મહાભારત · અધ્યાય 1.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.3.1
सौतिरुवाच ।
जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रमुपास्ते।
तस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन उग्रसेनो भीमसेन इति ।
तेषु तत्सत्रमुपासीनेष्वभ्यागच्छत्सारमेयः ॥ १.३.१ ॥
સૌતિએ કહ્યું: પારીક્ષિત જનમેજય પોતાના ભાઈઓ સાથે કુરુક્ષેત્રમાં દીર્ઘ સત્ર કરી રહ્યા હતા. તેમને ત્રણ ભાઈઓ હતા: શ્રુતસેન, ઉગ્રસેન અને ભીમસેન. તેઓ એ યજ્ઞમાં લાગેલા હતા ત્યારે એક કૂતરો આવ્યો.
1.3.2
जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतो रोरूयमाणो मातुः समीपमुपागच्छत् ॥ १.३.२ ॥
જનમેજયના ભાઈઓએ માર્યો એ કૂતરો રડતો રડતો પોતાની માતા પાસે ગયો.
1.3.3
तं माता रोरूयमाणमुवाच ।
किं रोदिषि केनास्यभिहत इति ॥ १.३.३ ॥
રડતા એને માતાએ કહ્યું: "કેમ રડે છે? કોણે તને માર્યો?"
1.3.4
स एवमुक्तो मातरं प्रत्युवाच जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतोऽस्मीति ॥ १.३.४ ॥
આમ પૂછાતાં તેણે માતાને કહ્યું: "જનમેજયના ભાઈઓએ મને માર્યો."
1.3.5
तं माता प्रत्युवाच व्यक्तं त्वया तत्रापराद्धं येनास्यभिहत इति ॥ १.३.५ ॥
માતાએ તેને ઉત્તર આપ્યો: "ચોક્કસ તેં ત્યાં કંઈક અપરાધ કર્યો હશે, જેથી તને માર્યો ગયો."
1.3.6
स तां पुनरुवाच नापराध्यामि किंचिन्नावेक्षे हवींषि नावलिह इति ॥ १.३.६ ॥
તેણે ફરી માતાને કહ્યું: "મેં કોઈ અપરાધ કર્યો નથી. મેં હવિષ્યોને જોયાં નથી, ચાટ્યાં પણ નથી."
1.3.7
तच्छ्रुत्वा तस्य माता सरमा पुत्रदुःखार्ता तत्सत्रमुपागच्छद्यत्र स जनमेजयः सह भ्रातृभिर्दीर्घसत्रमुपास्ते ॥ १.३.७ ॥
આ સાંભળીને પુત્રના દુઃખથી પીડાયેલી તેની માતા સરમા તે યજ્ઞસત્રમાં ગઈ, જ્યાં જનમેજય પોતાના ભાઈઓ સાથે દીર્ઘ સત્રમાં લાગેલો હતો.
1.3.8
स तया क्रुद्धया तत्रोक्तोऽयं मे पुत्रो न किंचिदपराध्यति नावेक्षते हवींषि नावलेढि किमर्थमभिहत इति ॥ १.३.८ ॥
ત્યારે ક્રોધિત થયેલી તે ત્યાં બોલી — 'મારો આ પુત્ર કંઈ જ અપરાધ કરતો નથી; એ હવિઓ તરફ જોતો નથી, ચાટતો પણ નથી; તો એને શા માટે મારવામાં આવ્યો?'
1.3.9
न किंचिदुक्तवन्तस्ते सा तानुवाच यस्मादयमभिहतोऽनपकारी तस्माददृष्टं त्वां भयमागमिष्यतीति ॥ १.३.९ ॥
તેઓ કંઈ ન બોલ્યા. ત્યારે તે તેમને બોલી — 'કારણ કે આ નિરપરાધી મારવામાં આવ્યો છે, તેથી તમારા પર અદૃષ્ટ ભય આવશે.'
1.3.10
जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया भृशं संभ्रान्तो विषण्णश्चासीत् ॥ १.३.१० ॥
દેવશુની સરમાએ આમ કહેતાં જનમેજય અત્યંત વ્યાકુળ અને ખિન્ન થયો.
1.3.11
स तस्मिन्सत्रे समाप्ते हास्तिनपुरं प्रत्येत्य पुरोहितमनुरूपमन्विच्छमानः परं यत्नमकरोद्यो मे पापकृत्यां शमयेदिति ॥ १.३.११ ॥
તે સત્ર સમાપ્ત થયા પછી તે હસ્તિનાપુર પાછો ફર્યો અને યોગ્ય પુરોહિતની શોધ કરી, જે મારા આ પાપકર્મને શાંત કરી શકે, તેના માટે મોટો પ્રયત્ન કર્યો.
1.3.12
स कदाचिन्मृगयां गतः पारिक्षितो जनमेजयः कस्मिंश्चित्स्वविषय आश्रममपश्यत् ॥ १.३.१२ ॥
એક વખત પરીક્ષિતનો પુત્ર જનમેજય શિકાર માટે ગયો. પોતાના જ રાજ્યમાં કોઈ સ્થળે તેણે એક આશ્રમ જોયો.
1.3.13
तत्र कश्चिदृपिरासाञ्चक्रे श्रुतश्रवा नाम ।
तस्य तपस्यभिरतः पुत्र आस्ते सोमश्रवा नाम ॥ १.३.१३ ॥
ત્યાં શ્રુતશ્રવા નામના કોઈ ઋષિએ આશ્રમ સ્થાપ્યો હતો. તપમાં લીન તેમનો પુત્ર સોમશ્રવા નામે છે.
1.3.14
तस्य तं पुत्रमभिगम्य जनमेजयः पारिक्षितः पौरोहित्याय वव्रे ॥ १.३.१४ ॥
પરીક્ષિતના પુત્ર જનમેજયે તેમના તે પુત્ર પાસે જઈને પુરોહિત પદ માટે તેમને વર્યા.
1.3.15
स नमस्कृत्य तमृषिमुवाच भगवन्नयं तव पुत्रो मम पुरोहितोऽस्त्विति ॥ १.३.१५ ॥
તેમણે એ ઋષિને નમસ્કાર કરીને કહ્યું, "ભગવન્, આપનો આ પુત્ર મારો પુરોહિત થાઓ."
1.3.16
स एवमुक्तः प्रत्युवाच जनमेजयं भो जनमेजय पुत्रोऽयं मम सर्प्यां जातो महातपस्वी स्वाध्यायसंपन्नो मत्तपोवीर्यसंभृतो मच्छुक्रं पीतवत्यास्तस्याः कुक्षौ जातः ॥ १.३.१६ ॥
આમ કહેવાતાં તેમણે જનમેજયને ઉત્તર આપ્યો: "હે જનમેજય, મારો આ પુત્ર એક સર્પિણીથી જન્મેલો છે. તે મહાતપસ્વી છે, વેદાધ્યયનથી સંપન્ન છે, મારા તપના બળથી ઉત્પન્ન થયેલો છે. મારું શુક્ર પીનારી તે સર્પિણીના ગર્ભમાં તે જન્મ્યો."
1.3.17
समर्थोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः शमयितुमन्तरेण महादेवकृत्याम् ॥ १.३.१७ ॥
મહાદેવના કૃત્ય વિના પણ આ તમારાં સર્વ પાપકર્મોને શાંત કરવા સમર્થ છે.
1.3.18
अस्य त्वेकमुपांशुव्रतं यदेनं कश्चिद्ब्राह्मणः कंचिदर्थमभियाचेत्तं तस्मै दद्यादयं यद्येतदुत्सहसे ततो नयस्वैनमिति ॥ १.३.१८ ॥
પરંતુ તેનું એક ગુપ્ત વ્રત છે: જો કોઈ બ્રાહ્મણ તેની પાસે કંઈ વસ્તુ માગે, તો તેણે તે તેને આપવી. જો તમે આ સ્વીકારી શકો, તો તેને લઈ જાઓ.
1.3.19
तेनैवमुक्तो जनमेजयस्तं प्रत्युवाच भगवंस्तत्तथा भविष्यतीति ॥ १.३.१९ ॥
તેમણે આ પ્રમાણે કહ્યું ત્યારે જનમેજયે ઉત્તર આપ્યો, 'હે ભગવન્, તે તેમ જ થશે.'
1.3.20
स तं पुरोहितमुपादायोपावृत्तो भ्रातृनुवाच मयाऽयं वृत उपाध्यायो यदयं ब्रूयात्तत्कार्यमविचारयद्भिर्भवद्भिरिति ।
तेनैवमुक्ता भ्रातरस्तस्य तथा चक्रुः।
स तथा भ्रातॄन्संदिश्य तक्षशिलां प्रत्यभिप्रतस्थे तं च देशं वशे स्थापयामास ॥ १.३.२० ॥
તે તે પુરોહિતને લઈને પાછો ફર્યો અને ભાઈઓને કહ્યું, 'મેં આમને ઉપાધ્યાય તરીકે વર્યા છે; આ જે કહે તે તમારે વિચાર્યા વિના કરવું.' તેણે આ પ્રમાણે કહ્યું ત્યારે ભાઈઓએ તેમ જ કર્યું. ભાઈઓને આ રીતે આદેશ આપીને તે તક્ષશિલા તરફ ગયો અને તે દેશને પોતાના વશમાં રાખ્યો.
1.3.21
एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्यो नामापोदस्तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुः ॥ १.३.२१ ॥
આ દરમિયાન ધૌમ્ય નામે એક ઋષિ હતા, જેઓ આપોદ કહેવાતા; તેમના ત્રણ શિષ્યો હતા.
1.3.22
उपमन्युरारुणिर्बैदश्चेति स एकं शिष्यंमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास गच्छ केदारखण्डं बधानेति ॥ १.३.२२ ॥
ઉપમન્યુ, આરુણિ અને બૈદ—એ તેઓ હતા; તેમાંના એક, પાંચાલ દેશના આરુણિને તેમણે મોકલ્યો. 'જા, ખેતરની પાળ બાંધી દે' એમ કહ્યું.
1.3.23
स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बद्धुं नाशकत् ।
स क्लिश्यमानोऽपश्यदुपायं भवत्वेवं करिष्यामीति ॥ १.३.२३ ॥
ઉપાધ્યાયના આદેશથી પાંચાલ દેશનો આરુણિ ત્યાં ગયો, પણ તે ખેતરની પાળ બાંધી શક્યો નહીં. દુઃખી થઈને તેણે એક ઉપાય જોયો અને વિચાર્યું, 'સારું, એમ જ કરીશ.'
1.3.24
स तत्र संविवेश केदारखण्डे शयाने व तथा तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ ॥ १.३.२४ ॥
તે ત્યાં એ ખેતરના ટુકડામાં સૂઈ ગયો; તેથી તેમાંનું પાણી ત્યાં જ રહી ગયું.
1.3.25
ततः कदाचिदुपाध्याय आपोदो धौम्यः शिष्यावपृच्छत् क्व आरुणिः पाञ्चाल्यो गत इति ॥ १.३.२५ ॥
પછી એક વાર આપોદના પુત્ર ઉપાધ્યાય ધૌમ્યે પોતાના બે શિષ્યોને પૂછ્યું, "પાંચાલ્ય આરુણિ ક્યાં ગયો?"
1.3.26
तौ तं प्रत्यूचतुर्भगवंस्त्वयैव प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति ।
स एवमुक्तस्तौ शिष्यौ प्रत्युवाच तस्मात्तत्र सर्वे गच्छामो यत्र स गत इति ॥ १.३.२६ ॥
તે બંનેએ તેને જવાબ આપ્યો, "ભગવન્, તમે જ તેને મોકલ્યો હતો; ખેતરનો ટુકડો બાંધવા જા એમ કહીને." એમ કહેવાયેલો તે બંને શિષ્યોને બોલ્યો, "તો આપણે બધા ત્યાં જઈએ જ્યાં તે ગયો છે."
1.3.27
स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकारः ।
भो आरुणे पाञ्चाल्य क्वासि वत्सैहीति ॥ १.३.२७ ॥
તે ત્યાં જઈને તેને બોલાવવા સાદ કર્યો, "અરે પાંચાલ્ય આરુણિ, તું ક્યાં છે? આવ, વત્સ!"
1.3.28
स तच्छ्रुत्वा आरुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात्केदारखण्डात्सहसोत्थायतमुपाध्यायमुपतस्थे ॥ १.३.२८ ॥
આરુણિએ ઉપાધ્યાયના શબ્દો સાંભળ્યા અને તે ખેતરના ટુકડામાંથી તરત ઊભો થઈને તે ઉપાધ્યાય પાસે જઈને ઊભો રહ્યો.
1.3.29
प्रोवाच चैनमयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवच्छब्दं श्रुत्वैव सहसा विदार्य केदारखण्डं भवन्तमुपस्थितः ।
तदभिवादये भगवन्तमाज्ञापयतु भवान्कमर्थं करवाणीति ॥ १.३.२९ ॥
તેણે તેમને કહ્યું, "હું અહીં ખેતરની પાળે છું. ન રોકી શકાય એવું વહેતું પાણી રોકવા હું સૂતો હતો. ભગવાનના શબ્દો સાંભળતાં જ હું પાળ ફાડીને સહસા આપની સમક્ષ ઉપસ્થિત થયો છું. તેથી ભગવન્, હું આપને પ્રણામ કરું છું; કયું કાર્ય કરું તે આજ્ઞા આપો?"
1.3.31
स एवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच यस्माद्भवान्केदारखण्डं विदार्योत्थितस्तस्मादुद्दालक एवनाम्ना भवान्भविष्यतीत्युपाध्यायेनानुगृहीतः ॥ १.३.३१ ॥
આમ કહેવાતાં ઉપાધ્યાયે ઉત્તર આપ્યો, "કારણ કે તમે ખેતરની પાળ ફાડીને ઊઠ્યા છો, તેથી તમારું નામ ઉદ્દાલક જ થશે." ઉપાધ્યાય દ્વારા આ રીતે અનુગૃહીત થઈને...
1.3.32
यस्माच्च त्वया मद्वचनमनुष्ठितं तस्माच्छ्रेयोऽवाप्स्यसि ।
सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति ॥ १.३.३२ ॥
અને તેં મારા વચનનું પાલન કર્યું હોવાથી તને શ્રેય પ્રાપ્ત થશે. તને સર્વ વેદો અને સર્વ ધર્મશાસ્ત્રો સ્ફુરશે.
1.3.33
स एवमुक्त उपाध्यायेनेष्टं देशं जगाम ॥ १.३.३३ ॥
ઉપાધ્યાય દ્વારા આમ કહેવાતાં તે પોતાને ઇષ્ટ દેશ તરફ ચાલ્યો ગયો.
1.3.34
अथापरः शिष्यस्तस्यैवापोदस्य धौम्यस्योपमन्युर्नाम ।
तं चोपाध्यायः प्रेषयामास वत्सोपमन्यो गा रक्षस्वेति ॥ १.३.३४ ॥
પછી તે આપોદ ધૌમ્યનો ઉપમન્યુ નામે બીજો શિષ્ય હતો. ઉપાધ્યાયે તેને મોકલ્યો, "વત્સ ઉપમન્યુ, ગાયોની રક્ષા કર."
1.3.35
स उपाध्यायवचनादरक्षद्गाः स चाहनि गा रक्षित्वा दिवसक्षये गुरुगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.३५ ॥
ઉપાધ્યાયની આજ્ઞાથી તે ગાયોનું રક્ષણ કરતો. દિવસે ગાયોનું રક્ષણ કરીને દિવસના અંતે ગુરુગૃહે આવી, ઉપાધ્યાયની સામે ઊભો રહી પ્રણામ કરતો.
1.3.36
तमुपाध्यायः पीवानमपश्यदुवाच चैनं वत्सोपमन्यो केन वृत्तिं कल्पयसि पीवानसि दृढमिति ॥ १.३.३६ ॥
ઉપાધ્યાયે તે હૃષ્ટપુષ્ટ શિષ્યને જોઈને તેને કહ્યું, 'વત્સ ઉપમન્યુ, તું કેવી રીતે જીવનનિર્વાહ કરે છે? તું તો ઘણો પુષ્ટ દેખાય છે.'
1.3.37
स उपाध्यायं प्रत्युवाच भो भैक्ष्येण वृत्तिं कल्पयामीति तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.३७ ॥
તેણે ઉપાધ્યાયને ઉત્તર આપ્યો, 'ભગવન્, હું ભિક્ષા માગીને જીવનનિર્વાહ કરું છું.' ત્યારે ઉપાધ્યાયે તેને ઉત્તર આપ્યો.
1.3.38
मय्यनिवेद्य भैक्ष्यं नोपयोक्तव्यमिति ।
स तथेत्युक्तो भैक्ष्यं चरित्वोपाध्यायाय न्यवेदयत् ॥ १.३.३८ ॥
'મને અર્પણ કર્યા વિના ભિક્ષાનું અન્ન ન ખાવું.' તેણે 'તેમ જ થશે' કહીને ભિક્ષા માગીને ઉપાધ્યાયને નિવેદન કર્યું.
1.3.39
स तस्मादुपाध्यायः सर्वमेव भैक्ष्यमगृह्णात् ।
स तथेत्युक्तः पुनररक्षद्गा अहनि रक्षित्वा निशामुखे गुरुकुलमागम्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.३९ ॥
ત્યારે ઉપાધ્યાયે તેની પાસેથી સઘળું ભિક્ષાનું અન્ન લઈ લીધું. 'તેમ જ થાઓ' એમ કહેવાયેલો તે ફરી ગાયોનું રક્ષણ કરવા લાગ્યો; દિવસે ગાયોનું રક્ષણ કરીને રાતની શરૂઆતમાં ગુરુકુળે આવી, ગુરુની સામે ઊભો રહી પ્રણામ કરતો.
1.3.40
तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वोवाच ।
वत्सोपमन्यो सर्वमशेषतस्ते भैक्ष्यं गृह्णामि केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १.३.४० ॥
ઉપાધ્યાયે તેને હજુ પણ પુષ્ટ જોઈને કહ્યું, "વત્સ ઉપમન્યુ, તારી બધી ભિક્ષા હું જ લઈ લઉં છું; હવે તું કેવી રીતે તારી આજીવિકા ચલાવે છે?"
1.3.41
स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भगवते निवेद्य पूर्वमपरं चरामि तेन वृत्तिं कल्पयामीति तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.४१ ॥
આમ પૂછાતાં તેણે ઉપાધ્યાયને ઉત્તર આપ્યો, "પહેલાં પૂજ્યને અર્પણ કરીને બાકીની ભિક્ષા માગીને હું મારી આજીવિકા ચલાવું છું." ત્યારે ઉપાધ્યાયે તેને કહ્યું.
1.3.42
नैषा न्याय्या गुरुवृत्तिरन्येषामपि भैक्ष्योपजीविनां वृत्त्युपरोधं करोषि इत्येवं वर्तमानो लुब्धोऽसीति ॥ १.३.४२ ॥
આ ગુરુ પ્રત્યેનું યોગ્ય આચરણ નથી; ભિક્ષાથી જીવતા બીજાઓની આજીવિકામાં પણ તું અડચણ કરે છે. આવું વર્તન કરનાર તું લોભી છે.
1.3.43
स तथेत्युक्त्वा गा अरक्षद्रक्षित्वा च पुनरुपाध्यायगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.४३ ॥
"ઠીક છે" કહીને તેણે ગાયોનું રક્ષણ કર્યું; રક્ષણ કરીને ફરી ઉપાધ્યાયના ઘરે આવી ઉપાધ્યાયની સામે ઊભા રહી નમસ્કાર કર્યા.
1.3.44
तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा पुनरुवाच ।
वत्सोपमन्यो अहं ते सर्वं भैक्ष्यं गृह्णामि न चान्यच्चरसि पीवानसि भृशं केन वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १.३.४४ ॥
ઉપાધ્યાયે તેને હજુ પણ અત્યંત પુષ્ટ જોઈને ફરી કહ્યું, "વત્સ ઉપમન્યુ, તારી બધી ભિક્ષા હું લઉં છું, તું બીજું કશું માગતો નથી, છતાં તું ખૂબ પુષ્ટ છે; કેવી રીતે તું તારી આજીવિકા ચલાવે છે?"
1.3.45
स एवमुक्तस्तमुपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भो एतासां गवां पयसा वृत्तिं कल्पयामीति।
तमुवाचोपाध्यायो नैतन्न्याय्यं पय उपयोक्तुं भवतो मया नाभ्यनुज्ञातमिति ॥ १.३.४५ ॥
એમ કહેવાતાં તેણે ગુરુને ઉત્તર આપ્યો: "ભો, આ ગાયોના દૂધથી હું જીવન નિર્વાહ કરીશ." ગુરુએ તેને કહ્યું: "તારે દૂધ વાપરવું યોગ્ય નથી; મેં તેની અનુમતિ આપી નથી."
1.3.46
स तथेति प्रतिज्ञाय गा रक्षित्वा पुनरुपाध्यायगृहमेत्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.४६ ॥
"ઠીક છે" એમ કહીને તેણે પ્રતિજ્ઞા કરી, ગાયોની રક્ષા કરી, પછી ફરી ગુરુના ઘરે આવીને ગુરુની સામે ઊભા રહી નમસ્કાર કર્યા.
1.3.47
तमुपाध्यायः पीवानमेव दृष्ट्वोवाच ।
वत्सोपमन्यो भैक्ष्यं नाश्नासि न चान्यच्चरसि पयो न पिबसि पीवानसि भृशं केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १.३.४७ ॥
તેને પુષ્ટ જોઈને ગુરુએ કહ્યું: "વત્સ ઉપમન્યુ, તું ભિક્ષાન્ન ખાતો નથી, બીજું કંઈ લેતો નથી, દૂધ પણ પીતો નથી; છતાં તું બહુ પુષ્ટ થઈ ગયો છે. હવે તું શેનાથી જીવન નિર્વાહ કરે છે?"
1.3.48
स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भोः फेनं पिबापि यमिमे वत्सा मातॄणां स्तनात्पिबन्त उद्गिरन्ति ॥ १.३.४८ ॥
એમ કહેવાતાં તેણે ગુરુને ઉત્તર આપ્યો: "ભો, આ વાછરડાં માતાઓના સ્તનમાંથી પીને જે ફીણ ઓકે છે, તે જ પી લો."
1.3.49
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
एते त्वदनुकम्पया गुणवन्तो वत्साः प्रभूततरं फेनमुद्गिरन्ति।
तदेषामपि वत्सानां वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानः ।
फेनमपि भवान्न पातुमर्हतीति स तथेति प्रतिश्रुत्य निराहारः पुनररक्षद्गाः ॥ १.३.४९ ॥
ઉપાધ્યાયે તેને ઉત્તર આપ્યો: તારી કૃપાથી આ ગુણવાન વાછરડાં ઘણો ફીણ ઓકે છે. તેથી આ વાછરડાંના આહારમાં પણ તું અડચણ કરે છે, આ રીતે વર્તીને. ફીણ પણ તારે પીવું ન જોઈએ. તે 'તેમ જ' કહી વચન આપીને, ઉપવાસ કરીને ફરી ગાયોનું રક્ષણ કરવા લાગ્યો.
1.3.50
तथा प्रतिषिद्धो भैक्ष्यं नाश्नाति न चान्यच्चरति पयो न पिबति फेनं नोपयुङ्क्ते स कदाचिदरण्ये क्षुधार्तोऽर्कपत्राण्यभक्षयत् ॥ १.३.५० ॥
આ રીતે મનાઈ પામેલો તે ભિક્ષાનું અન્ન ખાતો ન હતો, બીજે ક્યાંય જતો ન હતો, દૂધ પીતો ન હતો, ફીણનો ઉપયોગ પણ કરતો ન હતો. એક વાર વનમાં ભૂખથી પીડાઈને તેણે આકડાનાં પાન ખાઈ લીધાં.
1.3.51
स तैरर्कपत्रैर्भक्षितैः क्षारतिक्तकटुरूक्षैस्तीक्ष्णविपाकैश्चक्षुष्युपहतोऽन्धो बभूव ।
ततः सोऽन्धोऽपि चङ्क्रम्यमाणः कूपेऽपतत्
अथ तस्मिन्ननागच्छति सूर्ये चास्ताचलावलम्बिनि उपाध्यायः शिष्यानवोचत् ॥ १.३.५१ ॥
તે આકડાનાં પાન — ક્ષારયુક્ત, કડવાં, તીખાં અને રૂક્ષ, તીવ્ર પરિણામવાળાં — ખાવાથી તેની આંખોને હાનિ થઈ અને તે આંધળો થઈ ગયો. પછી આંધળો હોવા છતાં ચાલતાં તે કૂવામાં પડી ગયો. સૂર્ય અસ્તાચલ તરફ નમ્યો છતાં તે પાછો ન આવ્યો, ત્યારે ઉપાધ્યાયે શિષ્યોને કહ્યું.
1.3.53
मयोपमन्युः सर्वतः प्रतिषिद्धः स नियतं कुपितस्ततो नागच्छति चिरगतस्त्विति ।
ततोऽन्वेष्य इत्येवमुक्त्वा शिष्यैः सार्धमरण्यं गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकार भो उपमन्यो क्वासि वत्सैहीति ॥ १.३.५३ ॥
મેં ઉપમન્યુને બધી રીતે રોક્યો હતો, તેથી તે ક્રોધે ભરાઈને હજી આવતો નથી; ઘણો સમય થયો છે. 'તેને શોધવો જોઈએ' એમ કહીને શિષ્યો સાથે વનમાં જઈ તેને બોલાવવા અવાજ કર્યો: 'હે ઉપમન્યુ, તું ક્યાં છે? વત્સ, આવ!'
1.3.54
स उपाध्यायस्य आह्वानवचनं श्रुत्वा प्रत्युवाचोच्चैरयमस्मिन्कूपे पतितोऽहमिति ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच कथं त्वमस्मिन्कूपे पतित इति ॥ १.३.५४ ॥
ઉપાધ્યાયના બોલાવવાના શબ્દો સાંભળીને તે મોટા અવાજે બોલ્યો: 'હું આ કૂવામાં પડી ગયો છું.' ત્યારે ઉપાધ્યાયે તેને કહ્યું: 'તું આ કૂવામાં કેવી રીતે પડ્યો?'
1.3.55
स उपाध्यायं प्रत्युवाच अर्कपत्राणि भक्षयित्वान्धीभूतोस्म्यतश्चङ्क्रम्यमाणः कूपे पतित इति ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.५५ ॥
તેણે ઉપાધ્યાયને ઉત્તર આપ્યો: 'આકડાના પાન ખાવાથી હું આંધળો થઈ ગયો છું, તેથી ચાલતાં ચાલતાં કૂવામાં પડ્યો.' ત્યારે ઉપાધ્યાયે તેને કહ્યું:
1.3.56
अश्विनौ स्तुहि तौ देवभिषजौ त्वां चक्षुष्मन्तं कर्ताराविति ।
स एवमुक्त उपाध्यायेनोपमन्युः स्तोतुमुपचक्रमे देवावश्विनौ वाग्भिर्ऋग्भिः ॥ १.३.५६ ॥
'દેવ વૈદ્ય એવા તે બે અશ્વિનીકુમારોની સ્તુતિ કર; તેઓ તને દૃષ્ટિવાળો બનાવશે.' ઉપાધ્યાયે એમ કહેતાં ઉપમન્યુ શબ્દો અને ઋચાઓથી દેવ અશ્વિનીકુમારોની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો.
1.3.57
प्रपूर्वगौ पूर्वजौ चित्रभानू ।
गिरा वां शंसामि तपसा ह्यनन्तौ।
दिव्यौ सुपर्णौ विरजौ विमाना-
वधिक्षिपन्तौ भुवनानि विश्वा ॥ १.३.५७ ॥
તપ અને વાણીથી હું તમારા બંનેની સ્તુતિ કરું છું — આગળ ચાલનારા, પૂર્વજો, અદ્ભુત તેજવાળા, અનંત, દિવ્ય, સુંદર પાંખોવાળા, નિર્મળ, વિમાનમાં બેઠેલા અને સર્વ લોકોને વટાવી જનારા.
1.3.58
हिरण्मयौ शकुनी सांपरायौ ।
नासत्यदस्रौ सुनसौ वैजयन्तौ।
शुक्लं वयन्तौ तरसा सुवेमा-
वधिव्ययन्तावसितं विवस्वतः ॥ १.३.५८ ॥
સુવર્ણમય, પક્ષીરૂપ, પરલોક તરફ લઈ જનારા, નાસત્ય અને દસ્ર, સુંદર નાકવાળા, વિજયધ્વજ ધારણ કરનારા, ઝડપથી શ્વેત વસ્ત્ર વણનારા અને સૂર્યનો કાળો તાર વણનારા તમે બંને.
1.3.59
ग्रस्तां सुपर्णस्य बलेन वर्तिका-
ममुञ्चतामश्विनौ सौभगाय।
तावत्सुवृत्तावनमं तमाय या-
वसत्तमा गा अरुणा उदावहत् ॥ १.३.५९ ॥
ગરુડના બળથી પકડાયેલી વર્તિકા (સૂર્ય)ને અશ્વિનીઓએ સૌભાગ્ય માટે મુક્ત કરી. સુંદર ગતિવાળા એ બંને અંધકાર સામે અડગ રહે છે; શ્રેષ્ઠ નિવાસી એવા તેમણે લાલ કિરણોની ગાયોને ઊંચે ઉપાડી.
1.3.60
षष्टिश्च गावस्त्रिशताश्च धेनव ।
एकं वत्सं सुवते तं दुहन्ति।
नानागोष्ठा विहिता एकदोहना-
स्तावश्विनौ दुहतो घर्ममुक्थ्यम् ॥ १.३.६० ॥
સાઠ અને ત્રણસો દૂધાળી ગાયો એક જ વાછરડાને જન્મ આપે છે અને તેને દોહે છે. અનેક ગમાણોમાં રાખેલી, એક જ દોહનમાં દૂધ આપનારી ગાયોમાંથી તે બંને અશ્વિનીઓ સ્તુત્ય ઘર્મ (ગરમ દૂધનું હવન) દોહે છે.
1.3.61
एकां नाभिं सप्त सथा अराः श्रिताः ।
प्रधिष्वन्या विंशतिरर्पिता अराः।
अनेमि चक्रं परिवर्ततेऽजरं ।
मायाऽश्विनौ समनक्ति चर्षणी ॥ १.३.६१ ॥
એક નાભિ સાથે સાત આરા જોડાયેલા છે; કિનારીએ બીજા વીસ આરા ગોઠવેલા છે. કિનાર વિનાનું એ અજર ચક્ર ફરે છે; અશ્વિનીઓ પોતાની માયાથી પ્રજાઓને એકસાથે જોડે છે.
1.3.62
एकं चक्रं वर्तते द्वादशारं ।
षण्णाभिमेकाक्षममृतस्य धारणम्।
यस्मिन्देवा अधि विश्वे विषक्ता-
स्तावश्विनौ मुञ्चतो मा विषीदतम् ॥ १.३.६२ ॥
બાર આરા, છ નાભિઓ અને એક ધરી ધરાવતું એક ચક્ર ફરે છે; તે અમૃતને ધારણ કરે છે. તેમાં સર્વ દેવો આશ્રિત છે. હે તે બે અશ્વિનો, મને મુક્ત કરો, વિષાદ ન થવા દો.
1.3.63
अश्विनाविन्दुममृतं वृत्तभूयौ ।
तिरोधत्तामश्विनौ दासपत्नी।
हित्वा गिरिमश्विनौ गामुदाचरन्तौ ।
तद्वृष्टिमह्नात्प्रस्थितौ बलस्य ॥ १.३.६३ ॥
ફરતા એ બે અશ્વિનોએ અમૃત સોમને છુપાવ્યો. દાસની પત્નીની જેમ પર્વત છોડીને, ગાયો તરફ આગળ વધતા, બલના વરસાદ સાથે દિવસે પ્રયાણ કર્યું.
1.3.64
युवां दिशो जनयथो दशाग्रे ।
समानं मूर्ध्नि रथयानं वियन्ति।
तासां यातमृषयोऽनुप्रयान्ति ।
देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति ॥ १.३.६४ ॥
તમે બંને દસમા આગળ દિશાઓ ઉત્પન્ન કરો છો; માથા પર સમાન રથયાત્રા; તે અલગ થાય છે. તેમના માર્ગે ચાલો; ઋષિઓ અનુસરે છે; દેવો અને મનુષ્યો પૃથ્વી પર વિચરે છે.
1.3.65
युवां वर्णान्विकुरुथो विश्वरूपां-
स्तेऽधिक्षियन्ते भुवनानि विश्वा।
ते भानवोऽप्यनुसृताश्चरन्ति ।
देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति ॥ १.३.६५ ॥
તમે બંને વિશ્વરૂપ વર્ણો રચો છો; તે સર્વ લોકો પર અધિષ્ઠિત છે. તે પ્રકાશો પણ અનુસરતા ચાલે છે; દેવો અને મનુષ્યો પૃથ્વી પર વિચરે છે.
1.3.66
तौ नासत्यावश्विनौ वां महेऽहं ।
स्रजं च यां बिभृथः पुष्करस्य।
तौ नासत्वावमृतावृतावृधा-
वृते देवास्तत्प्रपदे न सूते ॥ १.३.६६ ॥
તે બે નાસત્ય અશ્વિનો માટે હું સ્તુતિ કરું છું, અને પુષ્કરમાંથી તમે જે માળા ધારણ કરો છો તેના માટે પણ. તે બે નાસત્ય અમર, ઋતને વધારનારા છે; ઋત વિના દેવો તે માર્ગે ઉત્પન્ન થતા નથી.
1.3.67
मुखेन गर्भं लभतां युवानौ ।
गतासुरेतत्प्रपदेन सूते।
सद्यो जातो मातरमत्ति गर्भ-
स्तावश्विनौ मुञ्चथौ जीवसे गाम् ॥ १.३.६७ ॥
હે યુવાનો, મુખ દ્વારા ગર્ભ પ્રાપ્ત થાઓ. પ્રાણરહિત આ ગર્ભ પગથી પહેલો જન્મે છે; જન્મતાંજ તે માતાને જ ખાઈ જાય છે. હે અશ્વિનીકુમારો, જીવન માટે તમે બંને તેને અને ગાયને મુક્ત કરો.
1.3.68
स्तोतुं न शक्नोमि गुणैर्भवन्तौ ।
चक्षुर्विहीनः पथि संप्रमोहः।
दुर्गेऽहमस्मिन्पतितोऽस्मि कूपे ।
युवां शरण्यौ शरणं प्रपद्ये ॥ १.३.६८ ॥
તમારા ગુણોની સ્તુતિ કરવા હું સમર્થ નથી. માર્ગ પર દૃષ્ટિહીન થઈને હું સંપૂર્ણ મોહગ્રસ્ત છું. આ કઠિન સ્થિતિમાં હું કૂવામાં પડ્યો છું. તમે બંને જ શરણ આપવા યોગ્ય છો; હું તમારું શરણ લઉં છું.
1.3.69
सौतिरुवाच ।
एवमृग्भिश्चान्यैरस्तुवत्।
इत्येवं तेनाभिष्टुतावश्विनावाजग्मतुराहतुश्चैं प्रीतौ स्व एष तेऽपूपोशानैनमिति ॥ १.३.६९ ॥
સૌતિ બોલ્યા: આ રીતે તેણે ઋચાઓ અને અન્ય મંત્રોથી સ્તુતિ કરી. આ રીતે તેના વડે સ્તુત થયેલા અશ્વિનીકુમારો આવ્યા અને પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા, 'આ તારો અપૂપ છે; આ ખા.'
1.3.70
स एवमुक्तः प्रत्युवाच नानृतमूचतुर्भगवन्तौ नत्वहमेतमपूपमुपयोक्तुमुत्सहे गुरवेऽनिवेद्येति ॥ १.३.७० ॥
આ પ્રમાણે કહેવાયેલા તેણે ઉત્તર આપ્યો: 'ભગવંતો, તમે અસત્ય બોલ્યા નથી; પણ આ અપૂપ ગુરુને નિવેદિત કર્યા વિના ખાવાનું હું સાહસ કરતો નથી.'
1.3.71
ततस्तमश्विनावूचतुः ।
आवाभ्यां पुरस्ताद्भवत उपाध्यायेनैवमेवाभिष्टुताभ्यामपूपोदत्त उपयुक्तः स तेनानिवेद्य गुरवे त्वमपि तथैव कुरुष्व यथा कृतमुपाध्यायेनेति ॥ १.३.७१ ॥
ત્યારે અશ્વિનીકુમારોએ તેને કહ્યું: 'અમે બંનેની સ્તુતિ કરવાથી, પહેલાં તારા ઉપાધ્યાયને પણ આ રીતે અપૂપ મળ્યો હતો; ગુરુને નિવેદન કર્યા વિના તેમણે તે ખાધો. તું પણ ઉપાધ્યાયે જેમ કર્યું તેમ જ કર.'
1.3.72
स एवमुक्तः प्रत्युवाच एतत्प्रत्यनुनये भवन्तावश्विनौ नोत्सहेऽहमनिवेद्य गुरवेऽपूपमुपयोक्तुमिति ॥ १.३.७२ ॥
આમ કહેવાયેલો તે બોલ્યો, "હે અશ્વિનીકુમારો, હું આનો અસ્વીકાર કરું છું. ગુરુને જણાવ્યા વિના પૂપ ખાવાની મારી હિંમત નથી."
1.3.73
तमश्विनावाहतुः प्रीतौ स्वस्तवानया गुरुभक्त्या ।
उपाध्यायस्य ते कार्ष्णायसा दन्ता भवतोऽपि हिरण्मया भविष्यन्ति चक्षुष्मांश्च भविष्यसि श्रेयश्चावाप्स्यसीति ॥ १.३.७३ ॥
પ્રસન્ન થઈને અશ્વિનીકુમારો તેને બોલ્યા, "તારું કલ્યાણ થાઓ. આ ગુરુભક્તિથી તારા ઉપાધ્યાયના લોખંડી દાંત સોનાના થશે, અને તારા દાંત પણ સોનાના થશે. તને દૃષ્ટિ મળશે અને તું શ્રેય પામીશ."
1.3.74
स एवमुक्तोऽश्विभ्यां लब्धचक्षुरुपाध्यायसकाशमागम्याभ्यवादयत् ॥ १.३.७४ ॥
અશ્વિનીકુમારો દ્વારા આમ કહેવાયેલો તે દૃષ્ટિ પામીને ઉપાધ્યાયની પાસે આવીને તેમને પ્રણામ કર્યા.
1.3.75
आचचक्षे च स चास्य प्रीतिमान्बभूव ॥ १.३.७५ ॥
તેણે બધું કહ્યું, અને ઉપાધ્યાય તેના પર પ્રસન્ન થયા.
1.3.76
आह चैनं यथाऽश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसीति ॥ १.३.७६ ॥
અને તેને કહ્યું, "અશ્વિનીકુમારોએ જેમ કહ્યું તેમ તું પણ શ્રેય પામીશ."
1.3.77
सर्वे च ते वेदाःप्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति ।
एषा तस्यापि परीक्षोपमन्न्योः ॥ १.३.७७ ॥
"તારી સામે બધા વેદો અને બધાં ધર્મશાસ્ત્રો પ્રકાશિત થશે." આ ઉપમન્યુની પણ પરીક્ષા હતી.
1.3.78
अथापरः शिष्यस्तस्यैवापोदस्य धौम्यस्य बैदो नाम तमुपाध्यायः समादिदेश वत्स बैद इहास्यतां तावन्मम गृहे कंचित्कालं शुश्रूषुणा च भवितव्यं श्रेयस्ते भविष्यतीति ॥ १.३.७८ ॥
પછી એ જ આપોદ ધૌમ્યના બીજા શિષ્ય બૈદ નામના તેને તેમના ઉપાધ્યાયે આજ્ઞા આપી, "વત્સ બૈદ, થોડો સમય અહીં મારા ઘરે રહે, સેવા કરતો; એથી તારું કલ્યાણ થશે."
1.3.79
स तथेत्युक्त्वा गुरुकुले दीर्घकालं गुरुशुश्रूषणपरोऽवसत् ।
गौरिव नित्यं गुरुणा धूर्षु नियोज्यमानः शीतोष्णक्षुत्तृष्णादुःखसहः सर्वत्राप्रतिकूलस्तस्य महतात्कालेन गुरुः परितोषं जगाम ॥ १.३.७९ ॥
"ઠીક" કહીને તે ગુરુકુળમાં લાંબા સમય સુધી ગુરુસેવામાં તત્પર રહ્યો. ધૂંસરીમાં જોડાયેલા બળદની જેમ ગુરુ તેને નિત્ય કામે લગાડતા; ઠંડી, ગરમી, ભૂખ અને તરસનું દુઃખ સહન કરતો, સર્વત્ર વિરોધ વિના તે રહ્યો. ઘણા સમય પછી ગુરુ સંતુષ્ટ થયા.
1.3.80
तत्परितोषाच्च श्रेयः सर्वज्ञतां चावाप ।
एषा तस्यापि परीक्षा बैदस्य ॥ १.३.८० ॥
તેમના સંતોષથી તેને કલ્યાણ અને સર્વજ્ઞતા પ્રાપ્ત થઈ. આ પણ બૈદની પરીક્ષા હતી.
1.3.81
स उपाध्यायेनानुज्ञातः समावृत्तस्तस्माद्गुरुकुलवासाद्गृहाश्रमं प्रत्यपद्यत ।
तस्यापि स्वगृहे वसतस्त्रयः शिष्या बभूवुः स शिष्यान्न किंचिदुवाच कर्म वा क्रियतां गुरुशुश्रूषा वेति।
दुःखाभिज्ञो हि गुरुकुलवासस्य शिष्यान्परिक्लेशेन योजयितुं नेयेष ॥ १.३.८१ ॥
તેઓ ઉપાધ્યાયની અનુમતિ લઈ ગુરુકુલવાસમાંથી પાછા ફરી ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ્યા. પોતાના ઘરમાં રહેતાં તેમને ત્રણ શિષ્યો થયા; ગુરુકુલવાસનું દુઃખ જાણતા હોવાથી તેમણે શિષ્યોને કષ્ટમાં નાખવા ઇચ્છ્યું નહીં, તેથી તેમને કોઈ કામ કે ગુરુસેવા કરવા કહ્યું નહીં.
1.3.82
अथ कस्मिंश्चित्काले बैदं ब्राह्मणं जनमेजयः पौष्यश्च क्षत्रियावुपेत्योपाध्यायं वरयाञ्चक्रतुः ॥ १.३.८२ ॥
પછી એક સમયે જનમેજય અને પૌષ્ય નામના બે ક્ષત્રિયો બૈદ બ્રાહ્મણ પાસે ગયા અને તેમને પોતાના ઉપાધ્યાય (પુરોહિત) તરીકે વર્યા.
1.3.83
स कदाचिद्याज्यकार्येणाभिप्रस्थित उत्तङ्कनामानं शिष्यं नियोजयामास ॥ १.३.८३ ॥
એક સમયે યજ્ઞકાર્ય માટે પ્રસ્થાન કરતાં તેમણે ઉત્તંક નામના પોતાના શિષ્યને (ઘરની જવાબદારી માટે) નિયુક્ત કર્યો.
1.3.84
भोयत्किंचिदस्मद्गृहे परिहीयते तदिच्छाम्यहमपरिहीयमानं भवता क्रियमाणमिति स एवं प्रतिसंदिश्योत्तङ्कं बैदः प्रवासं जगाम ॥ १.३.८४ ॥
"અરે (ઉત્તંક), અમારા ઘરમાં જે કંઈ ખૂટે તે તારા દ્વારા ખૂટ્યા વિના થાય, એવી મારી ઇચ્છા છે." આ રીતે ઉત્તંકને સૂચના આપીને બૈદ પ્રવાસે ચાલ્યા ગયા.
1.3.85
अथोत्तङ्कः शुश्रूषुर्गुरुनियोगमनुतिष्ठमानो गुरुकुले वसति स्म ।
स तत्र वसमान उपाध्यायस्त्रीभिः सहिताभिराहूयोक्तः ॥ १.३.८५ ॥
ત્યારે સેવાભાવી ઉત્તંક ગુરુની આજ્ઞાનું પાલન કરતા ગુરુકુળમાં રહેવા લાગ્યો. ત્યાં રહેતાં ઉપાધ્યાયે પોતાની પત્નીઓ સાથે તેને બોલાવીને કહ્યું.
1.3.86
उपाध्यायानी ते ऋतुमती उपाध्यायश्च प्रोषितोऽस्या यथाऽयमृतुर्वन्ध्यो न भवति तथा क्रियतामेषा विषीदतीति ॥ १.३.८६ ॥
"ઉપાધ્યાયાની ઋતુમતી છે, અને ઉપાધ્યાય પ્રવાસે ગયા છે. આ ઋતુ વ્યર્થ ન જાય તેમ કર; તે દુઃખી થઈ રહી છે" એમ.
1.3.87
एवमुक्तस्ताः स्त्रियः प्रत्युवाच ।
न मया स्त्रीणां वचनादिदमकार्यं करणीयम्।
न ह्यहमुपाध्यायेन संदिष्टोऽकार्यमपि त्वया कार्यमिति ॥ १.३.८७ ॥
આમ કહેવાતાં તેણે તે સ્ત્રીઓને જવાબ આપ્યો: "સ્ત્રીઓના વચનથી હું આ અકાર્ય નહીં કરું. ઉપાધ્યાયે મને અકાર્ય પણ કરવાનો આદેશ આપ્યો નથી" એમ.
1.3.88
तस्य पुनरुपाध्यायः कालान्तरेण गृहमाजगाम तस्मात्प्रवासात् ।
स तु तद्वृत्तं तस्याशेषमुपलभ्य प्रीतिमानभूत् ॥ १.३.८८ ॥
પછી થોડા સમય પછી ઉપાધ્યાય તે પ્રવાસથી ઘરે પાછા ફર્યા. તેનું સમગ્ર આચરણ જાણીને તેઓ પ્રસન્ન થયા.
1.3.89
उवाच चैनं वत्सोत्तङ्कं किं ते प्रियं करवाणीति ।
धर्मतो हि शुश्रूषितोऽस्मि भवता तेन प्रीतिः परस्परेण नौ संवृद्धा तदनुजाने भवन्तं सर्वानेव कामानवाप्स्यसि गम्यतामिति ॥ १.३.८९ ॥
તેમણે વત્સોત્તંકને કહ્યું, "તારું શું પ્રિય કાર્ય હું કરું? તેં ધર્મપૂર્વક મારી સેવા કરી છે, તેથી આપણી વચ્ચે પરસ્પર પ્રેમ વધ્યો છે. તેથી હું તને અનુમતિ આપું છું; તારી સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ થશે, હવે જા."
1.3.90
स एवमुक्तः प्रत्युवाच किं ते प्रियं करवाणीति एवं ह्याहुः ॥ १.३.९० ॥
એમ કહેવાયેલો તે જવાબ આપતાં બોલ્યો, "તારું શું પ્રિય કાર્ય હું કરું?" લોકો એમ જ કહે છે.
1.3.91
यश्चाधर्मेण वै ब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति ।
तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं चाधिगच्छति ॥ १.३.९१ ॥
જે અધર્મથી બોલે છે અને જે અધર્મથી પૂછે છે — તે બંનેમાંથી એક નાશ પામે છે અને વૈર પામે છે.
1.3.92
सोहमनुज्ञातो भवता इच्छामीष्टं गुर्वर्थमुपहर्तुमिति ।
तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क उष्यतां तावदिति ॥ १.३.९२ ॥
તમારી અનુમતિ મેળવીને ગુરુ માટે ઇષ્ટ વસ્તુ લાવવા ઇચ્છું છું, એમ. એમ કહેવાતાં ઉપાધ્યાય બોલ્યા, "વત્સ ઉત્તંક, હજી થોડો સમય રહે."
1.3.93
स कदाचित्तमुपाध्यायमाहोत्तङ्क आज्ञापयतु भवान्किं ते प्रियमुपाहरामि गुर्वर्थमिति ॥ १.३.९३ ॥
એકવાર ઉત્તંકે તે ઉપાધ્યાયને કહ્યું, "આપ આજ્ઞા કરો; ગુરુ માટે આપને પ્રિય શું લાવું?"
1.3.94
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क बहुशो मां चोदयसि गुर्वर्थमुपाहरामीति तद्गच्छैनां प्रविश्योपाध्यायानीं पृच्छ किमुपाहरामीति एषा यद्ब्रवीति तदुपाहरस्वेति ॥ १.३.९४ ॥
ઉપાધ્યાયે તેને કહ્યું, 'પ્રિય ઉત્તંક, ગુરુ માટે લાવીશ એમ તું મને વારંવાર પ્રેરે છે. તો જા, અંદર જઈને ઉપાધ્યાયાનીને પૂછ કે હું શું લાવું. તે જે કહે તે લાવ.'
1.3.95
स एवमुक्त उपाध्यायेनोपाध्यायानीमपृच्छद्भवत्युपाध्यायेनास्म्यनुज्ञातो गृहं गन्तुमिच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहृत्यानृणो गन्तुं तदाज्ञापयतु भवती किमुपाहरामि गुर्वर्थमिति ॥ १.३.९५ ॥
ઉપાધ્યાયે એમ કહ્યું ત્યારે તેણે ઉપાધ્યાયાનીને પૂછ્યું, 'હે દેવી, ઉપાધ્યાયે મને રજા આપી છે, હું ઘરે જવા ઇચ્છું છું. ગુરુ માટે તમારું ઇષ્ટ લાવીને ઋણમુક્ત થઈને જવા ઇચ્છું છું. તો આજ્ઞા આપો, ગુરુ માટે હું શું લાવું?'
1.3.96
सैवमुक्तोपाध्यायानी तमुत्तङ्कं प्रत्युवाच गच्छ पौष्यं प्रति राजानं कुण्डले भिक्षितुं तस्य क्षत्रियया पिनद्धे ॥ १.३.९६ ॥
એમ કહેવાયા પછી ઉપાધ્યાયાનીએ ઉત્તંકને કહ્યું, 'જા, પૌષ્ય રાજા પાસે જઈને તેનાં કુંડળો ભિક્ષામાં માગ. તે તેની ક્ષત્રિય પત્નીએ પહેરેલાં છે.'
1.3.97
आनयस्वेतश्चतुर्थेऽहनि पुण्यकर्म भविता ताभ्यामाबद्धाभ्यां शोभमाना ब्राह्मणान्परिवेष्टुमिच्छामि ।
तत्संपादयस्व एवं हि कुर्वतः श्रेयो भविताऽन्यथा कुतः श्रेय इति ॥ १.३.९७ ॥
અહીંથી ચોથા દિવસે તે લાવ; ત્યારે તે પુણ્યકર્મ થશે. તે બંને પહેરાયેલા હોય ત્યારે શોભતી હું બ્રાહ્મણોને પીરસવા ઇચ્છું છું. તે સંપન્ન કર; એમ કરનારને કલ્યાણ થશે, નહિતર કલ્યાણ ક્યાંથી?'
1.3.98
स एवमुक्तस्तयोपाध्यायान्या प्रातिष्ठतोत्तङ्कः स पथि गच्छन्नपश्यदृषभमतिप्रमाणं तमधिरूढं च पुरुषमतिप्रमाणमेव स पुरुष उत्तङ्कमभ्यभाषत ॥ १.३.९८ ॥
ઉપાધ્યાયની પત્નીએ એમ કહ્યા પછી ઉત્તંક નીકળ્યો. માર્ગમાં જતાં તેણે એક અતિવિશાળ વૃષભ અને તેના પર સવાર એક અતિવિશાળ પુરુષ જોયો. તે પુરુષ ઉત્તંક સાથે બોલ્યો.
1.3.99
भोउत्तङ्कैतत्पुरीषमस्य ऋषभस्य भक्षयस्वेति स एवमुक्तो नैच्छत् ॥ १.३.९९ ॥
હે ઉત્તંક, આ વૃષભનું આ છાણ ખા એમ કહેવાતાં તેણે ઇચ્છ્યું નહીં.
1.3.100
तमाह पुरुषो भूयो भक्षयस्वोत्तङ्क मा विचारयोपाध्यायेनापि ते भक्षितं पूर्वमिति ।
स एवमुक्तो बाढमित्युक्त्वा तदा तद्वृपभस्य मूत्रं पुरीषं च भक्षयित्वोत्तङ्कः संभ्रमाढुत्थित एवापोऽनुस्पृश्य प्रतस्थे ॥ १.३.१०० ॥
તે પુરુષે તેને ફરી કહ્યું, "ઉત્તંક, ખા, સંકોચ ન કર; ઉપાધ્યાયે પણ તારા દ્વારા પહેલાં ખાધેલું જ ખાધું છે." એમ કહેવાતાં "બરાબર" કહીને ત્યારે તે વૃષભનું મૂત્ર અને છાણ ખાઈને ઉત્તંક ઉતાવળે ઊભો થયો અને પાણીને સ્પર્શીને ચાલ્યો.
1.3.102
यत्र स क्षत्रियः पौष्यस्तमुपेत्यासीनमपश्यदुत्तङ्कः ।
स उत्तङ्कस्तमुपेत्याशीर्भिरभिनन्द्योवाच ॥ १.३.१०२ ॥
જ્યાં તે ક્ષત્રિય પૌષ્ય હતો ત્યાં પહોંચીને ઉત્તંકે તેને બેઠેલો જોયો. પછી ઉત્તંકે તેની પાસે જઈને આશીર્વાદોથી અભિનંદન આપીને કહ્યું.
1.3.103
अर्थी भवन्तमुपागतोऽस्मीति स एनमभिवाद्योवाच ।
भगवन्पौष्यः खल्वहं किं करवाणीति ॥ १.३.१०३ ॥
"હું આપની પાસે યાચક તરીકે આવ્યો છું" એમ કહીને તેણે તેને પ્રણામ કરીને કહ્યું, "ભગવન્, હું પૌષ્ય જ છું. હું શું કરું?"
1.3.104
स तमुवाच गुर्वर्थं कुण्डलयोरर्थेनाभ्यागतोऽस्मि ।
ये वै ते क्षत्रिया पिनद्धे कुण्डले ते भवान्दातुमर्हतीति ॥ १.३.१०४ ॥
તે તેને બોલ્યો: "ગુરુ માટે, કુંડળોના હેતુથી હું આવ્યો છું. તમે જે કુંડળો પહેર્યાં છે તે મને આપવા તમે યોગ્ય છો."
1.3.105
तं प्रत्युवाच पौष्यः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया याच्यतामिति ।
स तेनैवमुक्तः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रियां नापश्यत् ॥ १.३.१०५ ॥
પૌષ્યે તેને ઉત્તર આપ્યો: "અંતઃપુરમાં પ્રવેશીને ક્ષત્રિય સ્ત્રીઓને માગી લે." તેના દ્વારા આમ કહેવાયા પછી તે અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યો, પરંતુ ક્ષત્રિય સ્ત્રીને જોઈ નહીં.
1.3.106
स पौष्यं पुनरुवाच न युक्तं भवताऽहमनृतेनोपचरितुं न हि तेऽन्तःपुरे क्षत्रिया सन्निहिता नैनां पश्यामि ॥ १.३.१०६ ॥
તે પૌષ્યને ફરી બોલ્યો: "જૂઠાણાથી મારી સાથે વર્તવું તમને યોગ્ય નથી. તમારા અંતઃપુરમાં ક્ષત્રિય સ્ત્રીઓ હાજર નથી; હું તેને જોતો નથી."
1.3.107
स एवमुक्तः पौष्यः क्षणमात्रं विमृश्योत्तङ्कं प्रत्युवाच ।
नियतं भवानुच्छिष्टः स्मर तावन्न हि सा क्षत्रिया उच्छिष्टेनाशुचिना शक्या द्रष्टुं पतिव्रतात्वात्सैषा नाशुचेर्दर्शनमुपैतीति ॥ १.३.१०७ ॥
આ પ્રમાણે કહેવાયા પછી પૌષ્યે ક્ષણભર વિચારીને ઉત્તંકને ઉત્તર આપ્યો: "ચોક્કસ તમે એઠું ખાધેલા, અશુદ્ધ છો; તે યાદ રાખો. એઠું ખાધેલા અશુદ્ધ માણસ વડે તે ક્ષત્રિય સ્ત્રી હમણાં જોઈ શકાય તેમ નથી; તે પતિવ્રતા હોવાથી અશુદ્ધનું દર્શન પામતી નથી."
1.3.108
अथैवमुक्त उत्तङ्कः स्मृत्वोवाचास्ति खलु मया तु भक्षितं नोपस्पृष्टमागच्छतेति ।
तं पौष्यः प्रत्युवाच एष ते व्यतिक्रमो नोत्थितेनोपस्पृष्टं भवति शीघ्रमागच्छतेति ॥ १.३.१०८ ॥
આ રીતે કહેવાયા પછી ઉત્તંકે યાદ કરીને કહ્યું, "ખરેખર મેં કંઈક ખાધું છે, આચમન કર્યું નથી. આવો." પૌષ્યે તેને કહ્યું, "આ તમારી ભૂલ છે. ઊઠેલાનું આચમન પૂર્ણ થતું નથી. ઝડપથી આવો."
1.3.109
अथोत्तङ्कस्तं तथेत्युक्त्वा प्राङ्मुख उपावेश्य सुप्रक्षालितपाणिपादवदनो निःशब्दाभिरफेनाभिरनुष्णाभिर्हृद्गताभिरद्भिस्त्रिः पीत्वा द्विः परिमृज्य खान्यद्भिरुपस्पृश्य चान्तःपुरं प्रविवेश ॥ १.३.१०९ ॥
પછી ઉત્તંકે "ઠીક" કહીને પૂર્વ તરફ મુખ રાખીને બેસી, હાથ, પગ અને મોં સારી રીતે ધોઈ, અવાજ વિનાનું, ફીણ વિનાનું, ગરમ નહીં એવું, હૃદય સુધી પહોંચે એવું પાણી ત્રણ વાર પીધું, બે વાર લૂછ્યું, ઇન્દ્રિયદ્વારોને પાણીથી સ્પર્શ કરીને અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કર્યો.
1.3.110
ततस्तां क्षत्रियामपश्यत्सा च दृष्ट्वैवोत्तङ्कं प्रत्युत्थायाभिवाद्योवाच स्वागतं ते भगवन्नाज्ञापय किं करवाणीति ॥ १.३.११० ॥
પછી તેણે તે ક્ષત્રિય સ્ત્રીને જોઈ. તેણે ઉત્તંકને જોતાં જ ઊભી થઈ પ્રણામ કરીને કહ્યું, "ભગવન્, તમારું સ્વાગત છે. આજ્ઞા આપો, હું શું કરું?"
1.3.111
स तामुवाचैते कुण्डले गुर्वर्थं मे भिक्षिते दातुमर्हसीति ।
सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रमयमनतिक्रमणीयश्चेति मत्वा ते कुण्डले अवमुच्यास्मै प्रायच्छदाह चैनमेते कुण्डले तक्षको नागराजः सुभृशं प्रार्थयत्यप्रमत्तो नेतुमर्हसीति ॥ १.३.१११ ॥
તેણે તેને કહ્યું, 'આ બે કુંડળો મારા ગુરુ માટે ભિક્ષા તરીકે માગું છું; તમારે આપવા જોઈએ.' તેના સદ્ભાવથી પ્રસન્ન થઈને, આ યોગ્ય પાત્ર છે, એની અવગણના ન કરવી જોઈએ એમ માનીને, તેણે તે કુંડળો ઉતારીને તેને આપ્યાં, અને કહ્યું, 'આ કુંડળો નાગરાજ તક્ષક ખૂબ ઇચ્છે છે; સાવધાનીથી લઈ જજો.'
1.3.112
स एवमुक्तस्तां क्षत्रियां प्रत्युवाच भवती सुनिर्वृता भवतु ।
न मां शक्तस्तक्षको नागराजो धर्षयितुमिति ॥ १.३.११२ ॥
આ રીતે કહેવાતા તેણે તે ક્ષત્રિય સ્ત્રીને ઉત્તર આપ્યો, 'તમે અત્યંત સંતુષ્ટ રહો. નાગરાજ તક્ષક મને હાનિ પહોંચાડવા સમર્થ નથી.'
1.3.113
स एवमुक्त्वा तां क्षत्रियामामन्त्र्य पौष्यसकाशमागच्छत् ।
आह चैनं भोः पौष्य प्रीतोऽस्मीति तमुत्तङ्कं पौष्यः प्रत्युवाच ॥ १.३.११३ ॥
આ રીતે કહીને, તે ક્ષત્રિય સ્ત્રીની રજા લઈને તે પૌષ્ય પાસે આવ્યો. તેને કહ્યું, 'હે પૌષ્ય, હું પ્રસન્ન છું.' ત્યારે પૌષ્યે ઉત્તંકને ઉત્તર આપ્યો.
1.3.114
भगवंश्चिरेण पात्रमासाद्यते भवाश्च गुणवानतिथिस्तदिच्छे श्राद्धं कर्तुं क्रियतां क्षण इति ॥ १.३.११४ ॥
'ભગવન, યોગ્ય પાત્ર લાંબા સમયે મળે છે; તમે ગુણવાન અતિથિ છો; તેથી હું શ્રાદ્ધ કરવા ઇચ્છું છું. થોડી ક્ષણ રોકાઓ.'
1.3.115
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच कृतक्षण एवास्मि शीघ्रमिच्छामि यथोपपन्नमन्नमुपस्कृतं भवतेति स तथेत्युक्त्वा यथोपपन्नेनान्नेनैनं भोजयामास ॥ १.३.११५ ॥
ઉત્તંક જવાબ આપ્યો: "હું તો સમયસર જ આવ્યો છું; જે ઉપલબ્ધ હોય તે જલદી તૈયાર કરાવો એવી મારી ઇચ્છા છે." તેણે "ઠીક" કહીને, જે ઉપલબ્ધ અન્ન હતું તેનાથી જ તેમને ભોજન કરાવ્યું.
1.3.116
अथोत्तङ्कः सकेशं शीतमन्नं दृष्ट्वा अशुच्येतदिति मत्वा तं पौष्यमुवाच ।
यस्मान्मे अशुच्यन्नं ददासि तस्मादन्धो भविष्यसीति ॥ १.३.११६ ॥
ત્યારે ઉત્તંકે વાળવાળું ઠંડું અન્ન જોઈને, "આ અશુદ્ધ છે" એમ માનીને પૌષ્યને કહ્યું: "કારણ કે તેં મને અશુદ્ધ અન્ન આપ્યું છે, તેથી તું અંધ થઈશ."
1.3.117
तं पौष्यः प्रत्युवाच ।
यस्मात्त्वमदुष्टमन्नंदूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ॥ १.३.११७ ॥
પૌષ્યે તેને જવાબ આપ્યો: "કારણ કે તું શુદ્ધ અન્નને દૂષિત કરે છે, તેથી તું સંતાનહીન થઈશ." ત્યારે ઉત્તંકે તેને જવાબ આપ્યો.
1.3.118
न युक्तं भवताऽन्नमशुचि दत्त्वा प्रतिशापं दातुं तस्मादन्नमेव प्रत्यक्षीकुरु ।
ततः पौष्यस्तदन्नमशुचि दृष्ट्वा तस्याशुचिभावमपरोक्षयामास ॥ १.३.११८ ॥
ઉત્તંક બોલ્યો: "અશુદ્ધ અન્ન આપીને તારે પ્રતિશાપ આપવો યોગ્ય નથી; તેથી અન્નને જ પાછું બતાવ." ત્યારે પૌષ્યે તે અશુદ્ધ અન્ન જોઈને તેની અશુદ્ધતા પ્રત્યક્ષ કરી.
1.3.119
अथ तदन्नं मुक्तकेश्या स्त्रियोपहृतमनुष्णं सकेशं चाशुच्येतदिति मत्वा तमृषिमुत्तङ्कं प्रसादयामास ॥ १.३.११९ ॥
ત્યારે છૂટા વાળવાળી સ્ત્રી લાવેલું તે અન્ન ઠંડું અને વાળવાળું જોઈને, "આ અશુદ્ધ છે" એમ માનીને તેણે ઋષિ ઉત્તંકને પ્રસન્ન કર્યા.
1.3.120
भघवन्नेतदज्ञानादन्नं सकेशमुपाहृतं शीतं च ।
तत्क्षामये भवन्तं न भवेयमन्ध इति।
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ॥ १.३.१२० ॥
હે ભગવન્, અજ્ઞાનથી આ અન્ન વાળ સાથે અને ઠંડું લાવવામાં આવ્યું. તેથી હું આપની ક્ષમા માગું છું, જેથી હું અંધ ન થાઉં. એમ ઉત્તંકે ઉત્તર આપ્યો.
1.3.121
न मृषा ब्रवीमि भूत्वा त्वमन्धो नचिरादनन्धो भविष्यसीति ।
ममापि शापो भवता दत्तो न भवेदिति ॥ १.३.१२१ ॥
હું ખોટું બોલતો નથી. તું અંધ થઈશ, પણ થોડા સમય પછી તું ફરી અંધ નહીં રહે. તેં મને આપેલો શાપ પણ વ્યર્થ ન જાય.
1.3.122
तं पौष्यः प्रत्युवाच न चाहं शक्तः शापं प्रत्यादातुं न हि मे मन्युरद्याप्युपशमं गच्छति किं चैतद्भवता न ज्ञायते ।
यथा ॥ १.३.१२२ ॥
પૌષ્યે તેને કહ્યું: હું શાપ પાછો ખેંચવા સમર્થ નથી, કારણ કે મારો ક્રોધ આજે પણ શાંત થયો નથી. શું તને આ ખબર નથી? જેમ કે…
1.3.123
नवनीतं हृदयं ब्राह्मणस्य ।
वाचि क्षुरो निहितस्तीक्ष्णधारः।
तदुभयमेतद्विपरीतं क्षत्रियस्य ।
वाङ्नवनीतं हृदयं तीक्ष्णधारम्॥ इति ॥ १.३.१२३ ॥
બ્રાહ્મણનું હૃદય માખણ જેવું છે; તેની વાણીમાં તીક્ષ્ણ ધારનો અસ્ત્રો મૂકેલો છે. આ બંને ક્ષત્રિય માટે વિપરીત છે: ક્ષત્રિયની વાણી માખણ, હૃદય તીક્ષ્ણ ધાર.
1.3.124
तदेवंगते न शक्तोऽहं तीक्ष्णहृदयत्वात्तं शापमन्यथाकर्तुं गम्यतामिति ।
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ॥ १.३.१२४ ॥
તેથી આ સ્થિતિમાં મારા તીક્ષ્ણ હૃદયને કારણે હું તે શાપ બદલવા સમર્થ નથી. હવે જા. એમ ઉત્તંકે તેને ઉત્તર આપ્યો.
1.3.125
भवताऽहमन्नस्याशुचिभावमालक्ष्य प्रत्यनुनीतः ।
प्राक् च तेऽभिहितं यस्माददुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति।
दुष्टे चान्ने नैष मम शापो भविष्यतीति ॥ १.३.१२५ ॥
તારા દ્વારા મેં અન્નની અશુદ્ધિ જોઈને શાંતિ મેળવી હતી. પહેલાં તને કહેવાયું હતું કે જે અન્ન દૂષિત નથી તેને તું દૂષિત કરે છે, તેથી તું સંતાનહીન થઈશ. અને દૂષિત અન્નમાં આ મારો શાપ નહીં હોય.
1.3.126
साधयामस्तावदित्युक्त्वा प्रातिष्ठतोत्तङ्कस्ते कुण्डले गृहीत्वा ।
सोऽपश्यदथ पथि नग्नं क्षपणकमागच्छन्तं मुहुर्मुहुर्दृश्यमानमदृश्यमानं च ॥ १.३.१२६ ॥
'હવે આપણે આ પૂર્ણ કરીએ' એમ કહીને ઉત્તંક એ કુંડળો લઈને ચાલ્યો. પછી માર્ગમાં તેણે એક નગ્ન ક્ષપણકને આવતો જોયો; તે વારંવાર દેખાતો અને અદૃશ્ય થતો હતો.
1.3.127
अथोत्तङ्कस्ते कुण्डले संन्यस्य भूमावुदकार्थं प्रचक्रमे ।
एतस्मिन्नन्तरे स क्षपणकस्त्वरमाण उपसृत्य ते कुण्डले गृहीत्वा प्राद्रवत् ॥ १.३.१२७ ॥
પછી ઉત્તંકે એ કુંડળો ભૂમિ પર મૂકીને પાણી માટે આચમન શરૂ કર્યું. એ જ સમયે તે ક્ષપણક ઉતાવળે પાસે આવી, કુંડળો લઈને દોડી ગયો.
1.3.128
तमुत्तङ्कोऽभिसृत्य कृतोदककार्यः शुचिः प्रयतो नमो देवेभ्यो गुरुभ्यश्च कृत्वा महता जवेन तमन्वयात् ॥ १.३.१२८ ॥
ઉત્તંકે જળક્રિયા પૂર્ણ કરી, શુદ્ધ અને સંયમી થઈને દેવો અને ગુરુઓને નમસ્કાર કર્યા, પછી મહાન વેગથી તેનો પીછો કર્યો.
1.3.129
तस्य तक्षको दृढमासन्नः सतं जग्राह ।
गृहीतमात्रः स तद्रूपं विहाय तक्षकस्वरूपं कृत्वा सहसा धरण्यां विवृतं महाबिलं प्रविवेश ॥ १.३.१२९ ॥
તક્ષકે તેને દૃઢતાથી પકડ્યો. પકડાતાં જ તેણે પોતાનું રૂપ છોડીને તક્ષકનું રૂપ ધારણ કર્યું અને અચાનક ધરતીમાં ખુલેલા મહાબિલમાં પ્રવેશ્યો.
1.3.130
प्रविश्य च नागलोकं स्वभवनमगच्छत् ।
अथोत्तङ्कस्तस्याः क्षत्रियाया वचः स्मृत्वा तं तक्षकमन्वगच्छत् ॥ १.३.१३० ॥
નાગલોકમાં પ્રવેશીને તે પોતાના ભવન તરફ ગયો. ત્યારે ઉત્તંકે તે ક્ષત્રિય સ્ત્રીના વચનો યાદ કરીને તક્ષકનો પીછો કર્યો.
1.3.131
स तद्बिलं दण्डकाष्ठेन चखान न चाशकत् ।
तं क्लिश्यमानमिन्द्रोऽपश्यत्स वज्रं प्रेषयामास।
गच्छास्य ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुरुष्वेति ॥ १.३.१३१ ॥
તેણે દંડકાષ્ઠથી તે બિલ ખોદ્યું, પણ સફળ ન થઈ શક્યો. દુઃખ પામતા તેને જોઈને ઇન્દ્રે વજ્ર મોકલ્યું: 'જાઓ, આ બ્રાહ્મણની સહાય કરો.'
1.3.132
अथ वज्रं दण्डकाष्ठमनुप्रविश्य तद्बिलमदारयत् ॥ १.३.१३२ ॥
પછી વજ્રે દંડકાષ્ઠમાં પ્રવેશીને તે બિલ ફાડી નાખ્યું.
1.3.133
तमुत्तङ्कोऽनुविवेश तेनैव बिलेन प्रविश्य च तं नागलोकमपर्यन्तमनेकविधप्रासादहर्म्यवलभीनिर्यूहशतसंकुलमुच्चावचक्रीडाश्चर्यस्थानावकीर्णमपश्यत् ॥ १.३.१३३ ॥
ઉત્તંક તે જ બિલ દ્વારા તેની પાછળ પ્રવેશ્યો. નાગલોકમાં પ્રવેશીને તેણે તેને જોયું—અનંત, અનેક પ્રકારના પ્રાસાદો, હર્મ્યો, ગૃહ-છતો અને સેંકડો આગળ નીકળેલા ઝરૂખાઓથી ભરેલું, ઊંચા-નીચા અદ્ભુત ક્રીડાસ્થાનોથી વિખરાયેલું.
1.3.134
स तत्र नागांस्तानस्तुवदेभिः श्लोकैः ।
य ऐरावतराजानः सर्पाः समितिशोभाः।
क्षरन्त इव जीमूताः सविद्युत्पवनेरिताः ॥ १.३.१३४ ॥
ત્યાં તેણે તે નાગોની આ શ્લોકો વડે સ્તુતિ કરી — ઐરાવતના વંશના રાજાઓ, યુદ્ધમાં શોભતા સર્પો, વીજળી અને પવનથી પ્રેરાયેલા વરસતા મેઘ જેવા.
1.3.135
सुरूपा बहुरूपाश्च तथा कल्माषकुण्डलाः ।
आदित्यवन्नाकपृष्ठे रेजुरैरावतोद्भवाः ॥ १.३.१३५ ॥
સુંદર રૂપવાળા, બહુરૂપી, ચિત્રિત કુંડળ પહેરેલા, ઐરાવતથી જન્મેલા નાગો સ્વર્ગની પીઠ પર સૂર્ય સમાન ચમક્યા.
1.3.136
बहूनि नागवेश्मानि गङ्गायास्तीर उत्तरे ।
तत्रस्थानपि संस्तौमि महतः पन्नगानहम् ॥ १.३.१३६ ॥
ગંગાના ઉત્તર કિનારે નાગોના અનેક નિવાસ છે; ત્યાં રહેતા મહાન સર્પોની પણ હું સ્તુતિ કરું છું.
1.3.137
इच्छेत्कोऽर्कांशुसेनायां चर्तुमैरावतं विना ।
शतान्यशीतिरष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः ॥ १.३.१३७ ॥
ઐરાવત વિના સૂર્યકિરણોની સેનામાં વિચરવાની કોને ઇચ્છા થાય? (તેઓ) સો, એંસી, આઠ અને વીસ હજાર છે.
1.3.138
सर्पाणां प्रग्रहा यान्ति धृतराष्ट्रो यदैजति ।
ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरपथं गताः ॥ १.३.१३८ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ચાલે ત્યારે સર્પોની લગામો ચાલે છે; જેઓ તેની પાસે આવે છે અને જેઓ દૂરના માર્ગે ગયા છે.
1.3.139
अहमैरावतज्येष्ठभ्रातृभ्योऽकरवं नमः ।
यस्य वासः कुरुक्षेत्रे खाण्डवे चाभवत्पुरा ॥ १.३.१३९ ॥
ઐરાવતના જ્યેષ્ઠ ભાઈઓને હું નમસ્કાર કરું છું; પૂર્વે જેમનો વાસ કુરુક્ષેત્રમાં અને ખાંડવમાં હતો.
1.3.140
तं नागराजमस्तौषं कुण्डलार्थाय तक्षकम् ।
तक्षकश्चाश्वसेनश्च नित्यं सहचरावुभौ ॥ १.३.१४० ॥
કુંડળો માટે મેં તે નાગરાજ તક્ષકની સ્તુતિ કરી. તક્ષક અને અશ્વસેન બંને સદા સાથી છે.
1.3.141
कुरुक्षेत्रं च वसतां नदीमिक्षुमतीमनु ।
जघन्यजस्तक्षकस्य श्रुतसेनेति यः सुतः ॥ १.३.१४१ ॥
કુરુક્ષેત્રમાં અને ઇક્ષુમતી નદી કિનારે વસનારાઓમાં, તક્ષકનો નાનો પુત્ર શ્રુતસેન નામનો જે.
1.3.142
अवसद्यो महद्द्युम्नि प्रार्थयन्नागमुख्यताम् ।
करवाणि सदा चाहं नमस्तस्मै महात्मने ॥ १.३.१४२ ॥
જે મહાતેજસ્વી, નાગોમાં પ્રધાનતા ઇચ્છતો રહે છે, હું સદા તેનું કાર્ય કરીશ. તે મહાત્માને નમસ્કાર.
1.3.143
सौतिरुवाच ।
एवं स्तुत्वा स विप्रर्षिरुत्तङ्को भुजगोत्तमान्।
नैव ते कुण्डले लेभे ततश्चिन्तामुपागमत् ॥ १.३.१४३ ॥
સૌતિ બોલ્યા: આ રીતે વિપ્રર્ષિ ઉત્તંકે શ્રેષ્ઠ નાગોની સ્તુતિ કરી; પરંતુ તેને તે કુંડળો મળ્યાં નહીં. ત્યારે તે ચિંતામાં પડ્યો.
1.3.144
एवं स्तुवन्नपि नागान्यदा ते कुण्डले नालभत्तदाऽपश्यत्स्त्रियौ तन्त्रे अधिरोप्य सुवेमे पटं वयन्त्यौ ।
तस्मिंस्तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवश्चक्रं चापश्यद्द्वादशारं षड्भिः कुमारैः परिवर्त्यमानं पुरुषं चापश्यदश्वं च दर्शनीयम् ॥ १.३.१४४ ॥
આ રીતે નાગોની સ્તુતિ કરવા છતાં જ્યારે તેને તે કુંડળો ન મળ્યાં, ત્યારે તેણે બે સ્ત્રીઓને તાંતણે વસ્ત્ર વણતી જોઈ. તે તાંતણામાં કાળા અને સફેદ દોરા હતા; બાર આરાવાળું એક ચક્ર છ કુમારો ફેરવતા જોયા, અને એક પુરુષ અને સુંદર ઘોડો પણ જોયો.
1.3.145
स तान्सर्वांस्तुष्टाव एभिर्मन्त्रवादश्लोकैः ॥ १.३.१४५ ॥
તેણે તે સર્વેની આ મંત્રવાદ શ્લોકોથી સ્તુતિ કરી.
1.3.146
त्रीण्यर्पितान्यत्र शतानि मध्ये ।
षष्टिश्च नित्यं चरति ध्रुवेऽस्मिन्।
चक्रे चतुर्विंशतिपर्वयोगे ।
षड्वै कुमाराः परिवर्तयन्ति ॥ १.३.१४६ ॥
અહીં મધ્યમાં ત્રણસો સાઠ (દિવસો) મૂકેલા છે; તેઓ આ સ્થિર ધ્રુવ પર સતત ફરે છે. ચોવીસ સાંધાવાળા આ ચક્રને છ કુમારો ફેરવે છે.
1.3.147
तन्त्रं चेदं विश्वरूपे युवत्यौ ।
वयतस्तन्तून्सततं वर्तयन्त्यौ।
कृष्णान्सितांश्चैव विवर्तयन्त्यौ ।
भूतान्यजस्रं भुवनानि चैव ॥ १.३.१४७ ॥
આ વણાટ વિશ્વરૂપા નામની બે યુવતીઓ વણે છે; તેઓ સતત દોરાઓ વણીને ફેરવે છે, કાળા અને સફેદ દોરાઓ વારંવાર ફેરવે છે; એથી જ પ્રાણીઓ અને લોકો અવિરત (ઉત્પન્ન થાય છે).
1.3.148
वज्रस्य भर्ता भुवनस्य गोप्ता ।
वृत्रस्य हन्ता नमुचेर्निहन्ता।
कृष्णे वसानो वसने महात्मा ।
सत्यानृते यो विविनक्ति लोके ॥ १.३.१४८ ॥
જે વજ્ર ધારણ કરનાર, જગતના રક્ષક, વૃત્રના હંતા, નમુચિના નાશક છે; કાળાં વસ્ત્ર પહેરેલા મહાત્મા, જગતમાં સત્ય અને અસત્યને જુદાં પાડનાર (તે).
1.3.149
यो वाजिनं गर्भमपां पुराणं ।
वैश्वानरं वाहनमभ्युपैति।
नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय ।
लोकत्रयेशाय पुरंदराय ॥ १.३.१४९ ॥
જળનો પ્રાચીન ગર્ભ વાજી, વૈશ્વાનર અગ્નિને વાહન તરીકે પામનાર, જગદીશ્વર, ત્રણ લોકના સ્વામી પુરંદરને નમસ્કાર.
1.3.150
ततः स एनं पुरुषः प्राह प्रीतोऽस्मि तेऽहसनेन स्तोत्रेण किं ते प्रियं करवाणीति ।
स तमुवाच नागा मे वशमीयुरिति ॥ १.३.१५० ॥
ત્યારે તે પુરુષે તેને કહ્યું: "તારા આ સ્તોત્રથી હું પ્રસન્ન થયો છું; તારું કયું પ્રિય કાર્ય કરું?" તેણે તેને કહ્યું: "નાગો મારા વશમાં આવે."
1.3.151
स चैनं पुरुषः पुनरुवाच एतमश्वमपाने धमस्वेति ।
ततोऽश्वस्यापानमधमत्ततोऽश्वाद्धम्यमानात्सर्वस्रोतोभ्यः पावकार्चिषः सधूमा निष्पेतुः ॥ १.३.१५१ ॥
પછી તે પુરુષે ફરીથી તેને કહ્યું, આ ઘોડાના પાછલા ભાગમાં ફૂંક મારો. પછી તેણે ઘોડાના પાછલા ભાગમાં ફૂંક મારી; ફૂંકાતા એ ઘોડાનાં બધાં છિદ્રોમાંથી ધુમાડા સાથે અગ્નિની જ્વાળાઓ નીકળી પડી.
1.3.153
ताभिर्नागलोक उपधूपितेऽथ संभ्रान्तस्तक्षकोऽग्नेस्तेजोभयाद्विषण्णः कुण्डले गृहीत्वा सहसा भवनान्निष्क्रम्योत्तङ्कमुवाच ॥ १.३.१५३ ॥
તે જ્વાળાઓથી નાગલોક ધુમાડાથી ભરાઈ ગયો. ત્યારે અગ્નિના તેજના ભયથી વ્યાકુળ અને ખિન્ન થયેલો તક્ષક કુંડળો લઈને અચાનક ભવનમાંથી બહાર નીકળીને ઉત્તંકને બોલ્યો.
1.3.154
इमे कुण्डले गृह्णातु भवानिति ।
स ते प्रतिजग्राहोत्तङ्कः प्रतिगृह्य च कुण्डलेऽचिन्तयत् ॥ १.३.१५४ ॥
"આ કુંડળો આપ લો" એમ (તક્ષકે કહ્યું). ઉત્તંકે તે સ્વીકાર્યાં; કુંડળો સ્વીકારીને તે વિચારવા લાગ્યો.
1.3.155
अद्य तत्पुण्यकमुपाध्यायान्या दूरं चाहमभ्यागतः स कथं संभावयेयमिति ॥ १.३.१५५ ॥
આજે તે પુણ્યકર્મ (કરવાનું છે); ઉપાધ્યાયનાં પત્ની માટે હું દૂરથી આવ્યો છું. તે (કર્તવ્ય) હું કેવી રીતે પૂરું કરું?—એમ (ઉત્તંકે વિચાર્યું).
1.3.156
उत्तङ्क एनमेवाश्वमधिरोह त्वां क्षणेनैवोपाध्यायकुलं प्रापयिष्यतीति ॥ १.३.१५६ ॥
"ઉત્તંક, આ ઘોડા પર જ ચઢ; એ તને ક્ષણમાં જ ઉપાધ્યાયના ઘરે પહોંચાડી દેશે." ત્યારે વિચાર કરતા તેને તે પુરુષ બોલ્યો.
1.3.157
स तथेन्युक्त्वा तमश्वमधिरुह्य प्रत्याजगामोपाध्यायकुलं ।
उपाध्यायानी च स्नाता केशानावापयन्त्युपविष्टोत्तङ्को नागच्छतीति शापायास्य मनो दधे ॥ १.३.१५७ ॥
તે "સારું" કહીને તે ઘોડા પર ચઢીને ઉપાધ્યાયના ઘરે પાછો ફર્યો. ઉપાધ્યાયનાં પત્ની સ્નાન કરીને, વાળ શણગારાવતાં બેઠાં હતાં; "ઉત્તંક આવતો નથી" એમ વિચારીને તેને શાપ આપવાનું મન કર્યું.
1.3.158
अथैतस्मिन्नन्तरे स उत्तङ्कः प्रविश्य उपाध्यायकुलं उपाध्यायानीमभ्यवादयत्ते चास्यै कुण्डले प्रायच्छत्सा चैनं प्रत्युवाच ॥ १.३.१५८ ॥
એ દરમિયાન ઉત્તંક ગુરુગૃહમાં પ્રવેશીને ગુરુપત્નીને પ્રણામ કર્યા. તેણે તેને બંને કુંડળ આપ્યાં; તે તેને બોલી.
1.3.159
उत्तङ्क देशे कालेऽभ्यागतः स्वागतं ते वत्स इदानीं यद्यनागतोसि कोपितया मया शप्तो भविष्यसि श्रेयस्तवोपस्थितं सिद्धिमाप्नुहीति ॥ १.३.१५९ ॥
ઉત્તંક, યોગ્ય સ્થળે અને યોગ્ય સમયે તું આવ્યો છે. વત્સ, તારું સ્વાગત છે. હવે જો તું ન આવ્યો હોત તો ક્રોધથી હું તને શાપ આપત. તારું કલ્યાણ નજીક છે; સિદ્ધિ પામ.
1.3.160
अथोत्तङ्क उपाध्यायमभ्यवादयत् ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क स्वागतं ते किं चिरं कृतमिति ॥ १.३.१६० ॥
પછી ઉત્તંકે ગુરુને પ્રણામ કર્યા. ગુરુએ તેને ઉત્તર આપ્યો: "વત્સ ઉત્તંક, તારું સ્વાગત છે. આટલું મોડું કેમ કર્યું?"
1.3.161
तमुत्तङ्क उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भोस्तक्षकेण मे नागराजेन विघ्नः कृतोऽस्मिन्कर्मणि तेनास्मि नागलोकं गतः ॥ १.३.१६१ ॥
ઉત્તંકે ગુરુને ઉત્તર આપ્યો: "હે ગુરુદેવ! આ કાર્યમાં નાગરાજ તક્ષકે મારામાં વિઘ્ન નાખ્યું; તેથી હું નાગલોકમાં ગયો."
1.3.162
तत्र च मया दृष्टे स्त्रियौ तन्त्रेऽधिरोप्य पटं वयन्त्यौ तस्मिंश्च कृष्णाः सिताश्च तन्तवः ।
किं तत् ॥ १.३.१६२ ॥
ત્યાં મેં સાળ પર વસ્ત્ર વણતી બે સ્ત્રીઓ જોઈ. તેમાં કાળા અને સફેદ દોરા હતા. તે શું હતું?
1.3.163
तत्र च मया चक्रं दृष्टं द्वादशारं षट्चैनं कुमाराः परिवर्तयन्ति तदपि किं ।
पुरुषश्चापि मया दृष्टः स चापि कः।
अश्वश्चातिप्रमाणो दृष्टः स चापि कः ॥ १.३.१६३ ॥
ત્યાં મેં બાર આરાવાળું એક ચક્ર જોયું, જેને છ કુમારો ફેરવી રહ્યા હતા. તે પણ શું હતું? મેં એક પુરુષ પણ જોયો. તે કોણ હતો? અને અતિ વિશાળ એક અશ્વ જોયો. તે પણ કોણ હતો?
1.3.164
पथि गच्छता च मया ऋषभो दृष्टस्तं च पुरुषोऽधिरूढस्तेनास्मि सोपचारमुक्त उत्तङ्कास्य ऋषभस्य पुरीषं भक्षय उपाध्यायेनापि ते भक्षितमिति ॥ १.३.१६४ ॥
માર્ગે ચાલતા મેં એક વૃષભ જોયો, જેના પર એક પુરુષ સવાર હતો. તેણે મને આદરપૂર્વક કહ્યું, 'ઉત્તંક, આ વૃષભનું છાણ ખાઈ લે; તારા ઉપાધ્યાયે પણ તે ખાધું હતું.'
1.3.165
ततस्तस्य वचनान्मया तदृषभस्य पुरीषमुपयुक्तं स चापि कः ।
तदेतद्भवतोपदिष्टमिच्छेयं श्रोतुं किं तदिति।
स तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.१६५ ॥
પછી તેના કહેવાથી મેં તે વૃષભનું છાણ ખાધું. 'તે કોણ હતો? અને આપે જે કહ્યું તે શું હતું? હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.' આ રીતે તેના દ્વારા કહેવાયેલા ઉપાધ્યાયે ઉત્તર આપ્યો.
1.3.166
ये ते स्त्रियौ धाता विधाता च ये च ते कृष्णाः सितास्तन्तवस्ते रात्र्यहनी ।
यदपि तच्चक्रं द्वादशारं षट्कुमाराः परिवर्तयन्ति तेपि षड्ऋतवः द्वादशारा द्वादश मासाः संवत्सरश्चक्रम् ॥ १.३.१६६ ॥
જે તે બે સ્ત્રીઓ ધાતા અને વિધાતા છે, અને જે કાળા-સફેદ તાંતણા છે, તે રાત્રિ અને દિવસ છે. અને જે બાર આરાવાળું ચક્ર છે જેને છ કુમારો ફેરવે છે, તે છ ઋતુઓ છે; બાર આરા એ બાર માસ છે, અને તે ચક્ર સંવત્સર છે.
1.3.167
यः पुरुषःस पर्जन्यः योऽश्वः सोऽग्निः य ऋषभस्त्वया पथि गच्छता दृष्टः स ऐरावतो नागराट् ॥ १.३.१६७ ॥
તું માર્ગમાં જતાં જોયેલો તે વૃષભ નાગરાજ ઐરાવત હતો; તે પુરુષ પર્જન્ય અને તે અશ્વ અગ્નિ હતો.
1.3.168
यश्चैनमधिरूढः पुरुषः स चेन्द्रः यदपि ते भक्षितं तस्य ऋषभस्य पुरीषं तदमृतं तेन खल्वसि तस्मिन्नागभवने न व्यापन्नस्त्वम् ॥ १.३.१६८ ॥
તેના પર ચડેલો પુરુષ ઇન્દ્ર હતો; તે વૃષભનું જે છાણ તેં ખાધું તે અમૃત હતું; તેથી જ તું તે નાગભવનમાં નાશ પામ્યો નહીં.
1.3.169
स हि भगवानिन्द्रो मम सखा त्वदनुक्रोशादिममनुग्रहं कृतवान् ।
तस्मात्कुण्डले गृहीत्वा पुनरागतोऽसि ॥ १.३.१६९ ॥
તે ભગવાન ઇન્દ્ર મારા મિત્ર છે; તારી કરુણાથી તેમણે આ કૃપા કરી. તેથી કુંડળો લઈને તું પાછો આવ્યો છે.
1.3.170
तत्सौम्य गम्यतामनुजाने भवन्तं श्रेयोऽवाप्स्यसीति ।
स उपाध्यायेनानुज्ञातो भगवानुत्तङ्कः क्रुद्धस्तक्षकं प्रतिचिकीर्षमाणो हास्तिनपुरं प्रतस्थे ॥ १.३.१७० ॥
તેથી હે સૌમ્ય, જા; તને અનુમતિ આપું છું, તને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થશે. આ રીતે ઉપાધ્યાયની અનુમતિ મેળવીને ભગવાન ઉત્તંક, ક્રોધિત થઈ તક્ષક પર બદલો લેવાની ઇચ્છાથી હસ્તિનાપુર તરફ ચાલ્યા.
1.3.171
स हास्तिनपुरं प्राप्य नचिराद्विप्रसत्तमः ।
समागच्छत राजानमुत्तङ्को जनमेजयम् ॥ १.३.१७१ ॥
તે વિપ્રશ્રેષ્ઠ ઉત્તંક હસ્તિનાપુર પહોંચીને થોડા જ સમયમાં રાજા જનમેજય પાસે ગયા.
1.3.172
पुरा तक्षशिलासंस्थं निवृत्तमपराजितम् ।
सम्यग्विजयिनं दृष्ट्वा समन्तान्मन्त्रिभिर्वृतम् ॥ १.३.१७२ ॥
પૂર્વે તક્ષશિલામાં રહીને, અપરાજિત થઈ પાછા ફરેલા, સંપૂર્ણ વિજયી, ચારે બાજુ મંત્રીઓથી ઘેરાયેલા રાજાને જોઈને (ઉત્તંક આવ્યા).
1.3.173
तस्मै जयाशिषः पूर्वं यथान्यायं प्रयुज्य सः ।
उवाचैनं वचः काले शब्दसंपन्नया गिरा ॥ १.३.१७३ ॥
પ્રથમ તેને યથાન્યાય જયાશિષ આપીને, યોગ્ય સમયે સુંદર શબ્દોવાળી વાણીમાં તેણે આ કહ્યું.
1.3.174
अन्यस्मिन्करणीये तु कार्ये पार्थिवसत्तम ।
अर्चयित्वा यथान्यायं प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥ १.३.१७४ ॥
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, બીજું કાર્ય કરવાનું હોવા છતાં યથાન્યાય સન્માન કરીને તેણે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને ઉત્તર આપ્યો.
1.3.175
सौतिरुवाच ।
एवमुक्तस्तु विप्रेण स राजा जनमेजयः।
अर्चयित्वा यथान्यायं प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥ १.३.१७५ ॥
સૌતિએ કહ્યું: બ્રાહ્મણે આમ કહેતાં, તે રાજા જનમેજયે યથાન્યાય સન્માન કરીને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણને ઉત્તર આપ્યો.
1.3.176
आसां प्रजानां परिपालनेन ।
स्वं क्षत्रधर्मं परिपालयामि।
प्रव्रूहि मे किं करणीयमद्य ।
येनासि कार्येण समागतस्त्वम् ॥ १.३.१७६ ॥
આ પ્રજાના પાલન દ્વારા હું મારો ક્ષાત્રધર્મ પાળું છું. તમે જે કામ માટે આવ્યા છો તે કહો, આજે મારે શું કરવાનું છે?
1.3.177
सौतिरुवाच ।
स एवमुक्तस्तु नृपोत्तमेन
द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठः ।
उवाच राजानमदीनसत्वं
स्वमेव कार्यं नृपते कुरुष्व ॥ १.३.१७७ ॥
સૌતિએ કહ્યું: શ્રેષ્ઠ રાજાએ આમ કહેતાં, પુણ્યકર્મીઓમાં શ્રેષ્ઠ એ બ્રાહ્મણે નિર્ભીક સ્વભાવના રાજાને કહ્યું: હે રાજન, તારું પોતાનું જ કર્તવ્ય કર.
1.3.178
तक्षकेण महीन्द्रेन्द्र येन ते हिंसितः पिता ।
तस्मै प्रतिकुरुष्व त्वं पन्नगाय दुरात्मने ॥ १.३.१७८ ॥
હે પૃથ્વીપતિ, જે તક્ષકે તારા પિતાને હણ્યા, તે દુષ્ટાત્મા સર્પ પર તું વેર લે.
1.3.179
कार्यकालं हि मन्येऽहं विधिदृष्टस्य कर्मणः ।
तद्गच्छापचितिं राजन्पितुस्तस्य महात्मनः ॥ १.३.१७९ ॥
મને લાગે છે કે વિધિએ નિર્ધારિત કરેલા કર્મનો સમય આવી ગયો છે. તેથી હે રાજન, તે મહાત્મા તમારા પિતાનો બદલો લેવા જાઓ.
1.3.180
तेन ह्यनपराधी स दष्टो दुष्टान्तरात्मना ।
पञ्चत्वमगमद्राजा वज्राहत इव द्रुमः ॥ १.३.१८० ॥
તે દુષ્ટ આત્માએ નિર્દોષ રાજાને ડંખ માર્યો; વીજળીથી આઘાત પામેલા વૃક્ષની જેમ રાજા મૃત્યુ પામ્યા.
1.3.181
बलदर्पसमुत्सिक्तस्तक्षकः पन्नगाधमः ।
अकार्यं कृतवान्पापो योऽदशत्पितरं तव ॥ १.३.१८१ ॥
બળના અભિમાનથી ફૂલેલો, સર્પોમાં અધમ તક્ષકે, જેણે તમારા પિતાને ડંખ માર્યો, એ અયોગ્ય કર્મ કર્યું.
1.3.182
राजर्षिवंशगोप्तारममरप्रतिमं नृपम् ।
यियासुं काश्यपं चैव न्यवर्तयत पापकृत् ॥ १.३.१८२ ॥
રાજર્ષિ વંશના રક્ષક, દેવતુલ્ય તે રાજાને અને કાશ્યપને પણ, તે પાપીએ જતા અટકાવીને પાછા મોકલ્યા.
1.3.183
होतुमर्हसि तं पापं ज्वलिते हव्यवाहने ।
सर्पसत्रे महाराज त्वरितं तद्विधीयताम् ॥ १.३.१८३ ॥
હે મહારાજ, તે પાપીને પ્રજ્વલિત યજ્ઞાગ્નિમાં આહુતિ આપવી તમારે યોગ્ય છે. સર્પસત્રમાં તે ઝડપથી ગોઠવો.
1.3.184
एवं पितुश्चापचितिं कृतवांस्त्वं भविष्यसि ।
मम प्रियं च सुमहत्कृतं राजन् भविष्यति ॥ १.३.१८४ ॥
આ રીતે તમે તમારા પિતાનો બદલો લીધો હશે; અને હે રાજન, મારું અત્યંત પ્રિય કાર્ય પણ સિદ્ધ થશે.
1.3.185
कर्मणः पृथिवीपाल मम येन दुरात्मना ।
विघ्नः कृतो महाराज गुर्वर्थं चरतोऽनघ ॥ १.३.१८५ ॥
હે પૃથ્વીપાલ, જે દુરાત્માએ મારા કર્મમાં વિઘ્ન નાખ્યું, હે મહારાજ, હે નિષ્પાપ, ગુરુ માટે ફરતા મારા.
1.3.186
सौतिरुवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु नृपतिस्तक्षकाय चुकोप ह।
उत्तङ्कवाक्यहविषा दीप्तोऽग्निर्हविषा यथा ॥ १.३.१८६ ॥
આ સાંભળીને રાજા તક્ષક પર ક્રોધે ભરાયો; ઉત્તંકના વચનરૂપી હવિથી ઘીથી પ્રજ્વલિત અગ્નિની જેમ તે સળગી ઊઠ્યો.
1.3.187
अपृच्छत्स तदा राजा मन्त्रिणः स्वान्सुदुःखितः ।
उत्तङ्कस्यैव सांनिध्ये पितुः स्वर्गगतिं प्रति ॥ १.३.१८७ ॥
ત્યારે અતિ દુઃખી રાજાએ ઉત્તંકની હાજરીમાં જ પોતાના મંત્રીઓને પિતાના સ્વર્ગગમન વિશે પૂછ્યું.
1.3.188
तदैव हि स राजेन्द्रो दुःखशोकाप्लुतोऽभवत् ।
यदैव वृत्तं पितरमुत्तङ्कादशृणोत्तदा ॥ १.३.१८८ ॥
પિતા સાથે બનેલી ઘટના ઉત્તંક પાસેથી સાંભળતાં જ તે રાજેન્દ્ર દુઃખ અને શોકમાં ડૂબી ગયો.