हितकर था उस पर विचार करके, फिर युद्ध-सम्बन्धी सारी तैयारी की।

1.2.240

ततो युद्धाय निर्याता नराश्वरथदन्तिनः ।
नगराद्धास्तिनपुराद्वलसंख्यानमेवच ॥ १.२.२४० ॥

फिर युद्ध के लिए मनुष्य, घोड़े, रथ और हाथी निकल पड़े, हस्तिनापुर नगर से, और सेना की गिनती भी की गई।

1.2.241

यत्र राज्ञा ह्युलूकस्य प्रेषणं पाम्डवान्प्रति ।
श्वोभाविनि महायुद्धे दौत्येन कृतवान्प्रभुः ॥ १.२.२४१ ॥

जहाँ राजा (दुर्योधन) ने कल होने वाले महायुद्ध के लिए पाण्डवों के पास उलूक को दूत बनाकर भेजा।

1.2.242

रथातिरथसंख्यानमम्बोपाख्यानमेव च ।
एतत्सुबहुवृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते ॥ १.२.२४२ ॥

रथी और अतिरथियों की गणना, तथा अम्बा का उपाख्यान — यह महाभारत का पाँचवाँ पर्व है, जिसमें बहुत-सी घटनाओं का वृत्तान्त है।

1.2.243

उद्योगपर्व निर्दिष्टं सन्धिविग्रहमिश्रितम् ।
अध्यायानां शतं प्रोक्तं षडशीतिर्महर्षिणा ॥ १.२.२४३ ॥

उद्योगपर्व को सन्धि और विग्रह से मिश्रित कहा गया है, जिसमें महर्षि ने एक सौ छियासी अध्याय बताए हैं।

1.2.244

श्लोकानां षट् सहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
श्लोकाश्च नवतिः प्रोक्तास्तथैवाष्टौ महात्मना ॥ १.२.२४४ ॥

श्लोक छह हज़ार और उतने ही सौ, तथा नब्बे श्लोक कहे गए हैं, और महात्मा ने आठ (श्लोक) भी कहे।

1.2.245

व्यासेनोदारमतिना पर्वण्यस्मिंस्तपोधनाः ।
अतः परं विचित्रार्थं भीष्मपर्व प्रचक्षते ॥ १.२.२४५ ॥

हे तपोधनो, उदार बुद्धि वाले व्यास ने इस पर्व में (जो कहा)। इसके बाद अनेक अर्थों से भरा भीष्मपर्व कहा जाता है।

1.2.246

जम्बूखण्डविनिर्माणं यत्रोक्तं संजयेन ह ।
यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादमगमत्परम् ॥ १.२.२४६ ॥

जहाँ संजय ने जम्बूखण्ड के निर्माण का वर्णन किया, और जहाँ युधिष्ठिर की सेना अत्यधिक विषाद को प्राप्त हुई।

1.2.247

यत्र युद्धमभूद्धोरं दसाहानि सुदारुणम् ।
कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवो महामतिः ॥ १.२.२४७ ॥

जहाँ दस दिनों तक अत्यंत भयानक और दारुण युद्ध हुआ, और जहाँ पार्थ का मोह (कश्मल) था, और जहाँ महामति वासुदेव (थे)।

1.2.248

मोहजं नाशयामास हेतुभिर्मोक्षदर्शिभिः ।
समीक्ष्यादोक्षजः क्षिप्रं युधिष्ठिरहिते रतः ॥ १.२.२४८ ॥

मोह से उत्पन्न (कश्मल) को मोक्ष दिखाने वाले हेतुओं से (उन्होंने) नष्ट कर दिया। युधिष्ठिर के हित में रत अधोक्षज (कृष्ण) ने विचार करके शीघ्र ही (यह किया)।

1.2.249

रथादाप्लुत्य वेगेन स्वयं कृष्ण उदारधीः ।
प्रतोदपाणिराधावद्भीष्मं हन्तुं व्यपेतभीः ॥ १.२.२४९ ॥

उदारबुद्धि कृष्ण स्वयं रथ से वेग से कूदकर, हाथ में अंकुश लिए, निर्भय होकर भीष्म को मारने के लिए दौड़े।

1.2.250

वाक्यप्रतोदाभिहतो यत्र कृष्णेन पाण्डवः ।
गाण्डीवधन्वा समरे सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ १.२.२५० ॥

जब कृष्ण के शब्द-अंकुश से आहत होकर गाण्डीव धनुषधारी पाण्डव, जो समरभूमि में सभी शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ थे, (आगे बढ़े)।

1.2.251

शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थो महाधनुः ।
विनिघ्नन्निशितैर्बाणै रथाद्भीष्ममपातयत् ॥ १.२.२५१ ॥

जहाँ पृथा-पुत्र अर्जुन महाधनुर्धर ने शिखण्डी को आगे रखकर पैने बाणों से प्रहार करते हुए भीष्म को रथ से गिरा दिया।

1.2.252

शरतल्पगतश्चैव भीष्मो यत्र बभूव ह ।
षष्ठमेतत्समाख्यातं भारते पर्व विस्तृतम् ॥ १.२.२५२ ॥

जहाँ शरशय्या पर लेटे हुए भीष्म हुए, वह महाभारत का यह छठा विस्तृत पर्व कहा गया है।

1.2.253

अध्यायानां शतं प्रोक्तं तथा सप्तदशापरे ।
पञ्च श्लोकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च ॥ १.२.२५३ ॥

इसमें एक सौ सत्रह अध्याय कहे गए हैं, और संख्या में पाँच हज़ार आठ सौ श्लोक हैं।

1.2.254

श्लोकाश्च चतुराशीतिरस्मिन्पर्वणि कीर्तिताः ।
व्यासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्मपर्वणि ॥ १.२.२५४ ॥

इस पर्व में चौरासी श्लोक कहे गए हैं; वेदज्ञ व्यास ने भीष्मपर्व में इन्हें गिना है।

1.2.255

द्रोणपर्व ततश्चित्रं बहुवृत्तान्तमुच्यते ।
सैनापत्येऽभिषिक्तोऽथ यत्राचार्यः प्रतापवान् ॥ १.२.२५५ ॥

तब द्रोणपर्व कहा जाता है, जो विचित्र और अनेक घटनाओं से भरा है, जहाँ प्रतापी आचार्य सेनापति पद पर अभिषिक्त हुए।

1.2.256

दुर्योधनस्य प्रीत्यर्थं प्रतिजज्ञे महास्त्रवित् ।
ग्रहणं धर्मराजस्य पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ॥ १.२.२५६ ॥

महान अस्त्रों के ज्ञाता (द्रोण) ने दुर्योधन को प्रसन्न करने के लिए प्रतिज्ञा की कि वे पाण्डु के बुद्धिमान पुत्र धर्मराज को बन्दी बनाएँगे।

1.2.257

यत्र संशप्तकाः पार्थमपनिन्यू रणाजिरात् ।
भगदत्तो महाराजो यत्र शक्रसमो युधि ॥ १.२.२५७ ॥

जहाँ संशप्तकों ने पार्थ (अर्जुन) को रणभूमि से दूर ले गए, और जहाँ महाराज भगदत्त युद्ध में इन्द्र के समान थे।

1.2.258

सुप्रतीकेन नागेन स हि शान्तः किरीटिना ।
यत्राभिमन्युं बहवो जघ्नुरेकं महारथाः ॥ १.२.२५८ ॥

सुप्रतीक नामक हाथी (को) वह (भगदत्त) किरीटी (अर्जुन) द्वारा शान्त किया गया; जहाँ अनेक महारथियों ने अकेले अभिमन्यु को मार डाला।

1.2.259

जयद्रथमुखा बालं शूरमप्राप्तयौवनम् ।
हतेऽभिमन्यौ क्रुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे ॥ १.२.२५९ ॥

जयद्रथ जिनमें प्रमुख था, उन्होंने युवावस्था न पाए हुए बालक शूर अभिमन्यु को (घेरकर मारा); अभिमन्यु के मारे जाने पर क्रुद्ध पार्थ (अर्जुन) ने युद्ध में (प्रतिशोध लिया)।

1.2.260

अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतो राजा जयद्रथः ।
यत्र भीमो महाबाहुः सात्यकिश्च महारथः ॥ १.२.२६० ॥

सात अक्षौहिणी सेनाओं को मारकर राजा जयद्रथ मारा गया; जहाँ महाबाहु भीम और महारथी सात्यकि (थे)।

1.2.261

अन्वेषणार्थं पार्थस्य युधिष्ठिरनृपाज्ञया ।
प्रविष्टौ भारतीं सेनामप्रधृष्यां सुरैरपि ॥ १.२.२६१ ॥

युधिष्ठिर राजा की आज्ञा से पार्थ (अर्जुन) की खोज के लिए दोनों भारत सेना में प्रविष्ट हुए, जो देवताओं के लिए भी अजेय थी।

1.2.262

संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषमाहवे ।
संशप्तकानां वीराणां कोट्यो नव महात्मनाम् ॥ १.२.२६२ ॥

युद्ध में शेष बचे संशप्तकों को भी पूर्णतः समाप्त कर दिया गया। महात्मा संशप्तक वीरों की नौ करोड़ (संख्या) थी।

1.2.263

किरीटिनाभिनिष्क्रम्य प्रापिता यमसादनम् ।
धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च तथा पाषाणयोधिनः ॥ १.२.२६३ ॥

किरीटधारी (अर्जुन) ने आगे बढ़कर उन्हें यमलोक पहुँचा दिया, धृतराष्ट्र के पुत्रों को तथा पाषाणयोधियों को भी।

1.2.264

नारायणाश्च गोपालाः समरे चित्रयोधिनः ।
अलम्बुषः श्रुतायुश्च जलसन्धश्च वीर्यवान् ॥ १.२.२६४ ॥

नारायण और गोपाल भी युद्ध में, विचित्र युद्धकला वाले योद्धाओं सहित; अलम्बुष, श्रुतायु और पराक्रमी जलसन्ध भी।

1.2.265

सौमदत्तिर्विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ।
घटोत्कचादयश्चान्ये निहता द्रोणपर्वणि ॥ १.२.२६५ ॥

सोमदत्त के पुत्र (भूरिश्रवा), विराट, महारथी द्रुपद, घटोत्कच आदि तथा अन्य लोग द्रोणपर्व में मारे गए।

1.2.266

अश्वत्थामापि चात्रैव द्रोणे युधि निपातिते ।
अस्त्रं प्रादुश्चकारोग्रं नारायणममर्षितः ॥ १.२.२६६ ॥

द्रोण के युद्ध में गिर जाने पर अश्वत्थामा ने भी, क्रोधित होकर, यहीं पर भयंकर नारायण अस्त्र प्रकट किया।

1.2.267

आग्नेयं कीर्त्यते यत्र रुद्रमाहात्म्यमुत्तमम् ।
व्यासस्य चाप्यागमनं माहात्म्यं कृष्णपार्थयोः ॥ १.२.२६७ ॥

जहाँ आग्नेय (अस्त्र) का वर्णन किया जाता है, रुद्र की उत्तम महिमा है, और व्यास का आगमन तथा कृष्ण और पार्थ (अर्जुन) का माहात्म्य है।

1.2.268

सप्तमं भारते पर्व महदेतदुदाहृतम् ।
यत्र ते पृथिवीपालाः प्रायशो निधनं गताः ॥ १.२.२६८ ॥

महाभारत का यह सातवाँ महान पर्व कहा गया है, जहाँ पृथ्वी के अधिकतर पालक (राजा) मृत्यु को प्राप्त हुए।

1.2.269

द्रोणपर्वणि ये शऊरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः ।
अत्राध्यायशतं प्रोक्तं तथाध्यायाश्च सप्ततिः ॥ १.२.२६९ ॥

द्रोण पर्व में जो शूरवीर पुरुषर्षभ (श्रेष्ठ पुरुष) बताए गए हैं, उसमें एक सौ सत्तर अध्याय कहे गए हैं।

1.2.270

अष्टौ श्लोकसहस्राणि तथा नव शतानि च ।
श्लोका नव तथैवात्र संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १.२.२७० ॥

यहाँ तत्त्वदर्शी (ऋषि) द्वारा आठ हज़ार नौ सौ नौ श्लोक गिने गए हैं।

1.2.271

पाराशर्येण मुनिनां संचिन्त्य द्रोणपर्वणि ।
अतः परं कर्णपर्व प्रोच्यते परमाद्भुतम् ॥ १.२.२७१ ॥

पराशर-पुत्र मुनि (व्यास) ने द्रोण पर्व में विचार करके कहा: इसके बाद अत्यंत अद्भुत कर्ण पर्व कहा जाता है।

1.2.272

सारथ्ये विनियोगश्च मद्रराजस्य धीमतः ।
आख्यातं यत्र पौरामं त्रिपुरस्य निपातनम् ॥ १.२.२७२ ॥

जहाँ बुद्धिमान मद्रराज (शल्य) को सारथी के रूप में नियुक्त करने का वर्णन है, और जहाँ त्रिपुर (त्रिपुरासुर) के नाश का प्रसंग (पौरम) कहा गया है।

1.2.273

प्रयाणे परुषश्चात्र संवादः कर्णशल्ययोः ।
हंसकाकीयमाख्यानं तत्रैवाक्षेपसंहितम् ॥ १.२.२७३ ॥

यहाँ प्रयाण के समय कर्ण और शल्य का कठोर संवाद है, तथा वहीं आक्षेपों से युक्त हंस-काकीय आख्यान है।

1.2.274

वधः पाण्ड्यस्य च तथा अश्वत्थाम्ना महात्मना ।
दण्डसेनस्य च ततो दण्डस्य च वधस्तथा ॥ १.२.२७४ ॥

पाण्ड्य का वध, महात्मा अश्वत्थामा द्वारा, तथा फिर दण्डसेन और दण्ड का वध भी (वहीं वर्णित है)।

1.2.275

द्वैरथे यत्र कर्णेन धर्मराजो युधिष्टिरः ।
संशयं गमितो युद्धे मिषतां सर्वधन्विनाम् ॥ १.२.२७५ ॥

जहाँ द्वैरथ युद्ध में कर्ण ने धर्मराज युधिष्ठिर को संकट में डाल दिया, जबकि सभी धनुर्धर देख रहे थे।

1.2.276

अन्योन्यं प्रति च क्रोधो युधिष्ठिरकिरीटिनोः ।
यत्रैवानुनयः प्रोक्तो माधवेनार्जुनस्य हि ॥ १.२.२७६ ॥

जहाँ युधिष्ठिर और किरीटी (अर्जुन) के बीच परस्पर क्रोध हुआ, और वहीं माधव (कृष्ण) ने अर्जुन से समझाने का वचन कहा।

1.2.277

प्रतिज्ञापूर्वकं चापि वक्षो दुःशासनस्य च ।
भित्त्वा वृकोदरो रक्तं पीतवान्यत्र संयुगे ॥ १.२.२७७ ॥

जहाँ प्रतिज्ञा के अनुसार वृकोदर (भीम) ने युद्ध में दुःशासन की छाती फाड़कर उसका रक्त पिया।

1.2.278

द्वैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णो महारथः ।
अष्टमं पर्व निर्दिष्टमेतद्भारतचिन्तकैः ॥ १.२.२७८ ॥

जहाँ द्वैरथ युद्ध में पार्थ (अर्जुन) द्वारा महारथी कर्ण मारा गया; भारत के विचारकों ने इस (भाग) को आठवाँ पर्व बताया है।

1.2.279

एकोनसप्ततिः प्रोक्ता अध्यायाः कर्णपर्वणि ।
चत्वार्येव सहस्राणि नव श्लोकशतानि च ॥ १.२.२७९ ॥

कर्णपर्व में इकहत्तर अध्याय कहे गए हैं और चार हज़ार नौ सौ श्लोक।

1.2.280

चतुःषष्टिस्तथा श्लोकाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ।
अतः परं विचित्रार्थं शल्यपर्व प्रकीर्तितम् ॥ १.२.२८० ॥

इस पर्व में चौंसठ श्लोक कहे गए हैं। इसके बाद विविध अर्थों वाला शल्यपर्व कहा गया है।

1.2.281

हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरोऽभवत् ।
यत्र कौमारमाख्यानमभिषेकस्य कर्म च ॥ १.२.२८१ ॥

वीरों के मारे जाने पर सेना के नेता मद्रराज शल्य बने। वहाँ कुमार का आख्यान और अभिषेक-कर्म भी है।

1.2.282

वृत्तानि चाथ युद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः ।
विनाशः कुरुमुख्यानां शल्यपर्वणि कीर्त्यते ॥ १.२.२८२ ॥

जहाँ घटनाएँ और युद्ध भागों में वर्णित हैं, वहीं शल्यपर्व में कुरुश्रेष्ठों का विनाश कहा गया है।

1.2.283

शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान्महात्मनः ।
शकुनेश्च वधोऽत्रैव सहदेवेन संयुगे ॥ १.२.२८३ ॥

यहाँ महात्मा धर्मराज युधिष्ठिर के हाथों शल्य का वध कहा गया है, और यहीं युद्ध में सहदेव के हाथों शकुनि का वध।

1.2.284

सैन्ये च हतभूयिष्ठे किंचिच्छिष्टे सुयोधनः ।
ह्रदं प्रविश्य यत्रासौ संस्तभ्यापोव्यवस्थितः ॥ १.२.२८४ ॥

सेना के अधिकांश मारे जाने और कुछ ही शेष रहने पर सुयोधन सरोवर में प्रवेश कर जल को थामकर वहीं ठहर गया।

1.2.285

प्रवृत्तिस्तत्र चाख्याता यत्र भीमस्य लुब्धकैः ।
क्षेपयुक्तैर्वचोभिश्च धर्मराजस्य धीमतः ॥ १.२.२८५ ॥

वहाँ भीम के विषय में और धर्मराज युधिष्ठिर के बुद्धिमान के विषय में व्याधों के उपहासपूर्ण वचनों का वृत्तांत भी वर्णित है।

1.2.286

ह्रदात्समुत्थितो यत्र धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ।
भीमेन गदया युद्धं यत्रासौ कृतवान्सह ॥ १.२.२८६ ॥

जहाँ सरोवर से उठकर अत्यन्त क्रोधी धृतराष्ट्रपुत्र ने भीम के साथ गदा से युद्ध किया था।

1.2.287

समवाये च युद्धस्य रामस्यागमनं स्मृतम् ।
सरस्वत्याश्च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता ॥ १.२.२८७ ॥

युद्ध के समवाय में राम (बलराम) के आगमन का स्मरण किया जाता है, और सरस्वती तथा तीर्थों की पवित्रता का वर्णन किया गया है।

1.2.288

गदायुद्धं च तुमुलमत्रैव परिकीर्तितम् ।
दुर्योधनस्य राज्ञोऽथ यत्र भीमेन संयुगे ॥ १.२.२८८ ॥

यहीं पर राजा दुर्योधन का भीम के साथ युद्ध में भयंकर गदायुद्ध वर्णित है।

1.2.289

ऊरू भग्नौ प्रसह्याजौ गदया भीमवेगया ।
नवमं पर्व निर्दिष्टमेतदद्भुतमर्थवत् ॥ १.२.२८९ ॥

भीम के वेग वाली गदा से युद्ध में बलपूर्वक दोनों जाँघें टूट गईं; यह नौवाँ पर्व निर्दिष्ट है, यह अद्भुत और सार्थक है।

1.2.290

एकोनपष्टिरध्यायाः पर्वण्यत्र प्रकीर्तिताः ।
संख्याता बहुवृत्तान्ताः श्लोकसंख्याऽत्र कथ्यते ॥ १.२.२९० ॥

इस पर्व में उनसठ अध्याय कहे गए हैं, जिनमें अनेक वृत्तांत गिने गए हैं; यहाँ श्लोकों की संख्या बताई जाती है।

1.2.291

त्रीणि श्लोकसहस्राणि द्वे शते विंशतिस्तथा ।
मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशोभृता ॥ १.२.२९१ ॥

मुनि द्वारा रचित, कौरवों के यश को धारण करने वाले तीन हज़ार दो सौ बीस श्लोक हैं।

1.2.292

अतः परं प्रवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम् ।
भग्नोरुं यत्र राजानं दुर्योधनममर्षणम् ॥ १.२.२९२ ॥

अब मैं दारुण सौप्तिक पर्व का वर्णन करूँगा, जहाँ टूटी जाँघ वाले, असहिष्णु राजा दुर्योधन (की स्थिति) है।

1.2.293

अपयातेषु पार्थेषु त्रयस्तेऽभ्याययू रथाः ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः सायाह्ने रुधिरोक्षितम् ॥ १.२.२९३ ॥

पाण्डवों के चले जाने पर वे तीन रथी, कृतवर्मा, कृप और द्रोण-पुत्र, सायंकाल में रक्त से लथपथ (स्थान) पर आ पहुँचे।

1.2.294

समेत्य ददृशुर्भूमौ पतितं रणमूर्धनि ।
प्रतिजज्ञे दृढक्रोधो द्रौणिर्यत्र महारथः ॥ १.२.२९४ ॥

पास आकर उन्होंने युद्धभूमि में भूमि पर गिरे हुए (दुर्योधन) को देखा; वहाँ दृढ़ क्रोध वाले महारथी द्रोण-पुत्र ने प्रतिज्ञा की।

1.2.295

अहत्वा सर्वपाञ्चालान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
पाण्डवांश्च सहामात्यान्न विमोक्ष्यामि दंशनं ॥ १.२.२९५ ॥

धृष्टद्युम्न जिनमें अग्रणी है उन सभी पाञ्चालों को, और मंत्रियों सहित पाण्डवों को मारे बिना मैं कवच नहीं उतारूँगा।

1.2.296

यत्रैवमुक्त्वा राजानमपक्रम्य त्रयो रथाः ।
सूर्यास्तमनवेलायामासेदुस्ते महद्वनम् ॥ १.२.२९६ ॥

वहाँ राजा से ऐसा कहकर, दूर हटकर, वे तीनों रथी सूर्यास्त के समय एक विशाल वन में पहुँचे।

1.2.297

न्यग्रोधस्याथ महतो यत्राधस्ताद्व्यवस्थिताः ।
ततः काकान्बहून्रात्रौ दृष्ट्वोलूकेन हिंसितान् ॥ १.२.२९७ ॥

फिर उस विशाल बरगद के नीचे, जहाँ वे ठहरे थे, उन्होंने रात में बहुत से कौओं को एक उल्लू द्वारा मारा जाता देखा।

1.2.298

द्रौणिः क्रोधसमाविष्टः पितुर्वधमनुस्मरन् ।
पाञ्चालानां प्रसुप्तानां वधं प्रति मनो दधे ॥ १.२.२९८ ॥

क्रोध से भरे द्रोण के पुत्र ने अपने पिता के वध को स्मरण करते हुए सोते हुए पांचालों को मारने का मन बनाया।

1.2.299

गत्वा च शिबिरद्वारि दुर्दर्शं तत्र राक्षसम् ।
घोररूपमपश्यत्स दिवामावृत्य धिष्ठिरम् ॥ १.२.२९९ ॥

शिविर के द्वार पर पहुँचकर उसने वहाँ एक भयंकर रूप वाले राक्षस को देखा, जो कठिनाई से दिखाई देता था और आकाश को ढके खड़ा था।

1.2.300

तेन व्याघातमस्त्राणां क्रियमाणमवेक्ष्य च ।
द्रौणिर्यत्र विरूपाक्षं रुद्रमाराध्य सत्वरः ॥ १.२.३०० ॥

उसके द्वारा अस्त्रों को निष्प्रभावी किए जाते देखकर द्रोण के पुत्र ने शीघ्र ही विरूपाक्ष रुद्र की आराधना की।

1.2.301

प्रसुप्तान्निशि विश्वस्तान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् ।
पाञ्चालान्सपरीवारान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः ॥ १.२.३०१ ॥

रात में सोते हुए, निश्चिन्त धृष्टद्युम्न के नेतृत्व वाले पांचालों को, उनके अनुचरों सहित, और द्रौपदी के सभी पुत्रों को भी।

1.2.302

कृतवर्मणा च सहितः कृपेण च निजघ्निवान् ।
यत्रामुच्यन्त ते पार्थाः पञ्च कृष्णबलाश्रयात् ॥ १.२.३०२ ॥

कृतवर्मा और कृप के साथ मिलकर उसने (पांचालों का) वध किया; वहाँ कृष्ण के बल के आश्रय से पाँचों पार्थ (पांडव) बच गए।

1.2.303

सात्यकिश्च महेष्वासः शेषाश्च निधनं गताः ।
पाञ्चालानां प्रसुप्तानां यत्र द्रोणसुताद्वधः ॥ १.२.३०३ ॥

सात्यकि महान धनुर्धर थे, और शेष भी मृत्यु को प्राप्त हुए। वहीं सोए हुए पाञ्चालों का वध द्रोण के पुत्र ने किया।

1.2.304

धृष्टद्युम्नस्य सूतेन पाण्डवेषु निवेदितः ।
द्रौपदी पुत्रशोकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता ॥ १.२.३०४ ॥

धृष्टद्युम्न के सारथि ने पाण्डवों को यह समाचार दिया। पुत्रों के शोक से पीड़ित द्रौपदी, पिता और भाइयों के वध से व्यथित थी।

1.2.305

कृतानशनसंकल्पा यत्र भर्तृनुपाविशत् ।
द्रौपदीवचनाद्यत्र भीमो भीमपराक्रमः ॥ १.२.३०५ ॥

जहाँ द्रौपदी ने अनशन का संकल्प लेकर पतियों के समीप बैठ गयी। वहीं द्रौपदी के वचन से भीम, जो भयानक पराक्रमी थे, (अगले कार्य में प्रवृत्त हुए)।

1.2.306

प्रियं तस्याश्चिकीर्षन्वै गदामादाय वीर्यवान् ।
अन्वधावत्सुसंक्रुद्धो भारद्वाजं गुरोः सुतम् ॥ १.२.३०६ ॥

उसका प्रिय करने की इच्छा से वीर्यवान भीम गदा लेकर अत्यन्त क्रुद्ध होकर गुरु के पुत्र भारद्वाज (अश्वत्थामा) पर दौड़ पड़े।

1.2.307

भीमसेनभयाद्यत्र दैवेनाभिप्रचोदितः ।
अपाण्डवायेति रुषा द्रौणिरस्त्रमवासडदत् ॥ १.२.३०७ ॥

भीमसेन के भय से, जहाँ दैव से प्रेरित होकर, 'पाण्डवों से रहित हो जाए' ऐसा कहकर, क्रोध से द्रोण-पुत्र ने अस्त्र छोड़ा।

1.2.308

मैवमित्यब्रवीत्कृष्णः शमयंस्तस्य तद्वचः ।
यत्रास्त्रमस्त्रेण च तच्छमयामास फाल्गुनः ॥ १.२.३०८ ॥

'ऐसा मत करो' कहकर कृष्ण ने उसके वचन को शान्त करते हुए बोला। वहीं फाल्गुन (अर्जुन) ने अस्त्र से उस अस्त्र को शान्त कर दिया।

1.2.309

द्रौणेश्च द्रोहबुद्धित्वं वीक्ष्य पापात्मनस्तदा ।
द्रौणिद्वैपायनादीनां शापाश्चान्योन्यकारिताः ॥ १.२.३०९ ॥

द्रोणपुत्र का वह विश्वासघाती विचार देखकर, और द्रौणि, द्वैपायन आदि के एक-दूसरे पर दिए गए शाप भी।

1.2.310

मणिं तथा समादाय द्रोणपुत्रान्महारथात् ।
पाण्डवाः प्रददुर्हृष्टा द्रौपद्यै जितकाशिनः ॥ १.२.३१० ॥

द्रोणपुत्र उस महारथी से मणि लेकर विजय से गर्वित पाण्डवों ने हर्षपूर्वक द्रौपदी को दी।

1.2.311

एतद्वै दशमं पर्व सौप्तिकं समुदाहृतम् ।
अष्टादशास्मिन्नद्यायाः पर्वम्युक्ता महात्मना ॥ १.२.३११ ॥

यह दसवाँ पर्व सौप्तिक कहा गया है; महात्मा द्वारा रचित इसमें अठारह अध्याय हैं।

1.2.312

श्लोकानां कथितान्यत्र शतान्यष्टौ प्रसंख्यया ।
श्लोकाश्च सप्ततिः प्रोक्ता मुनिना ब्रह्मवादिना ॥ १.२.३१२ ॥

यहाँ ब्रह्मवादी मुनि द्वारा गणना से श्लोक कहे गए हैं: आठ सौ और सत्तर श्लोक।

1.2.313

सौप्तिकैषीकसंबन्धे पर्वण्युत्तमतेजसी ।
अत ऊर्ध्वमिदं प्राहुः स्त्रीपर्व करुणोदयम् ॥ १.२.३१३ ॥

सौप्तिक और ऐषीक से संबंधित पर्व में, उत्तम तेजस्वी जन इसके बाद इसे करुणा से उदित स्त्री पर्व कहते हैं।

1.2.314

पुत्रशोकाभिसंतप्तः प्रज्ञाचक्षुर्नराधिपः ।
कृष्णोपनीतां यत्रासावायसीं प्रतिमां दृढां ॥ १.२.३१४ ॥

पुत्रशोक से संतप्त, प्रज्ञाचक्षु नराधिप (धृतराष्ट्र), जहाँ कृष्ण द्वारा लाई गई दृढ़ लोहे की प्रतिमा (के पास थे)।

1.2.315

भीमसेनद्रोहबुद्धिर्धृतराष्ट्रो बभञ्जह ।
तथा शोकाभितप्तस्य धृतराष्ट्रस्य धीमतः ॥ १.२.३१५ ॥

भीमसेन से द्रोह की बुद्धि रखने वाले धृतराष्ट्र ने (उस लौह-प्रतिमा को) तोड़ डाला, और शोक से संतप्त बुद्धिमान धृतराष्ट्र ने भी।

1.2.316

संसारदहनं बुद्ध्या हेतुभिर्मोक्षदर्शनैः ।
विदुरेण च यत्रास्य राज्ञ आश्वासनं कृतम् ॥ १.२.३१६ ॥

वहाँ विदुर ने संसार के दाह को बुद्धि से, हेतुओं और मोक्ष के उपदेशों से समझाकर उस राजा को धैर्य बँधाया।

1.2.317

धृतराष्ट्रस्य चात्रैव कौरवायोधनं तथा ।
सान्तःपुरस्य गमनं शोकार्तस्य प्रकीर्तितम् ॥ १.२.३१७ ॥

यहीं धृतराष्ट्र का और कौरवों के युद्धस्थल पर जाने का, तथा शोक से पीड़ित उनका अन्तःपुर सहित जाना भी वर्णित है।

1.2.318

विलापो वीरपत्नीनां यत्रातिकरुणः स्मृतः ।
क्रोधावेशः प्रमोहश्च गान्धारीधृतराष्ट्रयोः ॥ १.२.३१८ ॥

वहाँ वीरों की पत्नियों का अत्यन्त करुण विलाप वर्णित है, तथा गान्धारी और धृतराष्ट्र का क्रोधावेश और मोह भी।

1.2.319

यत्र तान्क्षत्रियाः शूरान्सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
पुत्रान्भ्रातृन्पितॄंश्चैव ददृशुर्निहतान्रणे ॥ १.२.३१९ ॥

जहाँ क्षत्रिय वीरों ने, जो युद्धों में पीठ न फेरने वाले थे, अपने पुत्रों, भाइयों और पिताओं को रणभूमि में मारा गया देखा।

1.2.320

पुत्रपौत्रवधार्तायास्तथात्रैव प्रकीर्तिता ।
गान्धार्याश्चापि कृष्णेन क्रोधोपशमनक्रिया ॥ १.२.३२० ॥

पुत्रों और पौत्रों के वध से पीड़ित गान्धारी का वर्णन भी यहीं है, और कृष्ण द्वारा गान्धारी के क्रोध को शान्त करने का कार्य भी।

1.2.321

यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः ।
राज्ञांतानि शरीराणि दाहयामास शास्त्रतः ॥ १.२.३२१ ॥

जहाँ महाप्राज्ञ, सब धर्मधारियों में श्रेष्ठ राजा ने शास्त्रानुसार राजाओं के उन शरीरों को दाह कराया।

1.2.322

तोयकर्मणि चारब्धे राज्ञामुदकदानिके ।
गूढोत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः ॥ १.२.३२२ ॥

राजाओं के लिए जलदान का तर्पण-कर्म आरंभ होने पर, पृथा द्वारा अपने गुप्त रूप से उत्पन्न पुत्र कर्ण की कथा भी (कही गई)।

1.2.323

सुतस्यैतदिह प्रोक्तं व्यासेन परमर्षिणा ।
एतदेकादशं पर्व शोकवैक्लव्यकारणम् ॥ १.२.३२३ ॥

परम ऋषि व्यास ने यहाँ सुत के लिए यह कहा था। यह ग्यारहवाँ पर्व है, जो शोक और विकलता का कारण है।

1.2.324

प्रणीतं सज्जनमनोवैक्लव्याश्रुप्रवर्तकम् ।
सप्तविंशतिरध्यायाः पर्वण्यस्मिन्प्रकीर्तिताः ॥ १.२.३२४ ॥

यह रचना सज्जनों के मन में विकलता और अश्रु उत्पन्न करने वाली है। इस पर्व में सत्ताईस अध्याय कहे गए हैं।

1.2.325

श्लोकसप्तशती चापि पञ्चसप्ततिसंयुता ।
संख्यया भारताख्यानमुक्तं व्यासेन धीमता ॥ १.२.३२५ ॥

बुद्धिमान व्यास ने भारत-आख्यान को संख्या में सात सौ पचहत्तर श्लोकों का कहा था।

1.2.326

अतः परं शान्तिपर्व द्वादशं बुद्धिवर्धनम् ।
यत्र निर्वेदमापन्नो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १.२.३२६ ॥

इसके बाद बारहवाँ शान्तिपर्व है, जो बुद्धि बढ़ाने वाला है, जहाँ धर्मराज युधिष्ठिर विरक्ति को प्राप्त हुए।

1.2.327

घातयित्वा पितॄन्भ्रातॄन्पुत्रान्संबन्धिमातुलान् ।
शान्तिपर्वणि धर्माश्च व्याख्याताःशारतल्पिकाः ॥ १.२.३२७ ॥

पिताओं, भाइयों, पुत्रों और संबंधी मामाओं को मरवाकर, शांतिपर्व में धर्मों की व्याख्या की गई, और शरशय्या से दिए गए उपदेश भी।

1.2.328

राजभिर्वेदितव्यास्ते सम्यग्ज्ञानबुभुत्सुभिः ।
आपद्धर्माश्च तत्रैव कालहेतुप्रदर्शिनः ॥ १.२.३२८ ॥

जो राजा सम्यक ज्ञान की इच्छा रखते हैं, उन्हें वे जानने चाहिए; वहीं आपद्धर्म भी हैं, जो काल और हेतु को दिखाते हैं।

1.2.329

यान्बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक्सर्वज्ञत्वमवाप्नुयात् ।
मोक्षधर्माश्च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः ॥ १.२.३२९ ॥

जिन्हें जानकर मनुष्य सम्यक रूप से सर्वज्ञता प्राप्त कर सकता है, वे विचित्र और अत्यंत विस्तृत मोक्षधर्म भी कहे गए हैं।

1.2.330

द्वादशं पर्व निर्दिष्टमेतत्प्राज्ञजनप्रियम् ।
अत्र पर्वणि विज्ञेयमध्यायानां शतत्रयम् ॥ १.२.३३० ॥

यह बारहवाँ पर्व कहा गया है, जो ज्ञानी जनों को प्रिय है; इस पर्व में तीन सौ अध्याय जानने चाहिए।

1.2.331

विंशच्चैव तथाध्याया नव चैव तपोधाः ।
चतुर्दशसहस्राणि तथा सप्तशतानि च ॥ १.२.३३१ ॥

बीस और नौ अध्याय, हे तपोधनो; तथा चौदह हज़ार और सात सौ (श्लोक) भी।

1.2.332

सप्तश्लोकास्तथैवात्र पञ्चविंशतिसंख्यया ।
अत ऊर्ध्वं च विज्ञेयमनुशासनमुत्तमम् ॥ १.२.३३२ ॥

यहाँ सात श्लोक तथा पच्चीस संख्या भी; इसके बाद उत्तम अनुशासन पर्व जानना चाहिए।

1.2.333

यत्र प्रकृतिमापन्नः श्रुत्वा धर्मविनिश्चयम् ।
भीष्माद्भागीरथीपुत्रात्कुरुराजो युधिष्ठिरः ॥ १.२.३३३ ॥

जहाँ कुरुराज युधिष्ठिर गंगापुत्र भीष्म से धर्म का निश्चय सुनकर शान्त चित्त को प्राप्त हुए।

1.2.334

व्यवहारोऽत्र कार्त्स्न्येन धर्मार्थीयः प्रकीर्तितः ।
विविधानां च दानानां फलयोगाः प्रकीर्तिताः ॥ १.२.३३४ ॥

यहाँ धर्म और अर्थ से संबंधित आचार पूर्णतः वर्णित है, और विविध दानों के फल-संबंध भी बताए गए हैं।

1.2.335

तथा पात्रविशेषाश्च दानानां च परो विधिः ।
आचारविधियोगश्च सत्यस्य च परा गतिः ॥ १.२.३३५ ॥

उसी प्रकार पात्रों के विशेष गुण और दानों की उत्तम विधि, तथा आचार-विधि का योग और सत्य का परम लक्ष्य (भी वर्णित हैं)।

1.2.336

महाभाग्यं गवां चैव ब्राह्मणानां तथैव च ।
रहस्यं चैव धर्माणां देशकालोपसंहितम् ॥ १.२.३३६ ॥

गायों और ब्राह्मणों का महान पुण्य, इसी प्रकार धर्मों का रहस्य भी, जो देश और काल से संबद्ध है।

1.2.337

एतत्सुबहुवृत्तान्तमुत्तमं चानुशासनम् ।
भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः स्वर्गस्य परिकीर्तिता ॥ १.२.३३७ ॥

यह बहुत-सी कथाओं से युक्त उत्तम अनुशासन है; यहीं भीष्म की स्वर्ग-प्राप्ति भी बताई गई है।

1.2.338

एतत्त्रयोदशं पर्व धर्मनिश्चयकारकम् ।
अध्यायानां शतं त्वत्र षट्चत्वारिंशदेव तु ॥ १.२.३३८ ॥

यह तेरहवाँ पर्व है, जो धर्म का निश्चय कराने वाला है; इसमें एक सौ छियालीस अध्याय हैं।

1.2.339

श्लोकानां तु सहस्राणि प्रोक्तान्यष्टौ प्रसंख्यया ।
ततोऽश्वमेधिकं नाम पर्व प्रोक्तं चतुर्दशम् ॥ १.२.३३९ ॥

श्लोकों की संख्या आठ हज़ार कही गई है। तत्पश्चात् अश्वमेधिक नामक चौदहवाँ पर्व कहा गया।

1.2.340

तत्संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानमनुत्तमम् ।
सुवर्णकोशसंप्राप्तिर्जन्म चोक्तं परीक्षितः ॥ १.२.३४० ॥

उसमें संवर्त-मरुत्त का उत्तम आख्यान है, सुवर्ण-कोश की प्राप्ति है, और परीक्षित् के जन्म की कथा भी कही गई है।

1.2.341

दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात्संजीवनं पुनः ।
चर्यायां हयमुत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः ॥ १.२.३४१ ॥

पूर्व में अस्त्र की अग्नि से जले हुए (अभिमन्यु) का कृष्ण द्वारा पुनः जीवित होना (कहा गया है), और पाण्डुपुत्र के पीछे-पीछे चलते हुए छोड़े गए अश्व का (वर्णन है)।

1.2.342

तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैरमर्षणैः ।
चित्राङ्गदायाः पुत्रेण स्वपुत्रेण धनंजयः ॥ १.२.३४२ ॥

वहाँ-वहाँ राजपुत्रों के साथ, जो असहिष्णु थे, युद्ध हुए; चित्राङ्गदा के पुत्र के साथ और अपने ही पुत्र के साथ धनंजय (अर्जुन) (ने युद्ध किया)।

1.2.343

सङ्ग्रामे बभ्रुवाहेन संशयं चात्र जग्मिवान् ।
सुदर्शनं तथाऽऽख्यानं वैष्णवं धर्ममेव च।
अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानमेव च ॥ १.२.३४३ ॥

युद्ध में बभ्रुवाहन के साथ (अर्जुन) संकट में पड़ गए; यहाँ सुदर्शन का आख्यान, वैष्णव धर्म का वर्णन, और महायज्ञ अश्वमेध में नकुल का आख्यान भी (कहा गया है)।

1.2.344

इत्याश्वमेधिकं पर्व प्रोक्तमेतन्महाद्भुतम् ।
अध्यायानां शतं चैव त्रयोऽध्यायाश्च कीर्तिताः ॥ १.२.३४४ ॥

इस प्रकार यह अत्यंत अद्भुत अश्वमेधिक पर्व कहा गया। इसमें एक सौ तीन अध्याय कहे गए हैं।

1.2.345

त्रीणि श्लोकसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च ।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १.२.३४५ ॥

तत्त्वदर्शी ऋषियों ने तीन हज़ार और उतने ही सैकड़ों श्लोक तथा बीस श्लोक गिने हैं।

1.2.346

ततस्त्वाश्रमवासाख्यं पर्व पञ्चदशं स्मृतम् ।
यत्र राज्यं समुत्सृज्य गान्धार्या सहितो नृपः ॥ १.२.३४६ ॥

फिर पन्द्रहवाँ पर्व आश्रमवास नाम से स्मरण किया जाता है, जहाँ राजा राज्य त्यागकर गान्धारी के साथ (वन चले गए)।

1.2.347

धृतराष्ट्रोश्रमपदं विदुरश्च जगाम ह ।
यं दृष्ट्वा प्रस्थितं साध्वी पृथाप्यनुययौ तदा ॥ १.२.३४७ ॥

धृतराष्ट्र आश्रम की ओर गए और विदुर भी चले गए। उन्हें प्रस्थान करते देखकर साध्वी पृथा (कुन्ती) भी तब उनके पीछे चल पड़ीं।

1.2.348

पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूषणे रता ।
यत्र राजा हतान्पुत्रान्पौत्रानन्यांश्च पार्थिवान् ॥ १.२.३४८ ॥

पुत्रों का राज्य त्यागकर गुरुजनों की सेवा में रत (कुन्ती ने), जहाँ राजा ने मारे गए पुत्रों, पौत्रों और अन्य राजाओं (को स्मरण किया)।

1.2.349

लाकान्तरगतान्वीरानपश्यत्पुनरागतान् ।
ऋषेः प्रसादात्कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यमनुत्तमम् ॥ १.२.३४९ ॥

ऋषि की कृपा से और कृष्ण के प्रसाद से, परलोक गए वीरों को फिर लौटे हुए देखकर, उसने सर्वोत्तम आश्चर्य देखा।

1.2.350

त्यक्त्वा शोकं सदारश्च सिद्धिं परमिकां गतः ।
यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः ॥ १.२.३५० ॥

शोक त्यागकर, पत्नियों सहित वह परम सिद्धि को प्राप्त हुआ; जहाँ धर्म का आश्रय लेकर विदुर उत्तम गति को प्राप्त हुआ।

1.2.351

संजयश्च सहामात्यो विद्वान्गावल्गणिर्वशी ।
ददर्श नारदं यत्र धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १.२.३५१ ॥

संजय, मंत्रियों के साथ, विद्वान गावल्गणि, संयमी, ने वहाँ नारद को देखा, जहाँ धर्मराज युधिष्ठिर थे।

1.2.352

नारदाच्चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत् ।
एतदाश्रमवासाख्यं पर्वोक्तं महदद्भुतम् ॥ १.२.३५२ ॥

और उन्होंने नारद से वृष्णियों के महान संहार के विषय में सुना। यह 'आश्रमवास' नामक पर्व है, जो अत्यंत अद्भुत कहा गया है।

1.2.353

द्विचत्वारिंशदध्यायाः पर्वैतदभिसङ्ख्यया ।
सहस्रमेकं श्लोकानां पञ्चश्लोकशतानि च ॥ १.२.३५३ ॥

इस पर्व में कुल बयालीस अध्याय हैं, और श्लोकों की संख्या एक हजार पाँच सौ है।

1.2.354

षडेव च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ।
अतः परं निबोधेदं मौसलं पर्व दारुणम् ॥ १.२.३५४ ॥

तत्त्वदर्शी ने छह श्लोक इसी प्रकार गिने हैं। अब इसके आगे यह दारुण मौसल पर्व सुनो।

1.2.355

यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्शहता युधि ।
ब्रह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः ॥ १.२.३५५ ॥

जहाँ वे पुरुषव्याघ्र, युद्ध में शस्त्रों के स्पर्श से मारे गए, ब्रह्मदण्ड से पिसे हुए, खारे समुद्र के समीप।

1.2.356

आपाने पानकलिता दैवेनाभिप्रचोदिताः ।
एरकारूपिभिर्वज्रैर्निजघ्नुरितरेतरम् ॥ १.२.३५६ ॥

मद्यपान में लगे हुए, दैव से प्रेरित होकर, एरक-रूपी वज्रों से उन्होंने एक-दूसरे को मार डाला।

1.2.357

यत्र सर्वक्षयं कृत्वा तावुभौ रामकेशवौ ।
नातिचक्रामतुः कालं प्राप्तं सर्वहरं महत् ॥ १.२.३५७ ॥

जहाँ सबका विनाश करके भी उन दोनों राम और केशव ने आए हुए सर्वसंहारी महान काल का उल्लंघन नहीं किया।

1.2.358

यत्रार्जुनो द्वारवतीमेत्य वृष्णिविनाकृताम् ।
दृष्ट्वा विपादमगमत्परां चार्तिं नरर्षभः ॥ १.२.३५८ ॥

जहाँ नरश्रेष्ठ अर्जुन द्वारवती पहुँचकर वृष्णिवंश से विहीन उसे देखकर गहरे विषाद और महान पीड़ा को प्राप्त हुए।

1.2.359

स संस्कृत्य नरश्रेष्ठं मातुलं शौरिमात्मनः ।
ददर्श यदुवीराणामापाने वैशसं महत् ॥ १.२.३५९ ॥

उसने नरश्रेष्ठ, अपने मामा शौरि (कृष्ण) का संस्कार करके यादवों के वीरों का आपान-स्थल पर हुआ महान संहार देखा।

1.2.360

शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः ।
संस्कारं लम्भयामास वृष्णीनां च प्रधानतः ॥ १.२.३६० ॥

उसने वासुदेव और महात्मा राम के शरीर तथा मुख्यतः वृष्णियों के शरीरों का संस्कार करवाया।

1.2.361

सवृद्धबालमादाय द्वारवत्यास्ततो जनम् ।
ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम् ॥ १.२.३६१ ॥

फिर वृद्धों और बालकों सहित द्वारवती के लोगों को लेकर उसने कष्टकारी विपत्ति में गाण्डीव की पराजय देखी।

1.2.362

सर्वेषां चैव दिव्यानामस्त्राणामप्रसन्नताम् ।
नाशं वृष्णिकलत्राणां प्रभावानामनित्यताम् ॥ १.२.३६२ ॥

और सभी दिव्य अस्त्रों की अप्रसन्नता, वृष्णियों की पत्नियों का विनाश तथा शक्तियों की अनित्यता (उसने देखी)।

1.2.363

दृष्ट्वा निर्वेदमापन्नो व्यासवाक्यप्रचोदितः ।
धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरोचयत् ॥ १.२.३६३ ॥

यह देखकर, वैराग्य को प्राप्त होकर, व्यास के वचनों से प्रेरित होकर, धर्मराज के पास पहुँचकर, उन्होंने संन्यास का निश्चय किया।

1.2.364

इत्येतन्मौसलं पर्व षोडशं परिकीर्तितम् ।
अध्यायाष्टौ समाख्याताः श्लोकानां च शतत्रयम् ॥ १.२.३६४ ॥

इस प्रकार यह षोडश मौसल पर्व कहा गया है। इसमें आठ अध्याय और तीन सौ श्लोक बताए गए हैं।

1.2.365

श्लोकानां विंशतिश्चव संख्याता तत्त्वदर्शिना ।
महाप्रस्थानिकं तस्मादूर्ध्वं सप्तदशं स्मृतम् ॥ १.२.३६५ ॥

तत्त्वदर्शी ने श्लोकों की संख्या बीस बताई है। उसके बाद का सत्रहवाँ पर्व महाप्रस्थानिक कहा गया है।

1.2.366

यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः ।
द्रौपद्या सहिता देव्या महाप्रस्थानमास्थिताः ॥ १.२.३६६ ॥

जहाँ पुरुषश्रेष्ठ पाण्डवों ने राज्य त्याग दिया और देवी द्रौपदी के साथ महाप्रस्थान के लिए चल पड़े।

1.2.367

यत्र तेऽग्निं ददृशिरे लौहित्यं प्राप्य सागरम् ।
यत्राग्निना चोदितश्च पार्थस्तस्मै महात्मने ॥ १.२.३६७ ॥

जहाँ उन्होंने लौहित्य सागर पहुँचकर अग्नि को देखा, और जहाँ अग्नि से प्रेरित होकर पार्थ ने उस महात्मा को।

1.2.368

ददौ संपूज्य तद्दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् ।
यत्र भ्रातृन्निपतितान्द्रौपदीं च युधिष्ठिरः ॥ १.२.३६८ ॥

उसे सम्मानपूर्वक वह दिव्य गाण्डीव, श्रेष्ठ धनुष, दे दिया; और जहाँ भाइयों और द्रौपदी के गिर जाने पर युधिष्ठिर।

1.2.369

दृष्ट्वा हित्वा जगामैव सर्वाननवलोकयन् ।
एतत्सप्तदशं पर्व महाप्रस्थानिकं स्मृतम् ॥ १.२.३६९ ॥

सबको देखकर, सबको छोड़कर, बिना पीछे मुड़े वे चल पड़े। यह सत्रहवाँ पर्व महाप्रस्थानिक कहा गया है।

1.2.370

यत्राध्यायास्त्रयः प्रोक्ताः श्लोकानां च शतत्रयम् ।
विंशतिश्च तथा श्लोकाः संख्यातास्तत्त्वदर्शिना ॥ १.२.३७० ॥

जिसमें तीन अध्याय कहे गए हैं और श्लोक तीन सौ बीस गिने गए हैं, ऐसा तत्त्वदर्शी ने कहा है।

1.2.371

स्वर्गपर्व ततो ज्ञेयं दिव्यं यत्तदमानुषम् ।
प्राप्तं दैवरथं स्वर्गान्नेष्टवान्यत्र धर्मराट् ॥ १.२.३७१ ॥

फिर स्वर्ग पर्व जानना चाहिए, जो दिव्य और अमानुष है। वहाँ धर्मराज ने स्वर्ग से आया दैव-रथ तो पाया, परंतु उसे नहीं चाहा।

1.2.372

आरोदुं सुमहाप्राज्ञ आनृशंस्याच्छुना विना ।
तामस्याविचलां ज्ञात्वा स्थितिं धर्मे महात्मनः ॥ १.२.३७२ ॥

उस अत्यंत बुद्धिमान ने करुणा के कारण कुत्ते के बिना चढ़ना नहीं चाहा। उस महात्मा की धर्म में अविचल स्थिति जानकर (यह हुआ)।

1.2.373

श्वरूपं यत्र तत्त्यक्त्वा धर्मेणासौ समन्वितः ।
स्वर्गं प्राप्तःसच तथा यातनाविपुला भृशम् ॥ १.२.३७३ ॥

जहाँ उसने कुत्ते का रूप त्यागकर, धर्म से युक्त होकर, स्वर्ग प्राप्त किया; और वहाँ उसे अत्यधिक विपुल यातनाएँ भी (मिलीं)।

1.2.374

देवदूतेन नरकं यत्र व्याजेन दर्शितम् ।
शुश्राव यत्र धर्मात्मा भ्रातॄणां करुणागिरः ॥ १.२.३७४ ॥

जहाँ देवदूत ने छल से नरक दिखाया; और वहाँ धर्मात्मा ने भाइयों की करुण पुकारें सुनीं।

1.2.375

निदेशे वर्तमानानां देशे तत्रैव वर्तताम् ।
अनुदर्शितश्च धर्मेण देवराज्ञा च पाण्डवः ॥ १.२.३७५ ॥

निदेश में रहने वालों के उसी स्थान पर रहते हुए, धर्म और देवराज इन्द्र द्वारा पाण्डव को दिखाया गया।

1.2.376

आप्लुत्याकाशगङ्गायां देहं त्यक्त्वा स मानुषम् ।
स्वधर्मनिर्जितं स्थानं स्वर्गे प्राप्य स धर्मराट् ॥ १.२.३७६ ॥

आकाशगंगा में स्नान कर, मानव देह त्यागकर, अपने धर्म से जीते गए स्थान को स्वर्ग में प्राप्त कर, वह धर्मराज।

1.2.377

मुमुदे पूजितः सर्वैः सेन्द्रैः सुरगणैः सह ।
एतदष्टादशं पर्व प्रोक्तं व्यासेन धीमता ॥ १.२.३७७ ॥

इन्द्र सहित सभी देवगणों द्वारा पूजित होकर वह आनन्दित हुआ। यह अठारहवाँ पर्व बुद्धिमान व्यास द्वारा कहा गया।

1.2.378

अध्यायाः पञ्च संख्याताः पर्वम्यस्मिन्महात्मना ।
श्लोकानां द्वे शते चैव प्रसंख्याते तपोधाः ॥ १.२.३७८ ॥

इस पर्व में महात्मा द्वारा पाँच अध्याय गिने गए हैं, और हे तपोधनो, श्लोक दो सौ गिने गए हैं।

1.2.379

नव श्लोकास्तथैवान्ये संख्याताः परमर्षिणा ।
अष्टादशैवमेतानि पर्वाण्येतान्यशेषतः ॥ १.२.३७९ ॥

परम ऋषि द्वारा नौ और श्लोक भी इसी प्रकार गिने गए। इस प्रकार ये अठारह पर्व पूर्णतः (गिने गए हैं)।

1.2.380

खिलेषु हरिवंशश्च भविष्यं च प्रकीर्तितम् ।
दश श्लोकसहस्राणि विंशच्छ्लोकशतानि च ॥ १.२.३८० ॥

खिल भागों में हरिवंश और भविष्य भी कहे गए हैं: दस हजार श्लोक और बीस सौ श्लोक।

1.2.381

खिलेषु हरिवंशे च संख्यातानि महर्षिणा ।
एतत्सर्वं समाख्यातं भारते पर्वसंग्रहः ॥ १.२.३८१ ॥

खिलों में और हरिवंश में महर्षि ने जो कुछ गिनाया है, यह सब महाभारत में पर्वों का संग्रह कहकर बताया गया है।

1.2.382

अष्टादश समाजग्मुरक्षौहिण्यो ययुत्सया ।
तन्महादारुणं युद्धमहान्यष्टादशाभवत् ॥ १.२.३८२ ॥

युद्ध की इच्छा से अठारह अक्षौहिणी सेनाएँ एकत्र हुईं, और वह अत्यंत भयानक युद्ध अठारह दिनों तक चला।

1.2.383

यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिषदो द्विजः ।
न चाख्यानमिदं विद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः ॥ १.२.३८३ ॥

जो द्विज चारों वेदों को अंगों और उपनिषदों सहित जानता हो, किन्तु इस आख्यान को न जानता हो, वह विचक्षण नहीं कहा जा सकता।

1.2.384

अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत् ।
कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना ॥ १.२.३८४ ॥

यह अर्थशास्त्र कहा गया है, यह महान धर्मशास्त्र है, और यह कामशास्त्र भी कहा गया है—अमित बुद्धि वाले व्यास द्वारा।

1.2.385

श्रुत्वा त्विदमुपाख्यानं श्राव्यमन्यन्न रोचते ।
पुंस्कोकिलगिरं श्रुत्वा रूक्षा ध्वाङ्क्षस्य वागिव ॥ १.२.३८५ ॥

इस उपाख्यान को सुनकर अन्य कोई श्रवणीय कथा नहीं भाती—जैसे कोयल की मधुर वाणी सुनकर कौए की कर्कश बोली अच्छी नहीं लगती।

1.2.386

इतिहासोत्तमादस्माञ्जायन्ते कविबुद्धयः ।
पञ्चभ्य इव् भूतेभ्यो लोकसंविधयस्त्रयः ॥ १.२.३८६ ॥

इस उत्तम इतिहास से कवियों की बुद्धियाँ उत्पन्न होती हैं, जैसे पाँच भूतों से तीनों लोकों की रचनाएँ उत्पन्न होती हैं।

1.2.387

अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते द्विजाः ।
अन्तरिक्षस्य विषये प्रजा इव चतुर्विधाः ॥ १.२.३८७ ॥

हे द्विजों, इस आख्यान के विषय में पुराण विद्यमान है, जैसे आकाश के विषय में चार प्रकार की प्रजाएँ हैं।

1.2.388

क्रियागुणानां सर्वेषामिदमाख्यानमाश्रयः ।
इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनः क्रियाः ॥ १.२.३८८ ॥

यह आख्यान सभी क्रियाओं और गुणों का आश्रय है, जैसे समस्त इन्द्रियों की विविध मानसिक क्रियाएँ आश्रय हैं।

1.2.389

अनाश्रित्यैतदाख्यानं कथा भुवि न विद्यते ।
आहारमनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम् ॥ १.२.३८९ ॥

इस आख्यान का आश्रय लिए बिना पृथ्वी पर कोई कथा नहीं मिलती, जैसे आहार का आश्रय लिए बिना शरीर का धारण नहीं होता।

1.2.390

इदं कविवरैः सर्वैराख्यानमुपजीव्यते ।
उदयप्रेप्सुभिर्भृत्यैरभिजात इवेश्वरः ॥ १.२.३९० ॥

समस्त श्रेष्ठ कवि इस आख्यान का उपजीवन करते हैं, जैसे उन्नति चाहने वाले सेवक किसी कुलीन स्वामी का आश्रय लेते हैं।

1.2.391

अस्य काव्यस्य कवयो न समर्था विशेषणे ।
साधोरिव गृहस्थस्य शेषास्त्रय इवाश्रमाः ॥ १.२.३९१ ॥

इस काव्य का विशेष वर्णन करने में कवि समर्थ नहीं हैं, जैसे गृहस्थ के अतिरिक्त शेष तीन आश्रमों का विशेष वर्णन सज्जन भी पूरा नहीं कर पाते।

1.2.392

धर्मे मतिर्भवतु वः सततोत्थितानां ।
स ह्येक एव परलोकगतस्य बन्धुः।
अर्थाः स्त्रियश्च निपुणैरपि सेव्यमाना ।
नैवाप्तभावमुपयान्ति न च स्थिरत्वम् ॥ १.२.३९२ ॥

आप सदा उद्यमी लोगों की मति धर्म में लगी रहे। वही एक मात्र परलोक गए व्यक्ति का बन्धु है। अर्थ और स्त्रियाँ, निपुण लोगों द्वारा भी सेवित होने पर, न तो विश्वसनीय मित्रता प्राप्त करते हैं, न ही स्थिरता।

1.2.393

द्वैपायनौष्ठपुटनिःसृतमप्रमेयं ।
पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च।
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं ।
किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन ॥ १.२.३९३ ॥

द्वैपायन के ओष्ठपुट से निकला हुआ यह अप्रमेय, पुण्य, पवित्र, पापहारी और शिवकारी (ग्रंथ) है। जो भारत को सुनता है, उसे पुष्कर के जल से अभिषेक की क्या आवश्यकता?

1.2.394

यदह्ना कुरुते पाप ब्राह्मणस्त्विन्द्रियैश्चरन् ।
महाभारतमाख्याय सन्ध्यां मुच्यति पश्चिमाम् ॥ १.२.३९४ ॥

ब्राह्मण इन्द्रियों के सहारे दिन में जो पाप करता है, वह महाभारत का पाठ करके सायंकाल की संध्या में मुक्त हो जाता है।

1.2.395

यद्रात्रौ कुरुते पापं कर्मणा मनसा गिरा ।
महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते ॥ १.२.३९५ ॥

रात में कर्म, मन और वाणी से जो पाप किया जाता है, वह महाभारत का पाठ करके प्रातः संध्या में पूर्णतः मुक्त हो जाता है।

1.2.396

यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति ।
विप्राय वेदविदुषे च बहुश्रुताय।
पुण्यां च भारतकथां शृणुयाच्च नित्यं ।
तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव ॥ १.२.३९६ ॥

जो वेदविद्वान और बहुश्रुत ब्राह्मण को सोने के सींगों वाली सौ गायें दान देता है, और जो नित्य पवित्र भारतकथा सुनता है, उन दोनों का फल समान होता है।

1.2.397

आख्यानं तदिदमनुत्तमं महार्थं ।
विज्ञेयं महदिह पर्वसंग्रहेण।
श्रुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं ।
विस्तीर्णं लवणजलं यथा प्लवेन ॥ १.२.३९७ ॥

यह आख्यान अत्यंत उत्तम और महान अर्थ वाला है। यहाँ पर्वों के संग्रह से महान (तत्त्व) को जानना चाहिए। सुनने पर प्रारम्भ में ही यह मनुष्यों के लिए सुखपूर्वक प्रवेश योग्य हो जाता है, जैसे नौका से विस्तृत लवण सागर पार हो जाता है।