มหาภารตะ · อัธยายะ 1.3
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.3.1
सौतिरुवाच ।
जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रमुपास्ते।
तस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन उग्रसेनो भीमसेन इति ।
तेषु तत्सत्रमुपासीनेष्वभ्यागच्छत्सारमेयः ॥ १.३.१ ॥
โสติกล่าวว่า ชนเมชัยแห่งราชวงศ์ปริกษิต พร้อมด้วยพี่น้องทั้งหลาย กำลังประกอบยัญสัตร์อันยาวนานที่กุรุเกษตร พระองค์มีพี่น้องสามคน คือ ศรุตเสนะ อุครเสนะ และภีมเสนะ ขณะที่พวกเขากำลังประกอบพิธีนั้นอยู่ สุนัขตัวหนึ่งก็เข้ามาใกล้
1.3.2
जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतो रोरूयमाणो मातुः समीपमुपागच्छत् ॥ १.३.२ ॥
ถูกพี่น้องของชนเมชัยตี สุนัขตัวนั้นร้องคร่ำครวญและวิ่งไปหาแม่ของมัน
1.3.3
तं माता रोरूयमाणमुवाच ।
किं रोदिषि केनास्यभिहत इति ॥ १.३.३ ॥
แม่ของมันถามขณะที่มันร้องไห้ว่า "ลูกร้องไห้ทำไม ใครตีลูก"
1.3.4
स एवमुक्तो मातरं प्रत्युवाच जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतोऽस्मीति ॥ १.३.४ ॥
เมื่อถูกถามเช่นนั้น มันตอบแม่ว่า "ข้าถูกพี่น้องของชนเมชัยตี"
1.3.5
तं माता प्रत्युवाच व्यक्तं त्वया तत्रापराद्धं येनास्यभिहत इति ॥ १.३.५ ॥
แม่ตอบมันว่า "แน่นอนว่าเจ้าคงทำผิดอะไรสักอย่างที่นั่น เจึงถูกตี"
1.3.6
स तां पुनरुवाच नापराध्यामि किंचिन्नावेक्षे हवींषि नावलिह इति ॥ १.३.६ ॥
มันกล่าวกับแม่อีกว่า "ข้าไม่ได้ทำผิดอะไรเลย ข้าไม่ได้มองเครื่องเซ่นและไม่ได้เลียมัน"
1.3.7
तच्छ्रुत्वा तस्य माता सरमा पुत्रदुःखार्ता तत्सत्रमुपागच्छद्यत्र स जनमेजयः सह भ्रातृभिर्दीर्घसत्रमुपास्ते ॥ १.३.७ ॥
แม่ของมันชื่อสรมา เมื่อได้ยินเช่นนั้นก็เศร้าโศกเพราะความทุกข์ของลูก จึงไปยังพิธียัญสัตร์ที่ชนเมชัยกำลังประกอบร่วมกับพี่น้องทั้งหลาย
1.3.8
स तया क्रुद्धया तत्रोक्तोऽयं मे पुत्रो न किंचिदपराध्यति नावेक्षते हवींषि नावलेढि किमर्थमभिहत इति ॥ १.३.८ ॥
เมื่อนางโกรธจึงกล่าวที่นั่นว่า "ลูกของข้าคนนี้ไม่ได้ทำผิดอะไรเลย มันไม่ได้มองเครื่องเซ่น ไม่ได้เลีย แล้วเหตุใดจึงถูกตี"
1.3.9
न किंचिदुक्तवन्तस्ते सा तानुवाच यस्मादयमभिहतोऽनपकारी तस्माददृष्टं त्वां भयमागमिष्यतीति ॥ १.३.९ ॥
พวกเขาไม่พูดอะไรเลย นางจึงกล่าวกับพวกเขาว่า "เพราะผู้ไร้ความผิดคนนี้ถูกตี ความกลัวที่มองไม่เห็นจะมาถึงพวกเจ้า"
1.3.10
जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया भृशं संभ्रान्तो विषण्णश्चासीत् ॥ १.३.१० ॥
เมื่อชนเมชัยถูกสุนัขทิพย์นางสรมากล่าวเช่นนั้น ก็เกิดความปั่นป่วนและเศร้าหมองอย่างยิ่ง
1.3.11
स तस्मिन्सत्रे समाप्ते हास्तिनपुरं प्रत्येत्य पुरोहितमनुरूपमन्विच्छमानः परं यत्नमकरोद्यो मे पापकृत्यां शमयेदिति ॥ १.३.११ ॥
เมื่อพิธียัญสัตร์นั้นสิ้นสุดลง พระองค์เสด็จกลับหัสตินาปุระ และพยายามอย่างยิ่งเพื่อหาปุโรหิตที่เหมาะสม ผู้ที่อาจสงบบาปกรรมนี้ของข้าได้
1.3.12
स कदाचिन्मृगयां गतः पारिक्षितो जनमेजयः कस्मिंश्चित्स्वविषय आश्रममपश्यत् ॥ १.३.१२ ॥
วันหนึ่ง ชนเมชัยแห่งราชวงศ์ปริกษิตเสด็จไปล่าสัตว์ และในที่แห่งหนึ่งในแคว้นของพระองค์ ได้ทอดพระเนตรเห็นอาศรมแห่งหนึ่ง
1.3.13
तत्र कश्चिदृपिरासाञ्चक्रे श्रुतश्रवा नाम ।
तस्य तपस्यभिरतः पुत्र आस्ते सोमश्रवा नाम ॥ १.३.१३ ॥
ที่นั่นมีฤๅษีผู้หนึ่งนามว่าศรุตศรวัส ท่านได้ตั้งอาศรมไว้ ท่านมีบุตรชายนามว่าโสมศรวัส ผู้ทุ่มเทให้กับการบำเพ็ญตบะ
1.3.14
तस्य तं पुत्रमभिगम्य जनमेजयः पारिक्षितः पौरोहित्याय वव्रे ॥ १.३.१४ ॥
ชนเมชัยแห่งราชวงศ์ปริกษิตเข้าไปหาบุตรชายคนนั้น และเลือกเขาให้ดำรงตำแหน่งปุโรหิต
1.3.15
स नमस्कृत्य तमृषिमुवाच भगवन्नयं तव पुत्रो मम पुरोहितोऽस्त्विति ॥ १.३.१५ ॥
พระองค์กราบฤๅษีแล้วกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอให้บุตรของท่านคนนี้เป็นปุโรหิตของข้าเถิด"
1.3.16
स एवमुक्तः प्रत्युवाच जनमेजयं भो जनमेजय पुत्रोऽयं मम सर्प्यां जातो महातपस्वी स्वाध्यायसंपन्नो मत्तपोवीर्यसंभृतो मच्छुक्रं पीतवत्यास्तस्याः कुक्षौ जातः ॥ १.३.१६ ॥
เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น ฤๅษีตอบชนเมชัยว่า "ข้าแต่ชนเมชัย บุตรชายคนนี้ของข้าเกิดจากงูตัวเมีย เขาเป็นผู้บำเพ็ญตบะยิ่งใหญ่ พร้อมด้วยการศึกษาพระเวท เกิดจากอานุภาพแห่งตบะของข้า เขาเกิดในครรภ์ของนางนั้นผู้ดื่มน้ำอสุจิของข้า"
1.3.17
समर्थोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः शमयितुमन्तरेण महादेवकृत्याम् ॥ १.३.१७ ॥
เขาสามารถสงบบาปกรรมทั้งหมดของท่านได้ แม้โดยไม่ต้องประกอบพิธีของพระมหาเทพ
1.3.18
अस्य त्वेकमुपांशुव्रतं यदेनं कश्चिद्ब्राह्मणः कंचिदर्थमभियाचेत्तं तस्मै दद्यादयं यद्येतदुत्सहसे ततो नयस्वैनमिति ॥ १.३.१८ ॥
เขามีข้อปฏิบัติลับอย่างหนึ่ง คือหากพราหมณ์ผู้ใดขอสิ่งใดจากเขา เขาจะต้องให้สิ่งนั้นแก่พราหมณ์ผู้นั้น ถ้าท่านเต็มใจยอมรับข้อนี้ ก็จงพาเขาไปเถิด
1.3.19
तेनैवमुक्तो जनमेजयस्तं प्रत्युवाच भगवंस्तत्तथा भविष्यतीति ॥ १.३.१९ ॥
เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น ชนเมชัยตอบฤๅษีว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ จะเป็นไปตามนั้น"
1.3.20
स तं पुरोहितमुपादायोपावृत्तो भ्रातृनुवाच मयाऽयं वृत उपाध्यायो यदयं ब्रूयात्तत्कार्यमविचारयद्भिर्भवद्भिरिति ।
तेनैवमुक्ता भ्रातरस्तस्य तथा चक्रुः।
स तथा भ्रातॄन्संदिश्य तक्षशिलां प्रत्यभिप्रतस्थे तं च देशं वशे स्थापयामास ॥ १.३.२० ॥
พระองค์พาปุโรหิตนั้นกลับมา และตรัสกับพี่น้องว่า "ข้าได้เลือกท่านนี้เป็นอาจารย์ของข้าแล้ว สิ่งใดที่ท่านบอก พวกเจ้าต้องทำโดยไม่ลังเล" เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น พี่น้องของพระองค์ก็ทำตาม เมื่อได้สั่งการแก่พี่น้องเช่นนั้นแล้ว พระองค์ก็ออกเดินทางมุ่งสู่ตักษศิลา และทรงตั้งแคว้นนั้นให้อยู่ในอำนาจของพระองค์
1.3.21
एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्यो नामापोदस्तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुः ॥ १.३.२१ ॥
ในกาลนั้น มีฤๅษีองค์หนึ่งนามว่าเธามยะ มีอีกนามว่าอาโปทะ ท่านมีศิษย์สามคน
1.3.22
उपमन्युरारुणिर्बैदश्चेति स एकं शिष्यंमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास गच्छ केदारखण्डं बधानेति ॥ १.३.२२ ॥
อุปมันยุ อารุณิ และไพทะ ศิษย์ทั้งสามนั้นเป็นเช่นนี้ ท่านส่งศิษย์คนหนึ่งคืออารุณิแห่งปัญจาละไปพลางกล่าวว่า "จงไปซ่อมคันดินนาเถิด"
1.3.23
स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बद्धुं नाशकत् ।
स क्लिश्यमानोऽपश्यदुपायं भवत्वेवं करिष्यामीति ॥ १.३.२३ ॥
อารุณิแห่งปัญจาละรับคำสั่งจากอาจารย์แล้วไปยังที่นั้น แต่ไม่อาจกั้นคันดินนาให้มั่นได้ เขาทุกข์ร้อนแล้วคิดหาทางหนึ่ง จึงคิดว่า "ก็ได้ ข้าจะทำเช่นนั้น"
1.3.24
स तत्र संविवेश केदारखण्डे शयाने व तथा तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ ॥ १.३.२४ ॥
เขานอนลงในที่นั้นบนคันดินนา น้ำในนาจึงคงอยู่ได้
1.3.25
ततः कदाचिदुपाध्याय आपोदो धौम्यः शिष्यावपृच्छत् क्व आरुणिः पाञ्चाल्यो गत इति ॥ १.३.२५ ॥
ต่อมาวันหนึ่ง เธามยะอาจารย์บุตรของอาโปทะ ถามศิษย์ทั้งสองว่า "อารุณิแห่งปัญจาละไปไหนเสียแล้ว"
1.3.26
तौ तं प्रत्यूचतुर्भगवंस्त्वयैव प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति ।
स एवमुक्तस्तौ शिष्यौ प्रत्युवाच तस्मात्तत्र सर्वे गच्छामो यत्र स गत इति ॥ १.३.२६ ॥
ศิษย์ทั้งสองทูลตอบท่านว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านนั่นแหละส่งเขาไปว่า 'จงไปซ่อมคันดินนาเถิด'" เมื่อถูกถามเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวกับศิษย์ทั้งสองว่า "ถ้าอย่างนั้น พวกเราทุกคนไปยังที่ที่เขาไปแล้วกันเถิด"
1.3.27
स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकारः ।
भो आरुणे पाञ्चाल्य क्वासि वत्सैहीति ॥ १.३.२७ ॥
ท่านไปถึงที่นั้นแล้วร้องเรียกเขา กล่าวว่า "ดูก่อนอารุณิแห่งปัญจาละ เจ้าอยู่ที่ไหน บุตรเอ๋ย มาที่นี่เถิด"
1.3.28
स तच्छ्रुत्वा आरुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात्केदारखण्डात्सहसोत्थायतमुपाध्यायमुपतस्थे ॥ १.३.२८ ॥
อารุณิได้ยินคำของอาจารย์ก็ลุกขึ้นจากคันดินนาทันที เข้ามายืนเฉพาะหน้าอาจารย์
1.3.29
प्रोवाच चैनमयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवच्छब्दं श्रुत्वैव सहसा विदार्य केदारखण्डं भवन्तमुपस्थितः ।
तदभिवादये भगवन्तमाज्ञापयतु भवान्कमर्थं करवाणीति ॥ १.३.२९ ॥
เขากล่าวกับท่านว่า "ข้าพเจ้านอนอยู่ที่คันดินนานี้ เพื่อกั้นน้ำที่ไหลออกมาซึ่งไม่อาจห้ามได้ เมื่อได้ยินเสียงของท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าก็รีบผ่าคันดินนาแล้วมาเฝ้าท่านทันที ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอกราบท่าน ขอท่านสั่งเถิดว่าข้าพเจ้าจะทำกิจอันใด"
1.3.31
स एवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच यस्माद्भवान्केदारखण्डं विदार्योत्थितस्तस्मादुद्दालक एवनाम्ना भवान्भविष्यतीत्युपाध्यायेनानुगृहीतः ॥ १.३.३१ ॥
เมื่อเขากล่าวเช่นนั้น อาจารย์จึงตอบว่า "เพราะเจ้าลุกขึ้นหลังจากผ่าคันดินนา ดังนั้นชื่อของเจ้าจงเป็นอุทฑาลกะนี่แหละ" ครั้นได้รับความโปรดปรานจากอาจารย์เช่นนั้น...
1.3.32
यस्माच्च त्वया मद्वचनमनुष्ठितं तस्माच्छ्रेयोऽवाप्स्यसि ।
सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति ॥ १.३.३२ ॥
และเพราะเจ้าได้ปฏิบัติตามคำของเรา เจ้าจักได้รับความเจริญ พระเวททั้งปวงและคัมภีร์ธรรมศาสตร์ทั้งปวงจะปรากฏแก่เจ้า
1.3.33
स एवमुक्त उपाध्यायेनेष्टं देशं जगाम ॥ १.३.३३ ॥
เมื่ออาจารย์กล่าวเช่นนั้น เขาก็ไปยังแดนที่ตนปรารถนา
1.3.34
अथापरः शिष्यस्तस्यैवापोदस्य धौम्यस्योपमन्युर्नाम ।
तं चोपाध्यायः प्रेषयामास वत्सोपमन्यो गा रक्षस्वेति ॥ १.३.३४ ॥
ต่อจากนั้น มีศิษย์อีกคนหนึ่งของอาโปทะเธามยะนั้นเอง ชื่ออุปมันยุ อาจารย์จึงส่งเขาไปว่า "อุปมันยุ ลูกเอ๋ย จงดูแลฝูงโคเถิด"
1.3.35
स उपाध्यायवचनादरक्षद्गाः स चाहनि गा रक्षित्वा दिवसक्षये गुरुगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.३५ ॥
เขาดูแลฝูงโคตามคำสั่งของอาจารย์ ครั้นดูแลฝูงโคตลอดวันแล้ว เมื่อสิ้นวันก็มายังเรือนของอาจารย์ ยืนอยู่เฉพาะหน้าอาจารย์และนมัสการ
1.3.36
तमुपाध्यायः पीवानमपश्यदुवाच चैनं वत्सोपमन्यो केन वृत्तिं कल्पयसि पीवानसि दृढमिति ॥ १.३.३६ ॥
อาจารย์เห็นเขาอ้วนท้วนสมบูรณ์ จึงกล่าวกับเขาว่า "อุปมันยุ ลูกเอ๋ย เจ้าหาเลี้ยงชีพด้วยวิธีใด เจ้าอ้วนมากนัก"
1.3.37
स उपाध्यायं प्रत्युवाच भो भैक्ष्येण वृत्तिं कल्पयामीति तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.३७ ॥
เขาตอบอาจารย์ว่า "ข้าแต่ท่าน ข้าพเจ้าหาเลี้ยงชีพด้วยการขอทาน" อาจารย์จึงตอบเขา
1.3.38
मय्यनिवेद्य भैक्ष्यं नोपयोक्तव्यमिति ।
स तथेत्युक्तो भैक्ष्यं चरित्वोपाध्यायाय न्यवेदयत् ॥ १.३.३८ ॥
"อาหารที่ขอมาได้ เจ้าต้องนำมาถวายข้าก่อน จึงจะบริโภคได้" เขากล่าวว่า "ก็ได้" แล้วไปขอทานมา นำมารายงานแก่อาจารย์
1.3.39
स तस्मादुपाध्यायः सर्वमेव भैक्ष्यमगृह्णात् ।
स तथेत्युक्तः पुनररक्षद्गा अहनि रक्षित्वा निशामुखे गुरुकुलमागम्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.३९ ॥
อาจารย์จึงรับอาหารที่ขอมาได้ทั้งหมดจากเขา เมื่อถูกสั่งว่า "ก็ได้" เขาก็ดูแลฝูงโคอีก ครั้นดูแลตลอดวันแล้ว เมื่อค่ำลงก็มายังเรือนอาจารย์ ยืนเฉพาะหน้าอาจารย์และนมัสการ
1.3.40
तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वोवाच ।
वत्सोपमन्यो सर्वमशेषतस्ते भैक्ष्यं गृह्णामि केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १.३.४० ॥
อาจารย์เห็นเขายังอ้วนท้วนสมบูรณ์เช่นเดิม จึงกล่าวว่า "อุปมันยุ ลูกเอ๋ย ข้ารับอาหารขอทานทั้งหมดจากเจ้าแล้ว บัดนี้เจ้าหาเลี้ยงชีพด้วยวิธีใดเล่า"
1.3.41
स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भगवते निवेद्य पूर्वमपरं चरामि तेन वृत्तिं कल्पयामीति तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.४१ ॥
เมื่อถูกถามเช่นนั้น เขาตอบอาจารย์ว่า "ข้าพเจ้าถวายแด่ท่านผู้เจริญก่อนแล้วจึงขอทานส่วนที่เหลือ ข้าพเจ้าหาเลี้ยงชีพด้วยวิธีนั้น" ครั้นแล้วอาจารย์จึงกล่าวกับเขา
1.3.42
नैषा न्याय्या गुरुवृत्तिरन्येषामपि भैक्ष्योपजीविनां वृत्त्युपरोधं करोषि इत्येवं वर्तमानो लुब्धोऽसीति ॥ १.३.४२ ॥
นี่ไม่ใช่ความประพฤติที่ควรต่อครูผู้เป็นอาจารย์ เจ้ายังขัดขวางการยังชีพของผู้อื่นที่ดำรงชีวิตด้วยการขออาหาร เมื่อประพฤติเช่นนี้ เจ้าจึงเป็นผู้โลภ
1.3.43
स तथेत्युक्त्वा गा अरक्षद्रक्षित्वा च पुनरुपाध्यायगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.४३ ॥
เขากล่าวว่า "ดีแล้ว" แล้วจึงเฝ้ารักษาฝูงโค เมื่อรักษาโคแล้ว เขากลับมายังเรือนของอาจารย์อีกครั้ง ยืนอยู่เบื้องหน้าอาจารย์และกราบไหว้
1.3.44
तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा पुनरुवाच ।
वत्सोपमन्यो अहं ते सर्वं भैक्ष्यं गृह्णामि न चान्यच्चरसि पीवानसि भृशं केन वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १.३.४४ ॥
อาจารย์เห็นอุปมันยุยังอ้วนท้วนอยู่เช่นนั้น จึงกล่าวขึ้นอีกว่า "อุปมันยุผู้เป็นที่รัก เราเอาอาหารที่เจ้าขอมาได้ทั้งหมด เจ้าไม่ขออะไรอย่างอื่น แต่เจ้ากลับอ้วนมาก เจ้าเลี้ยงชีพด้วยวิธีใดกันแน่"
1.3.45
स एवमुक्तस्तमुपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भो एतासां गवां पयसा वृत्तिं कल्पयामीति।
तमुवाचोपाध्यायो नैतन्न्याय्यं पय उपयोक्तुं भवतो मया नाभ्यनुज्ञातमिति ॥ १.३.४५ ॥
เมื่อถูกถามเช่นนั้น เขาจึงตอบอาจารย์ว่า "ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเลี้ยงชีพด้วยน้ำนมของโคเหล่านี้" อาจารย์จึงกล่าวแก่เขาว่า "การที่เจ้าดื่มนมนั้นไม่ถูกต้อง เราไม่ได้อนุญาตให้เจ้าทำเช่นนั้น"
1.3.46
स तथेति प्रतिज्ञाय गा रक्षित्वा पुनरुपाध्यायगृहमेत्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.४६ ॥
เขากล่าวว่า "ดีแล้ว" แล้วเฝ้ารักษาฝูงโคต่อไป เมื่อกลับมายังเรือนของอาจารย์ เขายืนอยู่เบื้องหน้าอาจารย์และกราบไหว้
1.3.47
तमुपाध्यायः पीवानमेव दृष्ट्वोवाच ।
वत्सोपमन्यो भैक्ष्यं नाश्नासि न चान्यच्चरसि पयो न पिबसि पीवानसि भृशं केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १.३.४७ ॥
อาจารย์เห็นเขาอ้วนท้วนเช่นนั้นจึงกล่าวว่า "อุปมันยุผู้เป็นที่รัก เจ้าไม่ฉันอาหารที่ขอมา ไม่ไปทำสิ่งอื่น และไม่ดื่มนม แต่เจ้าก็อ้วนมาก บัดนี้เจ้าเลี้ยงชีพด้วยสิ่งใดกัน"
1.3.48
स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भोः फेनं पिबापि यमिमे वत्सा मातॄणां स्तनात्पिबन्त उद्गिरन्ति ॥ १.३.४८ ॥
เมื่อถูกถามเช่นนั้น เขาตอบอาจารย์ว่า "ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงดื่มฟองนมที่ลูกโคเหล่านี้คายออกมาหลังจากดูดจากเต้าของแม่โคเถิด"
1.3.49
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
एते त्वदनुकम्पया गुणवन्तो वत्साः प्रभूततरं फेनमुद्गिरन्ति।
तदेषामपि वत्सानां वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानः ।
फेनमपि भवान्न पातुमर्हतीति स तथेति प्रतिश्रुत्य निराहारः पुनररक्षद्गाः ॥ १.३.४९ ॥
อาจารย์ตอบเขาว่า "ด้วยความเมตตาของเจ้า ลูกโคผู้มีคุณความดีเหล่านี้จึงคายฟองนมออกมามากมาย เพราะเหตุนั้น เมื่อเจ้าประพฤติเช่นนี้ เจ้าก็กำลังขัดขวางการยังชีพของลูกโคเหล่านั้นด้วย เจ้าไม่ควรดื่มแม้แต่ฟองนม" เขารับคำว่า "ดีแล้ว" แล้วอดอาหาร จากนั้นจึงกลับไปเฝ้ารักษาฝูงโคอีกครั้ง
1.3.50
तथा प्रतिषिद्धो भैक्ष्यं नाश्नाति न चान्यच्चरति पयो न पिबति फेनं नोपयुङ्क्ते स कदाचिदरण्ये क्षुधार्तोऽर्कपत्राण्यभक्षयत् ॥ १.३.५० ॥
เมื่อถูกห้ามเช่นนั้น เขาไม่ฉันอาหารที่ขอมา ไม่ไปทำสิ่งอื่น ไม่ดื่มนม และไม่ใช้ฟองนม วันหนึ่ง ขณะอยู่ในป่า เขาหิวจนทนไม่ไหวจึงกินใบอรกะ
1.3.51
स तैरर्कपत्रैर्भक्षितैः क्षारतिक्तकटुरूक्षैस्तीक्ष्णविपाकैश्चक्षुष्युपहतोऽन्धो बभूव ।
ततः सोऽन्धोऽपि चङ्क्रम्यमाणः कूपेऽपतत्
अथ तस्मिन्ननागच्छति सूर्ये चास्ताचलावलम्बिनि उपाध्यायः शिष्यानवोचत् ॥ १.३.५१ ॥
ใบอรกะเหล่านั้นมีรสเค็ม ขม เผ็ด และฝาด มีฤทธิ์แรงกล้า เมื่อกินเข้าไปแล้วทำให้ดวงตาของเขาเสียหาย เขาจึงตาบอด แม้ตาบอด เขาเดินไปมาจนตกลงในบ่อน้ำ เมื่อดวงอาทิตย์กำลังคล้อยไปทางภูเขาทางทิศตะวันตกและเขายังไม่กลับมา อาจารย์จึงกล่าวแก่ศิษย์ทั้งหลาย
1.3.53
मयोपमन्युः सर्वतः प्रतिषिद्धः स नियतं कुपितस्ततो नागच्छति चिरगतस्त्विति ।
ततोऽन्वेष्य इत्येवमुक्त्वा शिष्यैः सार्धमरण्यं गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकार भो उपमन्यो क्वासि वत्सैहीति ॥ १.३.५३ ॥
เราได้ห้ามอุปมันยุไว้ทุกทาง เขาคงโกรธไปแล้วจึงยังไม่กลับมา และเขาก็หายไปนานแล้ว" อาจารย์กล่าวว่า "เราต้องออกไปค้นหา" แล้วพาศิษย์เข้าไปในป่า เรียกเสียงดังว่า "อุปมันยุ เจ้าอยู่ที่ไหน ลูกเอ๋ย มาที่นี่เถิด"
1.3.54
स उपाध्यायस्य आह्वानवचनं श्रुत्वा प्रत्युवाचोच्चैरयमस्मिन्कूपे पतितोऽहमिति ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच कथं त्वमस्मिन्कूपे पतित इति ॥ १.३.५४ ॥
เมื่อได้ยินเสียงเรียกของอาจารย์ เขาตอบเสียงดังว่า "ข้าพเจ้าตกลงมาในบ่อน้ำนี้" อาจารย์จึงถามเขาว่า "เจ้าตกลงในบ่อนี้ได้อย่างไร"
1.3.55
स उपाध्यायं प्रत्युवाच अर्कपत्राणि भक्षयित्वान्धीभूतोस्म्यतश्चङ्क्रम्यमाणः कूपे पतित इति ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.५५ ॥
เขาตอบอาจารย์ว่า "ข้าพเจ้ากินใบอรกะเข้าไป จึงตาบอด และขณะเดินไปมา ข้าพเจ้าจึงตกลงในบ่อน้ำ" จากนั้นอาจารย์จึงกล่าวแก่เขาว่า
1.3.56
अश्विनौ स्तुहि तौ देवभिषजौ त्वां चक्षुष्मन्तं कर्ताराविति ।
स एवमुक्त उपाध्यायेनोपमन्युः स्तोतुमुपचक्रमे देवावश्विनौ वाग्भिर्ऋग्भिः ॥ १.३.५६ ॥
"จงสรรเสริญพระอัศวินทั้งสอง เทพแพทย์ทั้งสององค์นั้น ท่านจะทำให้เจ้ากลับมามีดวงตาได้" เมื่ออาจารย์กล่าวเช่นนั้น อุปมันยุจึงเริ่มสรรเสริญเทพอัศวินทั้งสองด้วยถ้อยคำและด้วยบทฤคเวท
1.3.57
प्रपूर्वगौ पूर्वजौ चित्रभानू ।
गिरा वां शंसामि तपसा ह्यनन्तौ।
दिव्यौ सुपर्णौ विरजौ विमाना-
वधिक्षिपन्तौ भुवनानि विश्वा ॥ १.३.५७ ॥
ข้าพเจ้าขอสรรเสริญพระองค์ทั้งสองด้วยวาจาและด้วยตบะ พระองค์ผู้เสด็จไปข้างหน้า ผู้เป็นบุตรคนแรก ผู้มีรัศมีอันงดงาม ผู้ไม่มีที่สิ้นสุด ทรงเป็นทิพย์ มีปีกงาม ปราศจากมลทิน ประทับบนวิมานบนฟ้า และทรงเหนือกว่าโลกทั้งปวง
1.3.58
हिरण्मयौ शकुनी सांपरायौ ।
नासत्यदस्रौ सुनसौ वैजयन्तौ।
शुक्लं वयन्तौ तरसा सुवेमा-
वधिव्ययन्तावसितं विवस्वतः ॥ १.३.५८ ॥
ผู้มีสีทองดุจนก ผู้นำไปสู่โลกหน้า นาสัตยะและทัสระ ผู้มีจมูกงาม ผู้ถือธงชัย ผู้ทอผ้าขาวอย่างรวดเร็ว ผู้ทอด้ายดำของพระอาทิตย์
1.3.59
ग्रस्तां सुपर्णस्य बलेन वर्तिका-
ममुञ्चतामश्विनौ सौभगाय।
तावत्सुवृत्तावनमं तमाय या-
वसत्तमा गा अरुणा उदावहत् ॥ १.३.५९ ॥
พระอัศวินทั้งสองทรงปลดปล่อยตะเกียง (คือพระอาทิตย์) ที่ถูกกำลังของครุฑยึดไว้ เพื่อความเป็นมงคล ทั้งสองผู้มีวิถีอันงดงาม ไม่ยอมแพ้ต่อความมืด ผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาผู้อยู่อาศัย ได้ยกโคสีแดงขึ้น
1.3.60
षष्टिश्च गावस्त्रिशताश्च धेनव ।
एकं वत्सं सुवते तं दुहन्ति।
नानागोष्ठा विहिता एकदोहना-
स्तावश्विनौ दुहतो घर्ममुक्थ्यम् ॥ १.३.६० ॥
แม่โคหกสิบตัวและพันสามร้อยตัว ให้กำเนิดลูกโคเพียงตัวเดียว และถูกรีดนมเพื่อตัวนั้น พระอัศวินทั้งสองทรงรีดนมจากโคที่เลี้ยงอยู่ในคอกต่าง ๆ กันมากมาย แต่ละตัวให้นมเพียงครั้งเดียว เพื่อนำนมอันร้อนที่ควรสรรเสริญ คือ ฆรมะ มาถวาย
1.3.61
एकां नाभिं सप्त सथा अराः श्रिताः ।
प्रधिष्वन्या विंशतिरर्पिता अराः।
अनेमि चक्रं परिवर्ततेऽजरं ।
मायाऽश्विनौ समनक्ति चर्षणी ॥ १.३.६१ ॥
ดุมเดียวมีซี่ล้อเจ็ดซี่ยึดอยู่ และอีกยี่สิบซี่ถูกติดไว้ที่ขอบล้อ ล้อที่ไม่มีขอบและไม่แก่คร่ำคร่าหมุนเวียนไป พระอัศวินทั้งสองด้วยพลังมายาทรงเชื่อมประสานสิ่งมีชีวิตทั้งหลาย
1.3.62
एकं चक्रं वर्तते द्वादशारं ।
षण्णाभिमेकाक्षममृतस्य धारणम्।
यस्मिन्देवा अधि विश्वे विषक्ता-
स्तावश्विनौ मुञ्चतो मा विषीदतम् ॥ १.३.६२ ॥
ล้อหนึ่งล้อหมุนอยู่ มีซี่สิบสองซี่ หกดุม และแกนเดียว ทรงไว้ซึ่งความเป็นอมตะ ในล้อนั้นเทพทั้งปวงถูกผูกไว้ ข้าแต่พระอัศวินทั้งสอง ขอทรงปลดปล่อยข้าพเจ้า อย่าให้ข้าพเจ้าต้องทุกข์โศก
1.3.63
अश्विनाविन्दुममृतं वृत्तभूयौ ।
तिरोधत्तामश्विनौ दासपत्नी।
हित्वा गिरिमश्विनौ गामुदाचरन्तौ ।
तद्वृष्टिमह्नात्प्रस्थितौ बलस्य ॥ १.३.६३ ॥
อัศวินทั้งสองผู้หมุนเวียนซ่อนโซมอมตะไว้ ทั้งสองอัศวินปิดบังเทพีผู้เป็นภรรยาของทาส ละจากภูเขาไปสู่ฝูงโค ทั้งสองออกเดินทางในเวลากลางวันพร้อมกับฝนของพละ
1.3.64
युवां दिशो जनयथो दशाग्रे ।
समानं मूर्ध्नि रथयानं वियन्ति।
तासां यातमृषयोऽनुप्रयान्ति ।
देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति ॥ १.३.६४ ॥
พระองค์ทั้งสองให้กำเนิดทิศทั้งหลายซึ่งเกินสิบ เหนือศีรษะมีการเดินทางด้วยรถเพียงอย่างเดียว และทิศเหล่านั้นแยกจากกันไป จงดำเนินไปตามทางของทิศเหล่านั้น บรรดาฤๅษีตามไปภายหลัง เทพและมนุษย์เคลื่อนไหวอยู่บนแผ่นดิน
1.3.65
युवां वर्णान्विकुरुथो विश्वरूपां-
स्तेऽधिक्षियन्ते भुवनानि विश्वा।
ते भानवोऽप्यनुसृताश्चरन्ति ।
देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति ॥ १.३.६५ ॥
พระองค์ทั้งสองทำให้เกิดสีสันของรูปทั้งปวง รูปนานาประการนั้นตั้งอยู่บนโลกทั้งหมด แม้แสงสว่างเหล่านั้นก็เคลื่อนไปตามติดตาม เทพและมนุษย์เคลื่อนไหวอยู่บนแผ่นดิน
1.3.66
तौ नासत्यावश्विनौ वां महेऽहं ।
स्रजं च यां बिभृथः पुष्करस्य।
तौ नासत्वावमृतावृतावृधा-
वृते देवास्तत्प्रपदे न सूते ॥ १.३.६६ ॥
ข้าพเจ้าขอถวายการสรรเสริญแด่อัศวินทั้งสองผู้เป็นนาสัตยะ และแด่พวงมาลัยที่พระองค์ทั้งสองทรงไว้จากดอกบัว ทั้งสองนาสัตยะเป็นอมตะ เป็นผู้เจริญความสัตย์ หากปราศจากความสัตย์ เทพทั้งหลายย่อมไม่ให้กำเนิดบนทางนั้น
1.3.67
मुखेन गर्भं लभतां युवानौ ।
गतासुरेतत्प्रपदेन सूते।
सद्यो जातो मातरमत्ति गर्भ-
स्तावश्विनौ मुञ्चथौ जीवसे गाम् ॥ १.३.६७ ॥
ให้เหล่าหนุ่มได้ครรภ์ทางปาก ทารกที่ไร้ลมหายใจนี้คลอดออกมาเท้าก่อน และกินมารดาของตนทันทีที่เกิด อัศวินทั้งสองเอ๋ย พระองค์ทั้งสองต้องปลดปล่อยทารกนั้นกับโคนั้น เพื่อให้เขาทั้งหลายมีชีวิตอยู่
1.3.68
स्तोतुं न शक्नोमि गुणैर्भवन्तौ ।
चक्षुर्विहीनः पथि संप्रमोहः।
दुर्गेऽहमस्मिन्पतितोऽस्मि कूपे ।
युवां शरण्यौ शरणं प्रपद्ये ॥ १.३.६८ ॥
ข้าพเจ้าไม่อาจสรรเสริญคุณความดีของพระองค์ได้ ข้าพเจ้าตาบอดหลงทางอยู่บนเส้นทาง ในความยากลำบากนี้ข้าพเจ้าตกลงไปในบ่อน้ำ เฉพาะพระองค์ทั้งสองเท่านั้นที่ควรเป็นที่พึ่ง ข้าพเจ้าขอพึ่งพระองค์
1.3.69
सौतिरुवाच ।
एवमृग्भिश्चान्यैरस्तुवत्।
इत्येवं तेनाभिष्टुतावश्विनावाजग्मतुराहतुश्चैं प्रीतौ स्व एष तेऽपूपोशानैनमिति ॥ १.३.६९ ॥
สุตะกล่าวว่า ท่านสรรเสริญอัศวินทั้งสองด้วยฤคเวทและบทสวดอื่นๆ เมื่อได้รับคำสรรเสริญจากท่านเช่นนั้น อัศวินทั้งสองจึงมาถึง และด้วยความยินดี กล่าวว่า นี่คือขนมเค้กของท่าน จงรับประทานเถิด
1.3.70
स एवमुक्तः प्रत्युवाच नानृतमूचतुर्भगवन्तौ नत्वहमेतमपूपमुपयोक्तुमुत्सहे गुरवेऽनिवेद्येति ॥ १.३.७० ॥
เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น ท่านตอบว่า ข้าแต่ผู้ทรงคุณ พระองค์มิได้กล่าวเท็จ แต่ข้าพเจ้าไม่ประสงค์จะรับประทานขนมเค้กนี้ หากยังไม่ได้ถวายแด่อาจารย์ของข้าพเจ้าก่อน
1.3.71
ततस्तमश्विनावूचतुः ।
आवाभ्यां पुरस्ताद्भवत उपाध्यायेनैवमेवाभिष्टुताभ्यामपूपोदत्त उपयुक्तः स तेनानिवेद्य गुरवे त्वमपि तथैव कुरुष्व यथा कृतमुपाध्यायेनेति ॥ १.३.७१ ॥
ครั้งนั้น อัศวินทั้งสองจึงกล่าวกับท่านว่า เพราะท่านสรรเสริญเราทั้งสอง อาจารย์ของท่านก่อนหน้านี้ก็ได้รับขนมเค้กด้วยวิธีเดียวกันนี้ เขารับประทานโดยมิได้ถวายแด่อาจารย์ของตน จงทำเช่นเดียวกับที่อาจารย์ของท่านทำ
1.3.72
स एवमुक्तः प्रत्युवाच एतत्प्रत्यनुनये भवन्तावश्विनौ नोत्सहेऽहमनिवेद्य गुरवेऽपूपमुपयोक्तुमिति ॥ १.३.७२ ॥
เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น ท่านตอบว่า ข้าแต่อัศวินทั้งสอง ข้าพเจ้าขอปฏิเสธสิ่งนี้ ข้าพเจ้าไม่ประสงค์จะรับประทานขนมเค้กโดยมิได้แจ้งแก่อาจารย์
1.3.73
तमश्विनावाहतुः प्रीतौ स्वस्तवानया गुरुभक्त्या ।
उपाध्यायस्य ते कार्ष्णायसा दन्ता भवतोऽपि हिरण्मया भविष्यन्ति चक्षुष्मांश्च भविष्यसि श्रेयश्चावाप्स्यसीति ॥ १.३.७३ ॥
อัศวินทั้งสองด้วยความยินดีกล่าวแก่ท่านว่า ขอให้ท่านอยู่ดีมีสุข ด้วยความภักดีต่ออาจารย์นี้ ฟันเหล็กของอาจารย์ท่านจะกลายเป็นทอง และฟันของท่านเองก็จะเป็นทองเช่นกัน ท่านจะมีดวงตา และท่านจะได้รับความเป็นมงคล
1.3.74
स एवमुक्तोऽश्विभ्यां लब्धचक्षुरुपाध्यायसकाशमागम्याभ्यवादयत् ॥ १.३.७४ ॥
เมื่อถูกอัศวินทั้งสองกล่าวเช่นนั้น ท่านได้คืนดวงตา จึงไปยังที่อยู่ของอาจารย์และกราบไหว้ด้วยความเคารพ
1.3.75
आचचक्षे च स चास्य प्रीतिमान्बभूव ॥ १.३.७५ ॥
ท่านเล่าทุกสิ่งให้ฟัง และอาจารย์ก็พอใจในตัวท่าน
1.3.76
आह चैनं यथाऽश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसीति ॥ १.३.७६ ॥
อาจารย์กล่าวแก่ท่านว่า ดังที่อัศวินทั้งสองได้กล่าวไว้ ท่านก็จะได้รับความเป็นมงคลเช่นนั้น
1.3.77
सर्वे च ते वेदाःप्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति ।
एषा तस्यापि परीक्षोपमन्न्योः ॥ १.३.७७ ॥
พระเวททั้งปวงและคัมภีร์ธรรมทั้งปวงจะปรากฏแก่ท่านอย่างแจ่มแจ้ง นี่ก็คือการทดสอบของอุปมันยุด้วย
1.3.78
अथापरः शिष्यस्तस्यैवापोदस्य धौम्यस्य बैदो नाम तमुपाध्यायः समादिदेश वत्स बैद इहास्यतां तावन्मम गृहे कंचित्कालं शुश्रूषुणा च भवितव्यं श्रेयस्ते भविष्यतीति ॥ १.३.७८ ॥
ต่อมามีศิษย์อีกคนหนึ่งของอาปอทธะธอมยะคนเดียวกันนั้น ชื่อไพทะ อาจารย์ได้สั่งว่า ลูกไพทะเอ๋ย จงพักอยู่ที่นี่ในบ้านของเราก่อนสักระยะ และต้องรับใช้ด้วย นี่จะเป็นสิ่งที่ดีแก่เจ้า
1.3.79
स तथेत्युक्त्वा गुरुकुले दीर्घकालं गुरुशुश्रूषणपरोऽवसत् ।
गौरिव नित्यं गुरुणा धूर्षु नियोज्यमानः शीतोष्णक्षुत्तृष्णादुःखसहः सर्वत्राप्रतिकूलस्तस्य महतात्कालेन गुरुः परितोषं जगाम ॥ १.३.७९ ॥
ท่านรับคำว่า ดีแล้ว แล้วอาศัยอยู่ในสำนักของอาจารย์เป็นเวลานาน ตั้งใจรับใช้อาจารย์ ท่านเหมือนโคที่ถูกผูกไว้กับไถทุกวัน ซึ่งอาจารย์ให้ทำงานทุกวัน ท่านอดทนต่อความทุกข์จากความหนาว ความร้อน ความหิวและความกระหาย ไม่ขัดขืนในที่ใดเลย เวลาผ่านไปนาน อาจารย์ก็เกิดความพอใจ
1.3.80
तत्परितोषाच्च श्रेयः सर्वज्ञतां चावाप ।
एषा तस्यापि परीक्षा बैदस्य ॥ १.३.८० ॥
ด้วยความพอใจของอาจารย์ ท่านได้รับความเป็นมงคลและความรอบรู้ทั้งปวง นี่คือการทดสอบของไพทะเช่นกัน
1.3.81
स उपाध्यायेनानुज्ञातः समावृत्तस्तस्माद्गुरुकुलवासाद्गृहाश्रमं प्रत्यपद्यत ।
तस्यापि स्वगृहे वसतस्त्रयः शिष्या बभूवुः स शिष्यान्न किंचिदुवाच कर्म वा क्रियतां गुरुशुश्रूषा वेति।
दुःखाभिज्ञो हि गुरुकुलवासस्य शिष्यान्परिक्लेशेन योजयितुं नेयेष ॥ १.३.८१ ॥
ท่านได้รับอนุญาตจากอาจารย์ จึงสิ้นสุดการอยู่ในสำนักอาจารย์ แล้วเข้าสู่ชีวิตแบบคฤหัสถ์ ขณะอาศัยอยู่ในบ้านของตนเอง ท่านมีศิษย์สามคน แต่ท่านมิได้บอกศิษย์เหล่านั้นให้ทำงานใดหรือรับใช้อาจารย์ เพราะท่านรู้ความยากลำบากของการอยู่ในสำนักอาจารย์ จึงไม่ประสงค์จะให้ศิษย์ต้องทุกข์ทรมาน
1.3.82
अथ कस्मिंश्चित्काले बैदं ब्राह्मणं जनमेजयः पौष्यश्च क्षत्रियावुपेत्योपाध्यायं वरयाञ्चक्रतुः ॥ १.३.८२ ॥
ต่อมาในกาลหนึ่ง กษัตริย์สองพระองค์คือชนเมชยะและเปาษยะ ได้เข้าไปหาพราหมณ์ไพทะ และเลือกท่านเป็นอาจารย์ (ปุโรหิต)
1.3.83
स कदाचिद्याज्यकार्येणाभिप्रस्थित उत्तङ्कनामानं शिष्यं नियोजयामास ॥ १.३.८३ ॥
ครั้งหนึ่ง ท่านออกเดินทางเพื่อกิจพิธียัญ จึงมอบหมายให้ศิษย์ชื่ออุตตังกะดูแลบ้าน
1.3.84
भोयत्किंचिदस्मद्गृहे परिहीयते तदिच्छाम्यहमपरिहीयमानं भवता क्रियमाणमिति स एवं प्रतिसंदिश्योत्तङ्कं बैदः प्रवासं जगाम ॥ १.३.८४ ॥
ดูกรอุตตังกะ สิ่งใดในบ้านของเราขาดไปก็ตาม ข้าปรารถนาให้เจ้าจัดการให้ไม่ขาดเลย เมื่อพราหมณ์ไวทะกำชับอุตตังกะเช่นนั้นแล้ว ก็ออกเดินทางไปต่างแดน
1.3.85
अथोत्तङ्कः शुश्रूषुर्गुरुनियोगमनुतिष्ठमानो गुरुकुले वसति स्म ।
स तत्र वसमान उपाध्यायस्त्रीभिः सहिताभिराहूयोक्तः ॥ १.३.८५ ॥
ต่อมา อุตตังกะผู้ปรารถนาจะรับใช้ครู ปฏิบัติตามคำสั่งของครู พำนักอยู่ในบ้านของครู ขณะที่พำนักอยู่ที่นั่น ภรรยาทั้งหลายของอุปาธยายะได้เรียกมาสนทนาด้วย
1.3.86
उपाध्यायानी ते ऋतुमती उपाध्यायश्च प्रोषितोऽस्या यथाऽयमृतुर्वन्ध्यो न भवति तथा क्रियतामेषा विषीदतीति ॥ १.३.८६ ॥
ภรรยาของอุปาธยายะกล่าวว่า ดูกรอุตตังกะ ข้ามีระดูอยู่ในเวลานี้ ส่วนอุปาธยายะก็ออกเดินทางไปแล้ว ขอเจ้าจงทำให้ฤดูนี้ไม่ไร้ผล นางกำลังทุกข์ใจอยู่
1.3.87
एवमुक्तस्ताः स्त्रियः प्रत्युवाच ।
न मया स्त्रीणां वचनादिदमकार्यं करणीयम्।
न ह्यहमुपाध्यायेन संदिष्टोऽकार्यमपि त्वया कार्यमिति ॥ १.३.८७ ॥
เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น อุตตังกะตอบบรรดาสตรีเหล่านั้นว่า ตามคำของสตรีแล้ว ข้าจะไม่ทำกิจอันไม่เหมาะควรนี้ ครูมิได้สั่งให้ข้าทำการอันไม่ควรแม้เพื่อท่าน
1.3.88
तस्य पुनरुपाध्यायः कालान्तरेण गृहमाजगाम तस्मात्प्रवासात् ।
स तु तद्वृत्तं तस्याशेषमुपलभ्य प्रीतिमानभूत् ॥ १.३.८८ ॥
ต่อมาอีกไม่นาน อุปาธยายะก็กลับจากการเดินทางนั้นมาถึงบ้าน เมื่อได้ทราบความประพฤติของอุตตังกะทั้งหมดแล้ว ท่านก็เกิดความพอใจ
1.3.89
उवाच चैनं वत्सोत्तङ्कं किं ते प्रियं करवाणीति ।
धर्मतो हि शुश्रूषितोऽस्मि भवता तेन प्रीतिः परस्परेण नौ संवृद्धा तदनुजाने भवन्तं सर्वानेव कामानवाप्स्यसि गम्यतामिति ॥ १.३.८९ ॥
ท่านกล่าวกับอุตตังกะว่า ดูกรวัตโสตตังกะ เราจะทำสิ่งใดที่เจ้ารักให้ได้บ้าง เจ้ารับใช้เราโดยชอบธรรม ความรักใคร่ต่อกันระหว่างเรากับเจ้าจึงเจริญขึ้น ดังนั้นเราอนุญาตให้เจ้าไปได้ เจ้าจะได้ทุกสิ่งที่ปรารถนา บัดนี้จงไปเถิด
1.3.90
स एवमुक्तः प्रत्युवाच किं ते प्रियं करवाणीति एवं ह्याहुः ॥ १.३.९० ॥
เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น อุตตังกะตอบว่า จะให้ข้าทำสิ่งใดที่ท่านรักได้บ้าง ผู้คนย่อมกล่าวกันเช่นนี้
1.3.91
यश्चाधर्मेण वै ब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति ।
तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं चाधिगच्छति ॥ १.३.९१ ॥
ผู้ใดพูดโดยอธรรม และผู้ใดถามโดยอธรรม ในสองคนนั้น คนหนึ่งย่อมพินาศและต้องถึงความเป็นศัตรู
1.3.92
सोहमनुज्ञातो भवता इच्छामीष्टं गुर्वर्थमुपहर्तुमिति ।
तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क उष्यतां तावदिति ॥ १.३.९२ ॥
ข้าได้รับอนุญาตจากท่านแล้ว ข้าปรารถนาจะนำสิ่งที่ประสงค์มาถวายแด่ครู เมื่ออุตตังกะกล่าวเช่นนั้น อุปาธยายะจึงตอบว่า ดูกรวัตโสตตังกะ จงพักอยู่ที่นี่ก่อนเถิด
1.3.93
स कदाचित्तमुपाध्यायमाहोत्तङ्क आज्ञापयतु भवान्किं ते प्रियमुपाहरामि गुर्वर्थमिति ॥ १.३.९३ ॥
วันหนึ่ง อุตตังกะกล่าวกับอุปาธยายะนั้นว่า ขอท่านจงสั่งข้าเถิด ข้าจะนำสิ่งใดที่ท่านรักมาถวายแด่ครู
1.3.94
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क बहुशो मां चोदयसि गुर्वर्थमुपाहरामीति तद्गच्छैनां प्रविश्योपाध्यायानीं पृच्छ किमुपाहरामीति एषा यद्ब्रवीति तदुपाहरस्वेति ॥ १.३.९४ ॥
อุปาธยายะกล่าวตอบเขาว่า ดูกรวัตโสตตังกะ เจ้าเร่งข้าหลายครั้งว่า ข้าจะนำสิ่งใดมาถวายแด่ครู เจ้าจงไปเข้าไปถามภรรยาของอุปาธยายะว่า ข้าควรนำสิ่งใดมา แล้วนำสิ่งที่นางกล่าวนั้นมาเถิด
1.3.95
स एवमुक्त उपाध्यायेनोपाध्यायानीमपृच्छद्भवत्युपाध्यायेनास्म्यनुज्ञातो गृहं गन्तुमिच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहृत्यानृणो गन्तुं तदाज्ञापयतु भवती किमुपाहरामि गुर्वर्थमिति ॥ १.३.९५ ॥
เมื่ออุปาธยายะกล่าวดังนี้แล้ว อุตตังกะจึงไปถามภรรยาของอุปาธยายะว่า ท่านผู้เจริญ ข้าได้รับอนุญาตจากอุปาธยายะแล้ว และปรารถนาจะกลับบ้าน ข้าอยากนำสิ่งที่ท่านรักมาถวายแด่ครู เพื่อจะได้พ้นจากหนี้ ขอท่านโปรดสั่งข้าเถิดว่า ข้าควรนำสิ่งใดมาถวายแด่ครู
1.3.96
सैवमुक्तोपाध्यायानी तमुत्तङ्कं प्रत्युवाच गच्छ पौष्यं प्रति राजानं कुण्डले भिक्षितुं तस्य क्षत्रियया पिनद्धे ॥ १.३.९६ ॥
เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น ภรรยาของอุปาธยายะจึงตอบอุตตังกะว่า จงไปยังพระราชาเปาษยะ ขอต่างหูคู่นั้นซึ่งพระมเหสีกษัตริย์สวมอยู่
1.3.97
आनयस्वेतश्चतुर्थेऽहनि पुण्यकर्म भविता ताभ्यामाबद्धाभ्यां शोभमाना ब्राह्मणान्परिवेष्टुमिच्छामि ।
तत्संपादयस्व एवं हि कुर्वतः श्रेयो भविताऽन्यथा कुतः श्रेय इति ॥ १.३.९७ ॥
จงนำมาที่นี่ในวันที่สี่ ซึ่งจะเป็นพิธีกรรมอันเป็นมงคล เมื่อสวมต่างหูคู่นั้นแล้ว ข้าปรารถนาจะเลี้ยงดูพราหมณ์ทั้งหลายโดยมีต่างหูนั้นเปล่งประกาย ขอท่านจัดการเรื่องนี้ให้สำเร็จ เพราะผู้ที่กระทำเช่นนี้ย่อมได้รับความเจริญ มิฉะนั้นความเจริญจะมาจากที่ไหนเล่า
1.3.98
स एवमुक्तस्तयोपाध्यायान्या प्रातिष्ठतोत्तङ्कः स पथि गच्छन्नपश्यदृषभमतिप्रमाणं तमधिरूढं च पुरुषमतिप्रमाणमेव स पुरुष उत्तङ्कमभ्यभाषत ॥ १.३.९८ ॥
เมื่อภรรยาของอุปาธยายะกล่าวเช่นนั้น อุตตังกะจึงออกเดินทางไป ระหว่างทาง เขาได้เห็นโคตัวหนึ่งมีขนาดใหญ่โตมาก และมีบุรุษร่างใหญ่โตนั่งอยู่บนหลังโคนั้น บุรุษนั้นได้กล่าวกับอุตตังกะ
1.3.99
भोउत्तङ्कैतत्पुरीषमस्य ऋषभस्य भक्षयस्वेति स एवमुक्तो नैच्छत् ॥ १.३.९९ ॥
ดูกรอุตตังกะ จงกินมูลของโคตัวนี้เถิด เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น อุตตังกะไม่ต้องการทำเช่นนั้น
1.3.100
तमाह पुरुषो भूयो भक्षयस्वोत्तङ्क मा विचारयोपाध्यायेनापि ते भक्षितं पूर्वमिति ।
स एवमुक्तो बाढमित्युक्त्वा तदा तद्वृपभस्य मूत्रं पुरीषं च भक्षयित्वोत्तङ्कः संभ्रमाढुत्थित एवापोऽनुस्पृश्य प्रतस्थे ॥ १.३.१०० ॥
บุรุษนั้นกล่าวกับเขาอีกว่า ดูกรอุตตังกะ จงกินเถิด อย่าลังเลเลย แม้ครูของเจ้าก็เคยกินสิ่งนี้มาก่อนแล้วเช่นกัน เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น อุตตังกะจึงกล่าวว่า ดีแล้ว แล้วจึงกินปัสสาวะและมูลของโคตัวนั้น ครั้นแล้วอุตตังกะก็ลุกขึ้นอย่างรวดเร็ว ชำระมือด้วยน้ำ แล้วก็ออกเดินทางต่อไป
1.3.102
यत्र स क्षत्रियः पौष्यस्तमुपेत्यासीनमपश्यदुत्तङ्कः ।
स उत्तङ्कस्तमुपेत्याशीर्भिरभिनन्द्योवाच ॥ १.३.१०२ ॥
เมื่ออุตตังกะไปถึงที่ซึ่งกษัตริย์เปาษยะประทับอยู่ เขาเห็นพระองค์ประทับนั่งอยู่ อุตตังกะจึงเข้าไปหาพระองค์ ถวายพรด้วยคำอวยพร แล้วกล่าวขึ้น
1.3.103
अर्थी भवन्तमुपागतोऽस्मीति स एनमभिवाद्योवाच ।
भगवन्पौष्यः खल्वहं किं करवाणीति ॥ १.३.१०३ ॥
ข้าพเจ้ามาหาท่านในฐานะผู้ขอความอนุเคราะห์ เมื่อถวายความเคารพแล้ว เขาจึงกล่าวว่า ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือเปาษยะจริงๆ ข้าพเจ้าจะทำอะไรถวายท่านได้บ้าง
1.3.104
स तमुवाच गुर्वर्थं कुण्डलयोरर्थेनाभ्यागतोऽस्मि ।
ये वै ते क्षत्रिया पिनद्धे कुण्डले ते भवान्दातुमर्हतीति ॥ १.३.१०४ ॥
เขากล่าวแก่เขาว่า ข้ามาเพื่อประโยชน์ของอาจารย์ เพื่อประโยชน์ของตุ้มหูทั้งคู่ ท่านควรมอบตุ้มหูที่ท่านสวมอยู่ให้แก่ข้า
1.3.105
तं प्रत्युवाच पौष्यः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया याच्यतामिति ।
स तेनैवमुक्तः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रियां नापश्यत् ॥ १.३.१०५ ॥
เปาษยะตอบเขาว่า จงเข้าไปในห้องในและขอจากสตรีกษัตริย์เถิด เมื่อถูกเขากล่าวเช่นนั้น เขาจึงเข้าไปในห้องในแต่ไม่พบสตรีกษัตริย์
1.3.106
स पौष्यं पुनरुवाच न युक्तं भवताऽहमनृतेनोपचरितुं न हि तेऽन्तःपुरे क्षत्रिया सन्निहिता नैनां पश्यामि ॥ १.३.१०६ ॥
เขากล่าวกับเปาษยะอีกครั้งว่า ไม่สมควรที่ท่านจะปฏิบัติต่อข้าด้วยคำเท็จ ในห้องในของท่านไม่มีสตรีกษัตริย์อยู่ ข้าไม่เห็นนางเลย
1.3.107
स एवमुक्तः पौष्यः क्षणमात्रं विमृश्योत्तङ्कं प्रत्युवाच ।
नियतं भवानुच्छिष्टः स्मर तावन्न हि सा क्षत्रिया उच्छिष्टेनाशुचिना शक्या द्रष्टुं पतिव्रतात्वात्सैषा नाशुचेर्दर्शनमुपैतीति ॥ १.३.१०७ ॥
เปาษยะถูกกล่าวเช่นนั้น ครุ่นคิดอยู่ชั่วขณะ แล้วตอบอุตตังกะว่า แน่นอนท่านเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์เพราะกินของเหลือ จงจำไว้ สตรีกษัตริย์นั้นผู้ไม่บริสุทธิ์เพราะกินของเหลือย่อมไม่อาจถูกมองเห็นได้ เพราะนางซื่อสัตย์ต่อสามี นางจะไม่ยอมให้ผู้ไม่บริสุทธิ์มาเห็น
1.3.108
अथैवमुक्त उत्तङ्कः स्मृत्वोवाचास्ति खलु मया तु भक्षितं नोपस्पृष्टमागच्छतेति ।
तं पौष्यः प्रत्युवाच एष ते व्यतिक्रमो नोत्थितेनोपस्पृष्टं भवति शीघ्रमागच्छतेति ॥ १.३.१०८ ॥
เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น อุตตังกะระลึกได้แล้วกล่าวว่า แท้จริงข้าได้กินบางอย่างไปแล้วและยังไม่ได้ชำระด้วยน้ำ เชิญมาเถิด เปาษยะตอบเขาว่า นี่คือความผิดของท่าน ผู้ที่ลุกขึ้นแล้วย่อมชำระไม่สมบูรณ์ จงมาโดยเร็วเถิด
1.3.109
अथोत्तङ्कस्तं तथेत्युक्त्वा प्राङ्मुख उपावेश्य सुप्रक्षालितपाणिपादवदनो निःशब्दाभिरफेनाभिरनुष्णाभिर्हृद्गताभिरद्भिस्त्रिः पीत्वा द्विः परिमृज्य खान्यद्भिरुपस्पृश्य चान्तःपुरं प्रविवेश ॥ १.३.१०९ ॥
ฝ่ายอุตตังกะกล่าวว่า ขอให้เป็นเช่นนั้นเถิด แล้วนั่งหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ล้างมือ เท้า และหน้าให้สะอาดดี แล้วดื่มน้ำสามครั้งอย่างเงียบ ไม่มีฟองและไม่ร้อน ดื่มถึงหัวใจ เช็ดสองครั้ง ชำระช่องต่างๆ ด้วยน้ำ แล้วเข้าไปในห้องในปราสาท
1.3.110
ततस्तां क्षत्रियामपश्यत्सा च दृष्ट्वैवोत्तङ्कं प्रत्युत्थायाभिवाद्योवाच स्वागतं ते भगवन्नाज्ञापय किं करवाणीति ॥ १.३.११० ॥
ครั้งนั้นเขาได้เห็นสตรีกษัตริย์ นางเห็นอุตตังกะแล้วลุกขึ้น กราบไหว้ด้วยความเคารพ แล้วกล่าวว่า ขอให้ท่านได้รับการต้อนรับ ข้าแต่ท่านผู้มีภาคย์ ขอได้โปรดบัญชาข้าเถิด ข้าจะทำสิ่งใดได้บ้าง
1.3.111
स तामुवाचैते कुण्डले गुर्वर्थं मे भिक्षिते दातुमर्हसीति ।
सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रमयमनतिक्रमणीयश्चेति मत्वा ते कुण्डले अवमुच्यास्मै प्रायच्छदाह चैनमेते कुण्डले तक्षको नागराजः सुभृशं प्रार्थयत्यप्रमत्तो नेतुमर्हसीति ॥ १.३.१११ ॥
เขากล่าวแก่นางว่า ข้าขอตุ้มหูทั้งคู่นี้เป็นทานเพื่อประโยชน์ของอาจารย์ ขอท่านโปรดมอบให้ข้าเถิด นางพอใจในน้ำใจดีของเขา และคิดว่าเขาเป็นผู้ควรรับที่ไม่อาจละเลยได้ จึงถอดตุ้มหูออกมอบให้เขา และกล่าวว่า พญานาคทักษกะนั้นปรารถนาตุ้มหูนี้อย่างยิ่ง ขอท่านโปรดรักษาไว้ให้ดี
1.3.112
स एवमुक्तस्तां क्षत्रियां प्रत्युवाच भवती सुनिर्वृता भवतु ।
न मां शक्तस्तक्षको नागराजो धर्षयितुमिति ॥ १.३.११२ ॥
เมื่อถูกกล่าวเช่นนั้น เขาตอบสตรีกษัตริย์ว่า ขอให้ท่านจงสบายใจโดยสิ้นเชิงเถิด พญานาคทักษกะไม่อาจทำร้ายข้าได้
1.3.113
स एवमुक्त्वा तां क्षत्रियामामन्त्र्य पौष्यसकाशमागच्छत् ।
आह चैनं भोः पौष्य प्रीतोऽस्मीति तमुत्तङ्कं पौष्यः प्रत्युवाच ॥ १.३.११३ ॥
เขากล่าวเช่นนั้นแล้วลาสตรีกษัตริย์ กลับไปเฝ้าเปาษยะ กล่าวแก่เขาว่า ข้าแต่เปาษยะ ข้าพอใจแล้ว ฝ่ายเปาษยะจึงตอบอุตตังกะ
1.3.114
भगवंश्चिरेण पात्रमासाद्यते भवाश्च गुणवानतिथिस्तदिच्छे श्राद्धं कर्तुं क्रियतां क्षण इति ॥ १.३.११४ ॥
ท่านผู้มีภาคย์ ผู้ควรรับทานจะพบได้ก็ต่อเมื่อผ่านไปนานแล้ว และท่านเป็นแขกผู้มีคุณธรรม ข้าจึงปรารถนาจะทำศราทธ์ ขอโปรดรอสักครู่เถิด
1.3.115
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच कृतक्षण एवास्मि शीघ्रमिच्छामि यथोपपन्नमन्नमुपस्कृतं भवतेति स तथेत्युक्त्वा यथोपपन्नेनान्नेनैनं भोजयामास ॥ १.३.११५ ॥
อุตตังกะตอบเขาว่า ข้ามาถึงในเวลาอันควรแล้ว ข้าปรารถนาให้อาหารที่มีอยู่พร้อมแล้วนั้นถูกจัดเตรียมโดยเร็ว เขากล่าวว่า ขอให้เป็นเช่นนั้นเถิด แล้วจึงเลี้ยงเขาด้วยอาหารที่มีอยู่
1.3.116
अथोत्तङ्कः सकेशं शीतमन्नं दृष्ट्वा अशुच्येतदिति मत्वा तं पौष्यमुवाच ।
यस्मान्मे अशुच्यन्नं ददासि तस्मादन्धो भविष्यसीति ॥ १.३.११६ ॥
ครั้นอุตตังกะเห็นอาหารเย็นที่มีเส้นผมปนอยู่ และคิดว่า นี่เป็นของไม่บริสุทธิ์ จึงกล่าวแก่เปาษยะว่า เพราะท่านให้อาหารที่ไม่บริสุทธิ์แก่ข้า ท่านจะกลายเป็นคนตาบอด
1.3.117
तं पौष्यः प्रत्युवाच ।
यस्मात्त्वमदुष्टमन्नंदूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ॥ १.३.११७ ॥
เปาษยะตอบเขาว่า เพราะท่านทำอาหารอันบริสุทธิ์ให้มลทิน ท่านจะไม่มีบุตร ฝ่ายอุตตังกะจึงตอบเขา
1.3.118
न युक्तं भवताऽन्नमशुचि दत्त्वा प्रतिशापं दातुं तस्मादन्नमेव प्रत्यक्षीकुरु ।
ततः पौष्यस्तदन्नमशुचि दृष्ट्वा तस्याशुचिभावमपरोक्षयामास ॥ १.३.११८ ॥
อุตตังกะกล่าวว่า ท่านให้อาหารที่ไม่บริสุทธิ์แล้วจะมาให้คำสาปตอบโต้นั้นไม่สมควรแก่ท่าน ฉะนั้นจงนำอาหารนั้นกลับไปเถิด ครั้นเปาษยะเห็นอาหารที่ไม่บริสุทธิ์นั้น ก็ทำให้เห็นชัดถึงความไม่บริสุทธิ์ของมัน
1.3.119
अथ तदन्नं मुक्तकेश्या स्त्रियोपहृतमनुष्णं सकेशं चाशुच्येतदिति मत्वा तमृषिमुत्तङ्कं प्रसादयामास ॥ १.३.११९ ॥
ต่อมา เมื่อเห็นว่าอาหารนั้นซึ่งสตรีผู้ปล่อยผมยุ่งนำมาเย็นและมีเส้นผมปนอยู่ และคิดว่า นี่เป็นของไม่บริสุทธิ์ เขาจึงพยายามทำให้ฤๅษีอุตตังกะพอพระทัย
1.3.120
भघवन्नेतदज्ञानादन्नं सकेशमुपाहृतं शीतं च ।
तत्क्षामये भवन्तं न भवेयमन्ध इति।
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ॥ १.३.१२० ॥
ท่านผู้มีภาคย์ อาหารนี้ถูกนำมาพร้อมเส้นผมและเย็นเพราะความไม่รู้ ข้าจึงขออภัยท่าน เพื่อจะไม่ให้ข้ากลายเป็นคนตาบอด อุตตังกะตอบเขาดังนี้
1.3.121
न मृषा ब्रवीमि भूत्वा त्वमन्धो नचिरादनन्धो भविष्यसीति ।
ममापि शापो भवता दत्तो न भवेदिति ॥ १.३.१२१ ॥
ข้ามิได้พูดเท็จ ท่านจะกลายเป็นคนตาบอด แต่ไม่นานท่านจะไม่ตาบอดอีก และคำสาปที่ท่านได้ให้แก่ข้านั้นก็ไม่ควรจะเป็นโมฆะ
1.3.122
तं पौष्यः प्रत्युवाच न चाहं शक्तः शापं प्रत्यादातुं न हि मे मन्युरद्याप्युपशमं गच्छति किं चैतद्भवता न ज्ञायते ।
यथा ॥ १.३.१२२ ॥
เปาษยะตอบเขาว่า ข้าไม่อาจถอนคำสาปได้ เพราะความโกรธของข้ายังไม่สงบแม้ในบัดนี้ ท่านไม่รู้เรื่องนี้หรือ ดังนี้...
1.3.123
नवनीतं हृदयं ब्राह्मणस्य ।
वाचि क्षुरो निहितस्तीक्ष्णधारः।
तदुभयमेतद्विपरीतं क्षत्रियस्य ।
वाङ्नवनीतं हृदयं तीक्ष्णधारम्॥ इति ॥ १.३.१२३ ॥
หัวใจของพราหมณ์เป็นเนยใส และในคำพูดของเขามีมีดโกนคมวางอยู่ สองสิ่งนี้กลับกันสำหรับกษัตริย์ คำพูดของกษัตริย์เป็นเนยใส หัวใจของเขาเป็นคมดาบ
1.3.124
तदेवंगते न शक्तोऽहं तीक्ष्णहृदयत्वात्तं शापमन्यथाकर्तुं गम्यतामिति ।
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ॥ १.३.१२४ ॥
ด้วยเหตุนี้ เมื่ออยู่ในสภาพเช่นนี้ ข้าพเจ้าไม่อาจล้มล้างคำสาปนั้นได้ เพราะใจของข้าพเจ้าแข็งกร้าว จงไปเถิด อุตตังกะจึงกล่าวตอบเขา
1.3.125
भवताऽहमन्नस्याशुचिभावमालक्ष्य प्रत्यनुनीतः ।
प्राक् च तेऽभिहितं यस्माददुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति।
दुष्टे चान्ने नैष मम शापो भविष्यतीति ॥ १.३.१२५ ॥
ท่านทำให้ข้าพเจ้าสงบลงได้ เมื่อข้าพเจ้าเห็นความไม่บริสุทธิ์ของอาหาร และก่อนหน้านั้นได้มีคำกล่าวแก่ท่านไว้แล้วว่า เพราะท่านทำให้อาหารที่ไม่ได้เสียหายต้องเสียหาย ท่านจะไม่มีบุตรหลาน และคำสาปของข้าพเจ้าจะไม่เกิดขึ้นในอาหารที่เน่าเสียนี้
1.3.126
साधयामस्तावदित्युक्त्वा प्रातिष्ठतोत्तङ्कस्ते कुण्डले गृहीत्वा ।
सोऽपश्यदथ पथि नग्नं क्षपणकमागच्छन्तं मुहुर्मुहुर्दृश्यमानमदृश्यमानं च ॥ १.३.१२६ ॥
อุตตังกะกล่าวว่า ให้เราทำให้สำเร็จเสียก่อนเถิด แล้วก็ออกเดินทาง นำต่างหูทั้งคู่นั้นไป ระหว่างทางเขาเห็นนักพรตเปลือยกายผู้หนึ่งกำลังเดินมา ปรากฏให้เห็นแล้วหายไป เห็นซ้ำแล้วซ้ำเล่า
1.3.127
अथोत्तङ्कस्ते कुण्डले संन्यस्य भूमावुदकार्थं प्रचक्रमे ।
एतस्मिन्नन्तरे स क्षपणकस्त्वरमाण उपसृत्य ते कुण्डले गृहीत्वा प्राद्रवत् ॥ १.३.१२७ ॥
ครั้นแล้ว อุตตังกะวางต่างหูทั้งคู่ลงบนพื้นดิน แล้วเริ่มชำระตนด้วยน้ำ ในขณะนั้น นักพรตเปลือยนั้นรีบเข้ามาใกล้ คว้าต่างหูทั้งคู่แล้ววิ่งหนีไป
1.3.128
तमुत्तङ्कोऽभिसृत्य कृतोदककार्यः शुचिः प्रयतो नमो देवेभ्यो गुरुभ्यश्च कृत्वा महता जवेन तमन्वयात् ॥ १.३.१२८ ॥
อุตตังกะวิ่งไล่ตามเขาไปด้วยความเร็วสูง หลังจากทำพิธีชำระตนด้วยน้ำเสร็จแล้ว เป็นผู้บริสุทธิ์และสำรวมตน ได้นอบน้อมต่อเทพและครูบาอาจารย์
1.3.129
तस्य तक्षको दृढमासन्नः सतं जग्राह ।
गृहीतमात्रः स तद्रूपं विहाय तक्षकस्वरूपं कृत्वा सहसा धरण्यां विवृतं महाबिलं प्रविवेश ॥ १.३.१२९ ॥
ตักษกะจับเขาไว้แน่น ทันทีที่ถูกจับ ตักษกะก็ละรูปร่างเดิมของตนแล้วแปลงเป็นตักษกะตัวจริง ทันใดนั้นก็หายเข้าไปในโพรงใหญ่ที่เปิดออกในแผ่นดิน
1.3.130
प्रविश्य च नागलोकं स्वभवनमगच्छत् ।
अथोत्तङ्कस्तस्याः क्षत्रियाया वचः स्मृत्वा तं तक्षकमन्वगच्छत् ॥ १.३.१३० ॥
เมื่อเข้าสู่โลกของนาคแล้ว ตักษกะก็กลับไปยังที่อยู่ของตน จากนั้น อุตตังกะระลึกถึงถ้อยคำของหญิงกษัตริย์ผู้นั้น จึงติดตามตักษกะไปเช่นกัน
1.3.131
स तद्बिलं दण्डकाष्ठेन चखान न चाशकत् ।
तं क्लिश्यमानमिन्द्रोऽपश्यत्स वज्रं प्रेषयामास।
गच्छास्य ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुरुष्वेति ॥ १.३.१३१ ॥
เขาพยายามขุดโพรงนั้นด้วยไม้ค้อน แต่ไม่อาจทำได้ พระอินทร์เห็นเขาลำบาก จึงส่งวัชระไป กล่าวว่า จงไปช่วยพราหมณ์ผู้นี้เถิด
1.3.132
अथ वज्रं दण्डकाष्ठमनुप्रविश्य तद्बिलमदारयत् ॥ १.३.१३२ ॥
ครั้นแล้ว วัชระได้เข้าไปในไม้ค้อนนั้น แล้วทำให้โพรงนั้นแตกออก
1.3.133
तमुत्तङ्कोऽनुविवेश तेनैव बिलेन प्रविश्य च तं नागलोकमपर्यन्तमनेकविधप्रासादहर्म्यवलभीनिर्यूहशतसंकुलमुच्चावचक्रीडाश्चर्यस्थानावकीर्णमपश्यत् ॥ १.३.१३३ ॥
อุตตังกะตามเข้าไปทางโพรงเดียวกันนั้น เมื่อเข้าสู่โลกของนาคแล้ว ก็เห็นโลกนั้นไม่มีที่สิ้นสุด เต็มไปด้วยปราสาทและอาคารหลากหลายรูปแบบ ระเบียงและชานหลังคาร้อยแห่งที่ยื่นออกมา ประดับด้วยสถานที่บันเทิงอันน่าอัศจรรย์ทั้งสูงและต่ำ
1.3.134
स तत्र नागांस्तानस्तुवदेभिः श्लोकैः ।
य ऐरावतराजानः सर्पाः समितिशोभाः।
क्षरन्त इव जीमूताः सविद्युत्पवनेरिताः ॥ १.३.१३४ ॥
ที่นั่นเขาสรรเสริญบรรดานาคเหล่านั้นด้วยคำสรรเสริญเหล่านี้ งูผู้เป็นกษัตริย์ผู้สืบเชื้อสายจากไอราวตะ รุ่งเรืองในการรบ หลั่งไหลดั่งเมฆที่ถูกลมและสายฟ้าพัดพา
1.3.135
सुरूपा बहुरूपाश्च तथा कल्माषकुण्डलाः ।
आदित्यवन्नाकपृष्ठे रेजुरैरावतोद्भवाः ॥ १.३.१३५ ॥
งามสง่า มีรูปร่างหลากหลาย สวมต่างหูลายจุด เกิดจากไอราวตะ บรรดานาคเหล่านั้นส่องแสงบนหลังสวรรค์ดุจดวงอาทิตย์
1.3.136
बहूनि नागवेश्मानि गङ्गायास्तीर उत्तरे ।
तत्रस्थानपि संस्तौमि महतः पन्नगानहम् ॥ १.३.१३६ ॥
บนฝั่งเหนือของแม่น้ำคงคามีที่อยู่ของนาคมากมาย ข้าพเจ้าสรรเสริญแม้งูใหญ่ที่อาศัยอยู่ที่นั่นด้วย
1.3.137
इच्छेत्कोऽर्कांशुसेनायां चर्तुमैरावतं विना ।
शतान्यशीतिरष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः ॥ १.३.१३७ ॥
ใครเล่าจะปรารถนาเคลื่อนไหวอยู่ในกองทัพรังสีของพระอาทิตย์ โดยปราศจากไอราวตะ มีจำนวนหลายร้อย แปดสิบ แปด และยี่สิบพัน
1.3.138
सर्पाणां प्रग्रहा यान्ति धृतराष्ट्रो यदैजति ।
ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरपथं गताः ॥ १.३.१३८ ॥
เมื่อท้าวธฤตราษฎร์เคลื่อนไหว บรรดางูก็ออกไปทั้งที่ควบคุมบังเหียน ทั้งที่เข้ามาใกล้พระองค์และที่ไปตามเส้นทางอันไกล
1.3.139
अहमैरावतज्येष्ठभ्रातृभ्योऽकरवं नमः ।
यस्य वासः कुरुक्षेत्रे खाण्डवे चाभवत्पुरा ॥ १.३.१३९ ॥
ข้าพเจ้านอบน้อมต่อพี่น้องคนโตของไอราวตะ ผู้มีที่อยู่ในกุรุเกษตรและในขาณฑวะในกาลก่อน
1.3.140
तं नागराजमस्तौषं कुण्डलार्थाय तक्षकम् ।
तक्षकश्चाश्वसेनश्च नित्यं सहचरावुभौ ॥ १.३.१४० ॥
เพื่อต่างหูทั้งคู่ ข้าพเจ้าได้สรรเสริญราชานาคนั้น คือตักษกะ ตักษกะและอัศวเสนาเป็นสหายร่วมกันเสมอ
1.3.141
कुरुक्षेत्रं च वसतां नदीमिक्षुमतीमनु ।
जघन्यजस्तक्षकस्य श्रुतसेनेति यः सुतः ॥ १.३.१४१ ॥
ในหมู่ผู้อาศัยอยู่ที่กุรุเกษตรและริมแม่น้ำอิกษุมตี ผู้เกิดทีหลังสุดของตักษกะ มีนามว่าศรุตเสนา
1.3.142
अवसद्यो महद्द्युम्नि प्रार्थयन्नागमुख्यताम् ।
करवाणि सदा चाहं नमस्तस्मै महात्मने ॥ १.३.१४२ ॥
ผู้อาศัยอยู่ มีรัศมีรุ่งโรจน์ ปรารถนาความเป็นเลิศในหมู่นาค ข้าพเจ้าจะทำตามคำสั่งของท่านเสมอ ขอน้อมไหว้แด่ท่านผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่นั้น
1.3.143
सौतिरुवाच ।
एवं स्तुत्वा स विप्रर्षिरुत्तङ्को भुजगोत्तमान्।
नैव ते कुण्डले लेभे ततश्चिन्तामुपागमत् ॥ १.३.१४३ ॥
เสาติกล่าวว่า เมื่อสรรเสริญบรรดางูผู้ประเสริฐเช่นนี้แล้ว พระฤๅษีพราหมณ์อุตตังกะก็ไม่ได้ต่างหูทั้งคู่นั้นมา แล้วจึงเกิดความกังวล
1.3.144
एवं स्तुवन्नपि नागान्यदा ते कुण्डले नालभत्तदाऽपश्यत्स्त्रियौ तन्त्रे अधिरोप्य सुवेमे पटं वयन्त्यौ ।
तस्मिंस्तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवश्चक्रं चापश्यद्द्वादशारं षड्भिः कुमारैः परिवर्त्यमानं पुरुषं चापश्यदश्वं च दर्शनीयम् ॥ १.३.१४४ ॥
เมื่อเขาสรรเสริญนาคทั้งหลายเช่นนี้แล้ว ก็ยังไม่ได้ต่างหูทั้งสองนั้น จากนั้นเขาเห็นหญิงสองนางกำลังทอผ้า วางผ้าไว้บนกี่ทอ บนกี่นั้นมีเส้นด้ายสีดำและสีขาว เขาเห็นล้อที่มีสิบสองซี่กำลังถูกหมุนโดยเด็กหนุ่มหกคน และเขาเห็นชายคนหนึ่งกับม้างามที่น่าดู
1.3.145
स तान्सर्वांस्तुष्टाव एभिर्मन्त्रवादश्लोकैः ॥ १.३.१४५ ॥
เขาสรรเสริญทั้งหมดนั้นด้วยบทสวดมนตร์เหล่านี้
1.3.146
त्रीण्यर्पितान्यत्र शतानि मध्ये ।
षष्टिश्च नित्यं चरति ध्रुवेऽस्मिन्।
चक्रे चतुर्विंशतिपर्वयोगे ।
षड्वै कुमाराः परिवर्तयन्ति ॥ १.३.१४६ ॥
ที่ตรงกลางนี้มีสามร้อยหกสิบซี่ที่ตั้งไว้ พวกมันเคลื่อนไปทุกเมื่อบนแกนที่มั่นคงนี้ เด็กชายหกคนหมุนล้อนี้ซึ่งมียี่สิบสี่ข้อต่อ
1.3.147
तन्त्रं चेदं विश्वरूपे युवत्यौ ।
वयतस्तन्तून्सततं वर्तयन्त्यौ।
कृष्णान्सितांश्चैव विवर्तयन्त्यौ ।
भूतान्यजस्रं भुवनानि चैव ॥ १.३.१४७ ॥
กี่ทอนี้ถูกทอโดยหญิงสาวสองนางที่เรียกว่าวิศวรูปา พวกนางทอเส้นด้ายไม่หยุดหย่อน หมุนเส้นสีดำและสีขาวซ้ำแล้วซ้ำอีก ทำให้สรรพสัตว์และโลกทั้งหลายเกิดขึ้นโดยไม่มีที่สิ้นสุด
1.3.148
वज्रस्य भर्ता भुवनस्य गोप्ता ।
वृत्रस्य हन्ता नमुचेर्निहन्ता।
कृष्णे वसानो वसने महात्मा ।
सत्यानृते यो विविनक्ति लोके ॥ १.३.१४८ ॥
ผู้ถือสายฟ้า ผู้พิทักษ์โลก ผู้สังหารวฤตร ผู้ทำลายนมุจิ มหาตมะผู้ทรงอาภรณ์สีดำ ผู้แยกแยะความจริงและความเท็จในโลก
1.3.149
यो वाजिनं गर्भमपां पुराणं ।
वैश्वानरं वाहनमभ्युपैति।
नमोऽस्तु तस्मै जगदीश्वराय ।
लोकत्रयेशाय पुरंदराय ॥ १.३.१४९ ॥
ขอความนอบน้อมจงมีแด่พระองค์ ผู้เป็นเจ้าแห่งจักรวาล ผู้เป็นเจ้าแห่งโลกทั้งสาม ปุรันทระ ผู้ทรงม้าเร็วซึ่งเป็นต้นกำเนิดเก่าแก่แห่งน้ำ คือไวศวานระ ไฟ เป็นพาหนะของพระองค์
1.3.150
ततः स एनं पुरुषः प्राह प्रीतोऽस्मि तेऽहसनेन स्तोत्रेण किं ते प्रियं करवाणीति ।
स तमुवाच नागा मे वशमीयुरिति ॥ १.३.१५० ॥
ครั้นแล้ว บุรุษผู้นั้นกล่าวกับเขาว่า "เราพอใจในตัวท่านเพราะบทสรรเสริญนี้ ท่านปรารถนาสิ่งใดที่เป็นที่รักของท่าน เราจะทำให้" เขาตอบบุรุษนั้นว่า "ขอให้เหล่านาคอยู่ในอำนาจของข้าพเจ้า"
1.3.151
स चैनं पुरुषः पुनरुवाच एतमश्वमपाने धमस्वेति ।
ततोऽश्वस्यापानमधमत्ततोऽश्वाद्धम्यमानात्सर्वस्रोतोभ्यः पावकार्चिषः सधूमा निष्पेतुः ॥ १.३.१५१ ॥
บุรุษนั้นจึงกล่าวกับเขาอีกว่า "จงเป่าที่ท้ายม้าตัวนี้" เขาเป่าที่ท้ายม้า และจากช่องทั้งหมดของม้า ขณะที่ถูกเป่า ก็พุ่งออกมาเป็นเปลวไฟพร้อมควัน
1.3.153
ताभिर्नागलोक उपधूपितेऽथ संभ्रान्तस्तक्षकोऽग्नेस्तेजोभयाद्विषण्णः कुण्डले गृहीत्वा सहसा भवनान्निष्क्रम्योत्तङ्कमुवाच ॥ १.३.१५३ ॥
ด้วยเปลวไฟเหล่านั้น โลกของนาคก็เต็มไปด้วยควัน จากนั้นตักษกะรู้สึกกระวนกระวายและหดหู่เพราะความกลัวต่อพลังของไฟ จึงรีบออกจากที่อยู่ พร้อมถือต่างหูทั้งสอง แล้วกล่าวกับอุตตังกะ
1.3.154
इमे कुण्डले गृह्णातु भवानिति ।
स ते प्रतिजग्राहोत्तङ्कः प्रतिगृह्य च कुण्डलेऽचिन्तयत् ॥ १.३.१५४ ॥
"ขอท่านจงรับต่างหูทั้งสองนี้ไว้เถิด" (ตักษกะกล่าว) อุตตังกะรับไว้ และเมื่อรับต่างหูแล้วก็เริ่มครุ่นคิด
1.3.155
अद्य तत्पुण्यकमुपाध्यायान्या दूरं चाहमभ्यागतः स कथं संभावयेयमिति ॥ १.३.१५५ ॥
วันนี้เป็นกิจอันมีบุญที่ต้องทำให้สำเร็จเพื่อภริยาของอาจารย์ และข้าพเจ้ามาจากที่ไกล ข้าพเจ้าจะทำหน้าที่นั้นให้สำเร็จได้อย่างไร? อุตตังกะครุ่นคิดเช่นนี้
1.3.156
उत्तङ्क एनमेवाश्वमधिरोह त्वां क्षणेनैवोपाध्यायकुलं प्रापयिष्यतीति ॥ १.३.१५६ ॥
"อุตตังกะ จงขึ้นม้าตัวนี้เถิด มันจะพาเจ้าไปถึงบ้านของอาจารย์ในพริบตาเดียว" บุรุษนั้นกล่าวกับเขาขณะที่เขากำลังครุ่นคิดอยู่
1.3.157
स तथेन्युक्त्वा तमश्वमधिरुह्य प्रत्याजगामोपाध्यायकुलं ।
उपाध्यायानी च स्नाता केशानावापयन्त्युपविष्टोत्तङ्को नागच्छतीति शापायास्य मनो दधे ॥ १.३.१५७ ॥
เขากล่าวว่า "ก็ดี" แล้วขึ้นม้าตัวนั้นกลับไปยังบ้านของอาจารย์ ภริยาของอาจารย์ซึ่งอาบน้ำแล้วนั่งให้ผมถูกจัดแต่ง และคิดว่า "อุตตังกะยังไม่มา" จึงตั้งใจจะสาปแช่งเขา
1.3.158
अथैतस्मिन्नन्तरे स उत्तङ्कः प्रविश्य उपाध्यायकुलं उपाध्यायानीमभ्यवादयत्ते चास्यै कुण्डले प्रायच्छत्सा चैनं प्रत्युवाच ॥ १.३.१५८ ॥
ในขณะนั้น อุตตังกะเข้าไปในบ้านของอาจารย์ กราบไหว้ภริยาของอาจารย์ นางจึงรับต่างหูทั้งสองไว้ และตอบเขา
1.3.159
उत्तङ्क देशे कालेऽभ्यागतः स्वागतं ते वत्स इदानीं यद्यनागतोसि कोपितया मया शप्तो भविष्यसि श्रेयस्तवोपस्थितं सिद्धिमाप्नुहीति ॥ १.३.१५९ ॥
อุตตังกะ เจ้ามาถึงในเวลาและสถานที่อันเหมาะสม ยินดีต้อนรับ ลูกรัก ถ้าเจ้ามาช้ากว่านี้ ข้าคงสาปเจ้าด้วยความโกรธแล้ว โชคดีของเจ้าอยู่ตรงหน้าแล้ว จงบรรลุความสำเร็จเถิด
1.3.160
अथोत्तङ्क उपाध्यायमभ्यवादयत् ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क स्वागतं ते किं चिरं कृतमिति ॥ १.३.१६० ॥
ครั้นแล้ว อุตตังกะก็กราบไหว้อาจารย์ อาจารย์ตอบเขาว่า "ลูกรักอุตตังกะ ยินดีต้อนรับ เหตุใดจึงช้านัก?"
1.3.161
तमुत्तङ्क उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भोस्तक्षकेण मे नागराजेन विघ्नः कृतोऽस्मिन्कर्मणि तेनास्मि नागलोकं गतः ॥ १.३.१६१ ॥
อุตตังกะตอบอาจารย์ว่า "ท่านอาจารย์ ในกิจนี้ ตักษกะ ราชาแห่งนาค ได้ขัดขวางข้าพเจ้า เพราะเหตุนั้นข้าพเจ้าจึงต้องไปยังโลกของนาค"
1.3.162
तत्र च मया दृष्टे स्त्रियौ तन्त्रेऽधिरोप्य पटं वयन्त्यौ तस्मिंश्च कृष्णाः सिताश्च तन्तवः ।
किं तत् ॥ १.३.१६२ ॥
ที่นั่น ข้าพเจ้าเห็นหญิงสองนางกำลังทอผ้าบนกี่ และในผ้านั้นมีเส้นด้ายสีดำและสีขาว นั่นคืออะไร?
1.3.163
तत्र च मया चक्रं दृष्टं द्वादशारं षट्चैनं कुमाराः परिवर्तयन्ति तदपि किं ।
पुरुषश्चापि मया दृष्टः स चापि कः।
अश्वश्चातिप्रमाणो दृष्टः स चापि कः ॥ १.३.१६३ ॥
ที่นั่น ข้าพเจ้ายังเห็นล้อที่มีสิบสองซี่ซึ่งเด็กหนุ่มหกคนกำลังหมุนอยู่ นั่นคืออะไร? ข้าพเจ้ายังเห็นชายคนหนึ่ง เขาเป็นผู้ใด? และข้าพเจ้าเห็นม้าตัวใหญ่มาก ตัวนั้นเป็นผู้ใด?
1.3.164
पथि गच्छता च मया ऋषभो दृष्टस्तं च पुरुषोऽधिरूढस्तेनास्मि सोपचारमुक्त उत्तङ्कास्य ऋषभस्य पुरीषं भक्षय उपाध्यायेनापि ते भक्षितमिति ॥ १.३.१६४ ॥
ขณะเดินทางไปตามถนน ข้าพเจ้าเห็นโคผู้ตัวหนึ่ง และมีชายคนหนึ่งขี่อยู่บนหลัง เขาพูดกับข้าพเจ้าด้วยความเคารพว่า "อุตตังกะ จงกินมูลของโคผู้ตัวนี้เถิด อาจารย์ของเจ้าก็ได้กินมันแล้ว"
1.3.165
ततस्तस्य वचनान्मया तदृषभस्य पुरीषमुपयुक्तं स चापि कः ।
तदेतद्भवतोपदिष्टमिच्छेयं श्रोतुं किं तदिति।
स तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.१६५ ॥
ครั้นได้ฟังคำของท่าน ข้าพเจ้าจึงกินมูลของโคผู้นั้น แล้วถามว่า "ผู้นั้นคือใคร และสิ่งที่ท่านบอกข้าพเจ้านี้คืออะไร ข้าพเจ้าปรารถนาจะฟัง" อุปัชฌาย์ที่ถูกถามเช่นนั้นจึงตอบ
1.3.166
ये ते स्त्रियौ धाता विधाता च ये च ते कृष्णाः सितास्तन्तवस्ते रात्र्यहनी ।
यदपि तच्चक्रं द्वादशारं षट्कुमाराः परिवर्तयन्ति तेपि षड्ऋतवः द्वादशारा द्वादश मासाः संवत्सरश्चक्रम् ॥ १.३.१६६ ॥
หญิงสองคนนั้นคือธาตฤและวิธาตฤ เส้นด้ายสีดำและสีขาวคือกลางคืนและกลางวัน ส่วนล้อสิบสองซี่ที่เด็กหกคนหมุนอยู่นั้น คือฤดูทั้งหกและสิบสองซี่คือเดือนสิบสองเดือน ล้อนั้นคือปีหนึ่ง
1.3.167
यः पुरुषःस पर्जन्यः योऽश्वः सोऽग्निः य ऋषभस्त्वया पथि गच्छता दृष्टः स ऐरावतो नागराट् ॥ १.३.१६७ ॥
บุรุษนั้นคือปรรชันย์ ม้านั้นคืออัคนี และโคผู้ที่ท่านเห็นบนทางนั้นคือไอราวตะ ราชาแห่งนาค
1.3.168
यश्चैनमधिरूढः पुरुषः स चेन्द्रः यदपि ते भक्षितं तस्य ऋषभस्य पुरीषं तदमृतं तेन खल्वसि तस्मिन्नागभवने न व्यापन्नस्त्वम् ॥ १.३.१६८ ॥
บุรุษที่ขี่อยู่บนม้านั้นคืออินทร์ และมูลของโคผู้ที่ท่านกินนั้นคืออมฤต ด้วยเหตุนั้นเองท่านจึงไม่ถูกทำลายในนิเวศของนาค
1.3.169
स हि भगवानिन्द्रो मम सखा त्वदनुक्रोशादिममनुग्रहं कृतवान् ।
तस्मात्कुण्डले गृहीत्वा पुनरागतोऽसि ॥ १.३.१६९ ॥
พระอินทร์ผู้ประเสริฐนั้นเป็นมิตรของข้าพเจ้า เพราะความสงสารท่าน พระองค์จึงประทานพรนี้ให้ ฉะนั้นท่านได้ต่างหูมาแล้วจึงกลับมาได้
1.3.170
तत्सौम्य गम्यतामनुजाने भवन्तं श्रेयोऽवाप्स्यसीति ।
स उपाध्यायेनानुज्ञातो भगवानुत्तङ्कः क्रुद्धस्तक्षकं प्रतिचिकीर्षमाणो हास्तिनपुरं प्रतस्थे ॥ १.३.१७० ॥
ดูก่อนผู้มีใจอ่อนโยน จงไปเถิด ข้าพเจ้าอนุญาตแล้ว ท่านจะได้รับความเจริญ เมื่ออุปัชฌาย์อนุญาตเช่นนั้น พระอุตตังกะผู้ทรงคุณ โกรธอยู่และปรารถนาจะแก้แค้นตักษกะ จึงออกเดินทางไปยังหัสตินาปุระ
1.3.171
स हास्तिनपुरं प्राप्य नचिराद्विप्रसत्तमः ।
समागच्छत राजानमुत्तङ्को जनमेजयम् ॥ १.३.१७१ ॥
ไม่นานนัก พราหมณ์ผู้ประเสริฐยิ่งนั้นก็ถึงหัสตินาปุระ อุตตังกะได้เข้าเฝ้าพระเจ้าชนเมชัย
1.3.172
पुरा तक्षशिलासंस्थं निवृत्तमपराजितम् ।
सम्यग्विजयिनं दृष्ट्वा समन्तान्मन्त्रिभिर्वृतम् ॥ १.३.१७२ ॥
ได้เห็นพระราชาผู้เคยประทับอยู่ที่ตักษศิลา ทรงกลับมาอย่างไม่พ่ายแพ้และชนะโดยสมบูรณ์ และมีเหล่ามนตรีล้อมรอบทุกด้าน
1.3.173
तस्मै जयाशिषः पूर्वं यथान्यायं प्रयुज्य सः ।
उवाचैनं वचः काले शब्दसंपन्नया गिरा ॥ १.३.१७३ ॥
ท่านถวายพรแห่งชัยชนะแก่พระราชาก่อนตามธรรมเนียม แล้วจึงกล่าวถ้อยคำเหล่านี้ในเวลาอันควร ด้วยเสียงอันไพเราะ
1.3.174
अन्यस्मिन्करणीये तु कार्ये पार्थिवसत्तम ।
अर्चयित्वा यथान्यायं प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥ १.३.१७४ ॥
ดูก่อนพระราชาผู้ประเสริฐที่สุด แม้จะมีกิจอื่นที่ต้องทำ พระราชาก็ทรงให้เกียรติพราหมณ์นั้นตามธรรมเนียม แล้วจึงตอบแก่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ทวิชาติ
1.3.175
सौतिरुवाच ।
एवमुक्तस्तु विप्रेण स राजा जनमेजयः।
अर्चयित्वा यथान्यायं प्रत्युवाच द्विजोत्तमम् ॥ १.३.१७५ ॥
เสาติกล่าวว่า เมื่อพราหมณ์กล่าวดังนั้น พระราชาชนเมชัยทรงให้เกียรติพราหมณ์ตามธรรมเนียม แล้วตอบแก่ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ทวิชาติ
1.3.176
आसां प्रजानां परिपालनेन ।
स्वं क्षत्रधर्मं परिपालयामि।
प्रव्रूहि मे किं करणीयमद्य ।
येनासि कार्येण समागतस्त्वम् ॥ १.३.१७६ ॥
ข้าพเจ้ารักษาหน้าที่ของกษัตริย์ของตนด้วยการปกป้องประชาชนเหล่านี้ ท่านจงบอกข้าพเจ้าเถิดว่าวันนี้มีสิ่งใดที่ต้องทำ และท่านมาด้วยกิจใด
1.3.177
सौतिरुवाच ।
स एवमुक्तस्तु नृपोत्तमेन
द्विजोत्तमः पुण्यकृतां वरिष्ठः ।
उवाच राजानमदीनसत्वं
स्वमेव कार्यं नृपते कुरुष्व ॥ १.३.१७७ ॥
เสาติกล่าวว่า เมื่อพระราชาผู้ประเสริฐที่สุดตรัสดังนั้น พราหมณ์ผู้ประเสริฐที่สุด ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้ทำบุญ ก็กล่าวแก่พระราชาผู้มีจิตใจไม่ท้อถอยว่า "ดูก่อนพระราชา จงทำกิจของพระองค์เองเถิด"
1.3.178
तक्षकेण महीन्द्रेन्द्र येन ते हिंसितः पिता ।
तस्मै प्रतिकुरुष्व त्वं पन्नगाय दुरात्मने ॥ १.३.१७८ ॥
ดูก่อนจอมแห่งจอมกษัตริย์ พระบิดาของพระองค์ถูกงูตักษกะผู้มีใจชั่วนั้นฆ่า จงแก้แค้นงูชั่วร้ายตัวนั้นเถิด
1.3.179
कार्यकालं हि मन्येऽहं विधिदृष्टस्य कर्मणः ।
तद्गच्छापचितिं राजन्पितुस्तस्य महात्मनः ॥ १.३.१७९ ॥
ข้าพเจ้าคิดว่าบัดนี้ถึงเวลาทำกิจที่ถูกกำหนดโดยโชคชะตาแล้ว ฉะนั้นดูก่อนพระราชา จงไปตอบแทนบุญคุณแก่พระบิดาผู้ยิ่งใหญ่ของพระองค์เถิด
1.3.180
तेन ह्यनपराधी स दष्टो दुष्टान्तरात्मना ।
पञ्चत्वमगमद्राजा वज्राहत इव द्रुमः ॥ १.३.१८० ॥
พระราชาผู้ไร้ความผิดถูกงูผู้มีใจชั่วนั้นกัด และสิ้นพระชนม์ไปเหมือนต้นไม้ที่ถูกสายฟ้าฟาด
1.3.181
बलदर्पसमुत्सिक्तस्तक्षकः पन्नगाधमः ।
अकार्यं कृतवान्पापो योऽदशत्पितरं तव ॥ १.३.१८१ ॥
ตักษกะ งูที่ต่ำช้าที่สุด พองตัวด้วยความเย่อหยิ่งในกำลังของตน ผู้ชั่วช้านั้นได้ทำการอันไม่ควรทำ คือได้กัดพระบิดาของท่าน
1.3.182
राजर्षिवंशगोप्तारममरप्रतिमं नृपम् ।
यियासुं काश्यपं चैव न्यवर्तयत पापकृत् ॥ १.३.१८२ ॥
ผู้ชั่วช้านั้นได้ทำให้พระราชา ผู้เป็นผู้คุ้มครองวงศ์ราชฤๅษี และเหมือนเทวดาอมตะ รวมทั้งกาศยปด้วย ต้องหันกลับ ขณะที่ทั้งสองกำลังจะเดินทางไป
1.3.183
होतुमर्हसि तं पापं ज्वलिते हव्यवाहने ।
सर्पसत्रे महाराज त्वरितं तद्विधीयताम् ॥ १.३.१८३ ॥
ดูก่อนมหาราชา พระองค์ควรเอาผู้ชั่วช้านั้นโยนเข้าไปเป็นเครื่องบูชาในกองไฟที่กำลังลุกโชน ขอให้จัดการโดยเร็วในพิธีสรรพสัตว์เลื้อยคลาน
1.3.184
एवं पितुश्चापचितिं कृतवांस्त्वं भविष्यसि ।
मम प्रियं च सुमहत्कृतं राजन् भविष्यति ॥ १.३.१८४ ॥
เมื่อทำเช่นนี้ พระองค์จะได้ตอบแทนบุญคุณพระบิดา และดูก่อนพระราชา กิจอันยิ่งใหญ่ที่เป็นที่รักของข้าพเจ้าก็จะสำเร็จด้วย
1.3.185
कर्मणः पृथिवीपाल मम येन दुरात्मना ।
विघ्नः कृतो महाराज गुर्वर्थं चरतोऽनघ ॥ १.३.१८५ ॥
โอ้ผู้พิทักษ์แผ่นดิน โอ้มหาราช โอ้ผู้ไร้บาป ผู้มีใจชั่วร้ายคนใดได้วางอุปสรรคไว้บนกรรมของข้าพเจ้า ขณะที่ข้าพเจ้ากำลังเดินทางเพื่อประโยชน์ของครูของข้าพเจ้า
1.3.186
सौतिरुवाच ।
एतच्छ्रुत्वा तु नृपतिस्तक्षकाय चुकोप ह।
उत्तङ्कवाक्यहविषा दीप्तोऽग्निर्हविषा यथा ॥ १.३.१८६ ॥
เสาติกล่าวว่า เมื่อได้ฟังเช่นนี้ พระราชาก็กริ้วต่อตักษกทันที ดุจไฟที่ลุกโชนขึ้นเมื่อได้เครื่องบูชาเป็นเนยใส ฉันใดพระองค์ก็ถูกจุดให้ลุกโชนด้วยเครื่องบูชาคือถ้อยคำของอุตตังกะฉันนั้น
1.3.187
अपृच्छत्स तदा राजा मन्त्रिणः स्वान्सुदुःखितः ।
उत्तङ्कस्यैव सांनिध्ये पितुः स्वर्गगतिं प्रति ॥ १.३.१८७ ॥
ครั้งนั้น พระราชาผู้โศกเศร้าอย่างยิ่งได้ตรัสถามเหล่าอมาตย์ของพระองค์ ในต่อหน้าอุตตังกะนั่นเอง เกี่ยวกับการเสด็จสู่สวรรค์ของพระราชบิดา
1.3.188
तदैव हि स राजेन्द्रो दुःखशोकाप्लुतोऽभवत् ।
यदैव वृत्तं पितरमुत्तङ्कादशृणोत्तदा ॥ १.३.१८८ ॥
ในขณะนั้นเองพระราชาผู้เป็นใหญ่แห่งกษัตริย์ก็จมอยู่ในความทุกข์และความโศก เมื่อได้ยินจากอุตตังกะถึงเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นแก่พระราชบิดาของพระองค์