महाभारत · अध्याय 1.3

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

1.3.1

सौतिरुवाच ।
जनमेजयः पारिक्षितः सह भ्रातृभिः कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रमुपास्ते।
तस्य भ्रातरस्त्रयः श्रुतसेन उग्रसेनो भीमसेन इति ।
तेषु तत्सत्रमुपासीनेष्वभ्यागच्छत्सारमेयः ॥ १.३.१ ॥

सौती म्हणाले: पारीक्षित जनमेजय आपल्या बंधूंसह कुरुक्षेत्रात दीर्घ सत्र करत होता. त्याला तीन भाऊ होते: श्रुतसेन, उग्रसेन आणि भीमसेन. ते त्या सत्रात गुंतलेले असताना एक कुत्रा आला.

1.3.2

जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतो रोरूयमाणो मातुः समीपमुपागच्छत् ॥ १.३.२ ॥

जनमेजयाच्या बंधूंनी मारलेला तो कुत्रा रडत आपल्या आईजवळ गेला.

1.3.3

तं माता रोरूयमाणमुवाच ।
किं रोदिषि केनास्यभिहत इति ॥ १.३.३ ॥

रडत असलेल्या त्याला आई म्हणाली: "का रडतोस? कोणी तुला मारले?"

1.3.4

स एवमुक्तो मातरं प्रत्युवाच जनमेजयस्य भ्रातृभिरभिहतोऽस्मीति ॥ १.३.४ ॥

असे विचारले असता तो आईला म्हणाला: "जनमेजयाच्या बंधूंनी मला मारले."

1.3.5

तं माता प्रत्युवाच व्यक्तं त्वया तत्रापराद्धं येनास्यभिहत इति ॥ १.३.५ ॥

आई त्याला म्हणाली: "नक्कीच तू तिथे काहीतरी अपराध केला असशील, म्हणून तुला मारले गेले."

1.3.6

स तां पुनरुवाच नापराध्यामि किंचिन्नावेक्षे हवींषि नावलिह इति ॥ १.३.६ ॥

तो पुन्हा आईला म्हणाला: "मी काहीही अपराध केला नाही. मी हविर्द्रव्यांकडे पाहिलेही नाही, चाटलेही नाही."

1.3.7

तच्छ्रुत्वा तस्य माता सरमा पुत्रदुःखार्ता तत्सत्रमुपागच्छद्यत्र स जनमेजयः सह भ्रातृभिर्दीर्घसत्रमुपास्ते ॥ १.३.७ ॥

हे ऐकून पुत्रदुःखाने व्याकूळ झालेली त्याची माता सरमा त्या यज्ञसत्रात गेली, जिथे जनमेजय आपल्या भावांसह दीर्घ सत्रात होता.

1.3.8

स तया क्रुद्धया तत्रोक्तोऽयं मे पुत्रो न किंचिदपराध्यति नावेक्षते हवींषि नावलेढि किमर्थमभिहत इति ॥ १.३.८ ॥

तेव्हा संतप्त झालेली ती तिथे म्हणाली — 'माझा हा पुत्र काहीही अपराध करत नाही; हा हविर्द्रव्यांकडे पाहत नाही, चाटतही नाही; मग याला का मारले?'

1.3.9

न किंचिदुक्तवन्तस्ते सा तानुवाच यस्मादयमभिहतोऽनपकारी तस्माददृष्टं त्वां भयमागमिष्यतीति ॥ १.३.९ ॥

ते काही बोलले नाहीत. तेव्हा ती त्यांना म्हणाली — 'कारण हा निरपराध मारला गेला आहे, म्हणून तुमच्यावर अदृश्य भय येईल.'

1.3.10

जनमेजय एवमुक्तो देवशुन्या सरमया भृशं संभ्रान्तो विषण्णश्चासीत् ॥ १.३.१० ॥

देवशुनी सरमेने असे सांगितल्यावर जनमेजय अत्यंत घाबरला आणि खिन्न झाला.

1.3.11

स तस्मिन्सत्रे समाप्ते हास्तिनपुरं प्रत्येत्य पुरोहितमनुरूपमन्विच्छमानः परं यत्नमकरोद्यो मे पापकृत्यां शमयेदिति ॥ १.३.११ ॥

तो यज्ञसत्र संपल्यावर हस्तिनापुरात परत आला आणि योग्य पुरोहिताचा शोध घेत, जो माझे हे पापकर्म शांत करू शकेल, त्यासाठी मोठा प्रयत्न केला.

1.3.12

स कदाचिन्मृगयां गतः पारिक्षितो जनमेजयः कस्मिंश्चित्स्वविषय आश्रममपश्यत् ॥ १.३.१२ ॥

एकदा परीक्षिताचा पुत्र जनमेजय शिकारीसाठी गेला. आपल्याच राज्यातील एका ठिकाणी त्याला एक आश्रम दिसला.

1.3.13

तत्र कश्चिदृपिरासाञ्चक्रे श्रुतश्रवा नाम ।
तस्य तपस्यभिरतः पुत्र आस्ते सोमश्रवा नाम ॥ १.३.१३ ॥

तेथे श्रुतश्रवा नावाच्या एका ऋषींनी आश्रम स्थापला होता. तपस्येत रममाण असलेला त्यांचा पुत्र सोमश्रवा नावाचा आहे.

1.3.14

तस्य तं पुत्रमभिगम्य जनमेजयः पारिक्षितः पौरोहित्याय वव्रे ॥ १.३.१४ ॥

पारिक्षित जनमेजयाने त्यांच्या त्या पुत्राकडे जाऊन पुरोहितपदासाठी त्याला निवडले.

1.3.15

स नमस्कृत्य तमृषिमुवाच भगवन्नयं तव पुत्रो मम पुरोहितोऽस्त्विति ॥ १.३.१५ ॥

त्याने त्या ऋषींना नमस्कार करून म्हटले, "भगवन्, आपला हा पुत्र माझा पुरोहित होवो."

1.3.16

स एवमुक्तः प्रत्युवाच जनमेजयं भो जनमेजय पुत्रोऽयं मम सर्प्यां जातो महातपस्वी स्वाध्यायसंपन्नो मत्तपोवीर्यसंभृतो मच्छुक्रं पीतवत्यास्तस्याः कुक्षौ जातः ॥ १.३.१६ ॥

असे सांगितल्यावर ते जनमेजयाला म्हणाले, "हे जनमेजया, माझा हा पुत्र एका सर्पिणीच्या पोटी जन्मला आहे. तो महातपस्वी, वेदाध्ययनसंपन्न असून माझ्या तपोबलातून निर्माण झाला आहे. माझे वीर्य प्राशन केलेल्या त्या सर्पिणीच्या गर्भात तो जन्मला."

1.3.17

समर्थोऽयं भवतः सर्वाः पापकृत्याः शमयितुमन्तरेण महादेवकृत्याम् ॥ १.३.१७ ॥

महादेवाच्या कृत्याशिवायही हा तुमची सर्व पापकृत्ये शांत करण्यास समर्थ आहे.

1.3.18

अस्य त्वेकमुपांशुव्रतं यदेनं कश्चिद्ब्राह्मणः कंचिदर्थमभियाचेत्तं तस्मै दद्यादयं यद्येतदुत्सहसे ततो नयस्वैनमिति ॥ १.३.१८ ॥

परंतु याचे एक गुप्त व्रत आहे: जर कोणी ब्राह्मणाने याच्याकडे कोणतीही वस्तू मागितली, तर याने ती त्याला द्यावी. जर तुम्ही हे मान्य करू शकत असाल, तर याला घेऊन जा.

1.3.19

तेनैवमुक्तो जनमेजयस्तं प्रत्युवाच भगवंस्तत्तथा भविष्यतीति ॥ १.३.१९ ॥

त्यांनी असे सांगितल्यावर जनमेजय त्यांना म्हणाला, 'हे भगवन्, ते तसेच होईल.'

1.3.20

स तं पुरोहितमुपादायोपावृत्तो भ्रातृनुवाच मयाऽयं वृत उपाध्यायो यदयं ब्रूयात्तत्कार्यमविचारयद्भिर्भवद्भिरिति ।
तेनैवमुक्ता भ्रातरस्तस्य तथा चक्रुः।
स तथा भ्रातॄन्संदिश्य तक्षशिलां प्रत्यभिप्रतस्थे तं च देशं वशे स्थापयामास ॥ १.३.२० ॥

तो त्या पुरोहितासह परत आला आणि भावांना म्हणाला, 'मी यांना उपाध्याय म्हणून निवडले आहे; हे जे सांगतील ते तुम्ही विचार न करता करा.' त्याने असे सांगितल्यावर भावांनी तसेच केले. भावांना अशी आज्ञा देऊन तो तक्षशिलेकडे निघाला आणि तो देश आपल्या ताब्यात ठेवला.

1.3.21

एतस्मिन्नन्तरे कश्चिदृषिर्धौम्यो नामापोदस्तस्य शिष्यास्त्रयो बभूवुः ॥ १.३.२१ ॥

याच दरम्यान धौम्य नावाचे एक ऋषी होते, ज्यांना आपोद म्हणत; त्यांचे तीन शिष्य होते.

1.3.22

उपमन्युरारुणिर्बैदश्चेति स एकं शिष्यंमारुणिं पाञ्चाल्यं प्रेषयामास गच्छ केदारखण्डं बधानेति ॥ १.३.२२ ॥

उपमन्यू, आरुणि आणि बैद हे ते होते; त्यांपैकी एक, पांचाल देशातील आरुणि, त्यांनी पाठवला. 'जा, शेताचा बांध बांधून ये' असे सांगितले.

1.3.23

स उपाध्यायेन संदिष्ट आरुणिः पाञ्चाल्यस्तत्र गत्वा तत्केदारखण्डं बद्धुं नाशकत् ।
स क्लिश्यमानोऽपश्यदुपायं भवत्वेवं करिष्यामीति ॥ १.३.२३ ॥

उपाध्यायांच्या आज्ञेनुसार पांचाल देशातील आरुणि तेथे गेला, पण त्याला त्या शेताचा बांध बांधता आला नाही. कष्टी होऊन त्याला एक उपाय सुचला आणि तो म्हणाला, 'ठीक आहे, तसेच करीन.'

1.3.24

स तत्र संविवेश केदारखण्डे शयाने व तथा तस्मिंस्तदुदकं तस्थौ ॥ १.३.२४ ॥

तो तेथे त्या शेताच्या तुकड्यात झोपला; त्यामुळे तेथील पाणी तेथेच साचून राहिले.

1.3.25

ततः कदाचिदुपाध्याय आपोदो धौम्यः शिष्यावपृच्छत् क्व आरुणिः पाञ्चाल्यो गत इति ॥ १.३.२५ ॥

नंतर एके दिवशी आपोद-पुत्र उपाध्याय धौम्य यांनी आपल्या दोन शिष्यांना विचारले, "पांचाल्य आरुणी कुठे गेला?"

1.3.26

तौ तं प्रत्यूचतुर्भगवंस्त्वयैव प्रेषितो गच्छ केदारखण्डं बधानेति ।
स एवमुक्तस्तौ शिष्यौ प्रत्युवाच तस्मात्तत्र सर्वे गच्छामो यत्र स गत इति ॥ १.३.२६ ॥

त्या दोघांनी त्याला उत्तर दिले, "भगवन्, आपणच त्याला पाठवले होते; शेताचा तुकडा बांधायला जा असे सांगून." असे सांगितल्यावर तो त्या दोन शिष्यांना म्हणाला, "तर मग आपण सर्वजण जिथे तो गेला तिथे जाऊ."

1.3.27

स तत्र गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकारः ।
भो आरुणे पाञ्चाल्य क्वासि वत्सैहीति ॥ १.३.२७ ॥

तो तेथे जाऊन त्याला हाक मारण्यासाठी ओरडला, "अरे पांचाल्य आरुणी, तू कुठे आहेस? ये रे वत्सा!"

1.3.28

स तच्छ्रुत्वा आरुणिरुपाध्यायवाक्यं तस्मात्केदारखण्डात्सहसोत्थायतमुपाध्यायमुपतस्थे ॥ १.३.२८ ॥

आरुणीने उपाध्यायांचे ते शब्द ऐकले आणि त्या शेताच्या तुकड्यातून तत्काळ उठून त्या उपाध्यायांपुढे जाऊन उभा राहिला.

1.3.29

प्रोवाच चैनमयमस्म्यत्र केदारखण्डे निःसरमाणमुदकमवारणीयं संरोद्धुं संविष्टो भगवच्छब्दं श्रुत्वैव सहसा विदार्य केदारखण्डं भवन्तमुपस्थितः ।
तदभिवादये भगवन्तमाज्ञापयतु भवान्कमर्थं करवाणीति ॥ १.३.२९ ॥

तो त्याला म्हणाला, "मी येथे शेताच्या बांधावर आहे. न अडवता येणारे वाहणारे पाणी अडवण्यासाठी मी पडलो होतो. भगवंतांचे शब्द ऐकताच मी सहसा बांध फोडून आपल्यासमोर उपस्थित झालो आहे. म्हणून भगवन्, मी आपल्याला वंदन करतो; कोणते कार्य करू ते आज्ञापावे?"

1.3.31

स एवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच यस्माद्भवान्केदारखण्डं विदार्योत्थितस्तस्मादुद्दालक एवनाम्ना भवान्भविष्यतीत्युपाध्यायेनानुगृहीतः ॥ १.३.३१ ॥

असे म्हटल्यावर उपाध्याय उत्तरला, "कारण आपण शेताचा बांध फोडून उठलात, म्हणून आपले नाव उद्दालकच होईल." उपाध्यायाने असा अनुग्रह केल्यावर...

1.3.32

यस्माच्च त्वया मद्वचनमनुष्ठितं तस्माच्छ्रेयोऽवाप्स्यसि ।
सर्वे च ते वेदाः प्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति ॥ १.३.३२ ॥

आणि तुम्ही माझे वचन पाळलेत म्हणून तुम्हाला कल्याण प्राप्त होईल. तुम्हाला सर्व वेद आणि सर्व धर्मशास्त्रे स्फुरतील.

1.3.33

स एवमुक्त उपाध्यायेनेष्टं देशं जगाम ॥ १.३.३३ ॥

उपाध्यायाने असे सांगितल्यावर तो आपल्या इच्छित देशाकडे निघून गेला.

1.3.34

अथापरः शिष्यस्तस्यैवापोदस्य धौम्यस्योपमन्युर्नाम ।
तं चोपाध्यायः प्रेषयामास वत्सोपमन्यो गा रक्षस्वेति ॥ १.३.३४ ॥

नंतर त्या आपोद धौम्याचा उपमन्यू नावाचा आणखी एक शिष्य होता. उपाध्यायाने त्याला पाठवले, "वत्सा उपमन्यू, गाईंचे रक्षण कर."

1.3.35

स उपाध्यायवचनादरक्षद्गाः स चाहनि गा रक्षित्वा दिवसक्षये गुरुगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.३५ ॥

उपाध्यायांच्या आज्ञेने तो गायी राखत असे; दिवसभर गायी राखून दिवस मावळताना गुरुगृही येऊन उपाध्यायांसमोर उभा राहून नमस्कार करत असे.

1.3.36

तमुपाध्यायः पीवानमपश्यदुवाच चैनं वत्सोपमन्यो केन वृत्तिं कल्पयसि पीवानसि दृढमिति ॥ १.३.३६ ॥

उपाध्यायांनी त्या धष्टपुष्ट शिष्याकडे पाहून त्याला म्हटले, 'वत्स उपमन्यो, तू कशाने आपला उदरनिर्वाह करतोस? तू तर खूप धष्टपुष्ट दिसतोस.'

1.3.37

स उपाध्यायं प्रत्युवाच भो भैक्ष्येण वृत्तिं कल्पयामीति तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.३७ ॥

तो उपाध्यायांना उत्तरला, 'गुरुजी, मी भिक्षा मागून उदरनिर्वाह करतो.' तेव्हा उपाध्याय त्याला म्हणाले.

1.3.38

मय्यनिवेद्य भैक्ष्यं नोपयोक्तव्यमिति ।
स तथेत्युक्तो भैक्ष्यं चरित्वोपाध्यायाय न्यवेदयत् ॥ १.३.३८ ॥

'मला अर्पण केल्याशिवाय भिक्षान्न खाऊ नये.' तो 'तसेच करीन' असे म्हणून भिक्षा मागून उपाध्यायांना निवेदन करता झाला.

1.3.39

स तस्मादुपाध्यायः सर्वमेव भैक्ष्यमगृह्णात् ।
स तथेत्युक्तः पुनररक्षद्गा अहनि रक्षित्वा निशामुखे गुरुकुलमागम्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.३९ ॥

मग उपाध्यायांनी त्याच्याकडून सर्व भिक्षान्न घेतले. 'तसेच व्हावे' असे सांगितल्यावर तो पुन्हा गायी राखू लागला; दिवसभर गायी राखून रात्रीच्या प्रारंभी गुरुकुलात येऊन गुरूंसमोर उभा राहून नमस्कार करू लागला.

1.3.40

तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वोवाच ।
वत्सोपमन्यो सर्वमशेषतस्ते भैक्ष्यं गृह्णामि केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १.३.४० ॥

उपाध्याय त्याला तरीही धष्टपुष्ट पाहून म्हणाले, "वत्स उपमन्यो, तुझी सर्व भिक्षा मीच घेतो; मग आता तू आपली उपजीविका कशी चालवतोस?"

1.3.41

स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भगवते निवेद्य पूर्वमपरं चरामि तेन वृत्तिं कल्पयामीति तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.४१ ॥

असे विचारल्यावर तो उपाध्यायांना म्हणाला, "प्रथम पूज्य गुरुंना निवेदन करून उरलेली भिक्षा मागून मी उपजीविका चालवतो." तेव्हा उपाध्याय त्याला म्हणाले.

1.3.42

नैषा न्याय्या गुरुवृत्तिरन्येषामपि भैक्ष्योपजीविनां वृत्त्युपरोधं करोषि इत्येवं वर्तमानो लुब्धोऽसीति ॥ १.३.४२ ॥

हे गुरूंप्रती योग्य वर्तन नाही; भिक्षेवर जगणाऱ्या इतरांच्याही उपजीविकेत तू अडथळा आणत आहेस. असे वागणारा तू लोभी आहेस.

1.3.43

स तथेत्युक्त्वा गा अरक्षद्रक्षित्वा च पुनरुपाध्यायगृहमागम्योपाध्यायस्याग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.४३ ॥

"ठीक आहे" असे म्हणून त्याने गायींचे रक्षण केले; रक्षण करून पुन्हा उपाध्यायांच्या घरी येऊन त्यांच्यासमोर उभे राहून नमस्कार केला.

1.3.44

तमुपाध्यायस्तथापि पीवानमेव दृष्ट्वा पुनरुवाच ।
वत्सोपमन्यो अहं ते सर्वं भैक्ष्यं गृह्णामि न चान्यच्चरसि पीवानसि भृशं केन वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १.३.४४ ॥

उपाध्याय त्याला तरीही अत्यंत धष्टपुष्ट पाहून पुन्हा म्हणाले, "वत्स उपमन्यो, तुझी सर्व भिक्षा मी घेतो, तू दुसरे काही मागत नाहीस, तरीही तू खूप धष्टपुष्ट आहेस; मग तू आपली उपजीविका कशी चालवतोस?"

1.3.45

स एवमुक्तस्तमुपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भो एतासां गवां पयसा वृत्तिं कल्पयामीति।
तमुवाचोपाध्यायो नैतन्न्याय्यं पय उपयोक्तुं भवतो मया नाभ्यनुज्ञातमिति ॥ १.३.४५ ॥

असे सांगितल्यावर तो गुरूंना म्हणाला, "भो, या गायींच्या दुधावर मी उपजीविका करीन." गुरू त्याला म्हणाले, "तुला दूध पिणे योग्य नाही; मी त्याची अनुमती दिलेली नाही."

1.3.46

स तथेति प्रतिज्ञाय गा रक्षित्वा पुनरुपाध्यायगृहमेत्य गुरोरग्रतः स्थित्वा नमश्चक्रे ॥ १.३.४६ ॥

"ठीक आहे" असे म्हणून त्याने प्रतिज्ञा केली, गायींचे रक्षण केले, मग पुन्हा गुरूंच्या घरी येऊन गुरूंसमोर उभा राहून नमस्कार केला.

1.3.47

तमुपाध्यायः पीवानमेव दृष्ट्वोवाच ।
वत्सोपमन्यो भैक्ष्यं नाश्नासि न चान्यच्चरसि पयो न पिबसि पीवानसि भृशं केनेदानीं वृत्तिं कल्पयसीति ॥ १.३.४७ ॥

त्याला धष्टपुष्ट पाहून गुरू म्हणाले, "वत्स उपमन्यू, तू भिक्षान्न खात नाहीस, दुसरे काही घेत नाहीस, दूधही पीत नाहीस; तरीही तू फार लठ्ठ झाला आहेस. आता कशावर तू उपजीविका करतोस?"

1.3.48

स एवमुक्त उपाध्यायं प्रत्युवाच ।
भोः फेनं पिबापि यमिमे वत्सा मातॄणां स्तनात्पिबन्त उद्गिरन्ति ॥ १.३.४८ ॥

असे सांगितल्यावर तो गुरूंना म्हणाला, "भो, ही वासरे मातांच्या स्तनांतून पिऊन जे फेस ओकतात, तेच प्या."

1.3.49

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ।
एते त्वदनुकम्पया गुणवन्तो वत्साः प्रभूततरं फेनमुद्गिरन्ति।
तदेषामपि वत्सानां वृत्त्युपरोधं करोष्येवं वर्तमानः ।
फेनमपि भवान्न पातुमर्हतीति स तथेति प्रतिश्रुत्य निराहारः पुनररक्षद्गाः ॥ १.३.४९ ॥

उपाध्याय त्याला म्हणाले: तुझ्या कृपेने हे गुणवान वासरे पुष्कळ फेस ओकत आहेत. म्हणून या वासरांच्या उपजीविकेतही तू अडथळा आणतोस, असे वागत राहून. फेसही तू प्यायला नको. तो 'तसेच' म्हणून वचन देऊन, उपाशी राहून पुन्हा गायींचे रक्षण करू लागला.

1.3.50

तथा प्रतिषिद्धो भैक्ष्यं नाश्नाति न चान्यच्चरति पयो न पिबति फेनं नोपयुङ्क्ते स कदाचिदरण्ये क्षुधार्तोऽर्कपत्राण्यभक्षयत् ॥ १.३.५० ॥

असे निषिद्ध झालेला तो भिक्षेचे अन्न खात नव्हता, दुसरीकडे जात नव्हता, दूध पीत नव्हता, फेसाचाही उपयोग करत नव्हता. एकदा रानात भुकेने व्याकूळ होऊन त्याने रुईची पाने खाल्ली.

1.3.51

स तैरर्कपत्रैर्भक्षितैः क्षारतिक्तकटुरूक्षैस्तीक्ष्णविपाकैश्चक्षुष्युपहतोऽन्धो बभूव ।
ततः सोऽन्धोऽपि चङ्क्रम्यमाणः कूपेऽपतत्
अथ तस्मिन्ननागच्छति सूर्ये चास्ताचलावलम्बिनि उपाध्यायः शिष्यानवोचत् ॥ १.३.५१ ॥

त्या रुईच्या पानांनी — क्षारयुक्त, कडू, तिखट आणि रुक्ष, तीव्र परिणामी अशा पानांनी — खाल्ल्यामुळे त्याचे डोळे बाधित होऊन तो आंधळा झाला. मग आंधळेपणाने चालताना तो विहिरीत पडला. सूर्य अस्ताचलावर झुकला तरी तो परत आला नाही, तेव्हा उपाध्याय शिष्यांना म्हणाले.

1.3.53

मयोपमन्युः सर्वतः प्रतिषिद्धः स नियतं कुपितस्ततो नागच्छति चिरगतस्त्विति ।
ततोऽन्वेष्य इत्येवमुक्त्वा शिष्यैः सार्धमरण्यं गत्वा तस्याह्वानाय शब्दं चकार भो उपमन्यो क्वासि वत्सैहीति ॥ १.३.५३ ॥

मी उपमन्यूला सर्व प्रकारे अडवले होते, म्हणून तो रागावून अजून येत नाही; तो बराच वेळ गेला आहे. 'त्याचा शोध घ्यायला हवा' असे म्हणून शिष्यांसह अरण्यात जाऊन त्याला हाका मारण्यासाठी आवाज दिला: 'हे उपमन्यू, तू कुठे आहेस? वत्सा, ये!'

1.3.54

स उपाध्यायस्य आह्वानवचनं श्रुत्वा प्रत्युवाचोच्चैरयमस्मिन्कूपे पतितोऽहमिति ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच कथं त्वमस्मिन्कूपे पतित इति ॥ १.३.५४ ॥

गुरूंच्या हाकेचे शब्द ऐकून तो मोठ्याने म्हणाला: 'मी या विहिरीत पडलो आहे.' तेव्हा उपाध्याय त्याला म्हणाले: 'तू या विहिरीत कसा पडलास?'

1.3.55

स उपाध्यायं प्रत्युवाच अर्कपत्राणि भक्षयित्वान्धीभूतोस्म्यतश्चङ्क्रम्यमाणः कूपे पतित इति ।
तमुपाध्यायः प्रत्युवाच ॥ १.३.५५ ॥

त्याने उपाध्यायांना उत्तर दिले: 'रुईची पाने खाल्ल्याने मी आंधळा झालो आहे, म्हणून चालताना विहिरीत पडलो.' तेव्हा उपाध्याय त्याला म्हणाले:

1.3.56

अश्विनौ स्तुहि तौ देवभिषजौ त्वां चक्षुष्मन्तं कर्ताराविति ।
स एवमुक्त उपाध्यायेनोपमन्युः स्तोतुमुपचक्रमे देवावश्विनौ वाग्भिर्ऋग्भिः ॥ १.३.५६ ॥

'दैवी वैद्य असलेल्या त्या दोन अश्विनींची स्तुती कर; ते तुला दृष्टी देतील.' उपाध्यायांनी असे सांगितल्यावर उपमन्यू वाणीने आणि ऋचांनी देव अश्विनींची स्तुती करू लागला.

1.3.57

प्रपूर्वगौ पूर्वजौ चित्रभानू ।
गिरा वां शंसामि तपसा ह्यनन्तौ।
दिव्यौ सुपर्णौ विरजौ विमाना-
वधिक्षिपन्तौ भुवनानि विश्वा ॥ १.३.५७ ॥

तप आणि वाणीने मी तुम्हा दोघांची स्तुती करतो, जे पुढे चालणारे, पूर्वज, अद्भुत तेजस्वी, अनंत, दिव्य, सुंदर पंखांचे, निर्मळ, विमानात बसलेले आणि सर्व लोकांना ओलांडणारे आहात.

1.3.58

हिरण्मयौ शकुनी सांपरायौ ।
नासत्यदस्रौ सुनसौ वैजयन्तौ।
शुक्लं वयन्तौ तरसा सुवेमा-
वधिव्ययन्तावसितं विवस्वतः ॥ १.३.५८ ॥

सुवर्णमय, पक्षीरूप, परलोकाकडे नेणारे, नासत्य आणि दस्र, सुंदर नाकाचे, विजयपताका धारण करणारे, वेगाने शुभ्र वस्त्र विणणारे आणि सूर्याचा काळा धागा विणणारे तुम्ही.

1.3.59

ग्रस्तां सुपर्णस्य बलेन वर्तिका-
ममुञ्चतामश्विनौ सौभगाय।
तावत्सुवृत्तावनमं तमाय या-
वसत्तमा गा अरुणा उदावहत् ॥ १.३.५९ ॥

गरुडाच्या बळाने धरलेल्या वर्तिकेला (सूर्याला) अश्विनींनी सौभाग्यासाठी मुक्त केले. सुंदर गतीचे ते दोघे अंधाराविरुद्ध उभे राहणारे आहेत; श्रेष्ठ वास्तव्य करणाऱ्या त्यांनी लाल किरणरूपी गायींना वर उचलले.

1.3.60

षष्टिश्च गावस्त्रिशताश्च धेनव ।
एकं वत्सं सुवते तं दुहन्ति।
नानागोष्ठा विहिता एकदोहना-
स्तावश्विनौ दुहतो घर्ममुक्थ्यम् ॥ १.३.६० ॥

साठ आणि तीनशे दुभत्या गायी एकाच वासराला जन्म देतात आणि त्याला दोहतात. अनेक गोठ्यांत ठेवलेल्या, एकाच दोहनात दूध देणाऱ्या गायींमधून ते दोघे अश्विन स्तुत्य घर्म (गरम दुधाची आहुती) दोहतात.

1.3.61

एकां नाभिं सप्त सथा अराः श्रिताः ।
प्रधिष्वन्या विंशतिरर्पिता अराः।
अनेमि चक्रं परिवर्ततेऽजरं ।
मायाऽश्विनौ समनक्ति चर्षणी ॥ १.३.६१ ॥

एका नाभीला सात आरे जोडलेले आहेत; परिघावर इतर वीस आरे बसवलेले आहेत. परिघ नसलेले ते अजर चक्र फिरते; अश्विन आपल्या मायेने प्रजांना एकत्र जोडतात.

1.3.62

एकं चक्रं वर्तते द्वादशारं ।
षण्णाभिमेकाक्षममृतस्य धारणम्।
यस्मिन्देवा अधि विश्वे विषक्ता-
स्तावश्विनौ मुञ्चतो मा विषीदतम् ॥ १.३.६२ ॥

बारा आरे, सहा नाभी आणि एकच आस असलेले एक चक्र फिरते; ते अमृताचा आधार आहे. त्यावर सर्व देव आश्रित आहेत. हे दोन अश्विनी, मला मुक्त करा, खिन्न होऊ देऊ नका.

1.3.63

अश्विनाविन्दुममृतं वृत्तभूयौ ।
तिरोधत्तामश्विनौ दासपत्नी।
हित्वा गिरिमश्विनौ गामुदाचरन्तौ ।
तद्वृष्टिमह्नात्प्रस्थितौ बलस्य ॥ १.३.६३ ॥

फिरणारे दोन अश्विनी अमृत सोमाला लपवतात. दासाच्या पत्नीप्रमाणे पर्वत सोडून, गाईंच्या दिशेने पुढे जात, बलाच्या पावसासह दिवसा निघाले.

1.3.64

युवां दिशो जनयथो दशाग्रे ।
समानं मूर्ध्नि रथयानं वियन्ति।
तासां यातमृषयोऽनुप्रयान्ति ।
देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति ॥ १.३.६४ ॥

तुम्ही दोघे दहाव्या पुढे दिशा निर्माण करता; डोक्यावर समान रथयात्रा; त्या वेगळ्या होतात. त्यांच्या मार्गाने जा; ऋषी अनुसरतात; देव आणि मानव पृथ्वीवर फिरतात.

1.3.65

युवां वर्णान्विकुरुथो विश्वरूपां-
स्तेऽधिक्षियन्ते भुवनानि विश्वा।
ते भानवोऽप्यनुसृताश्चरन्ति ।
देवा मनुष्याः क्षितिमाचरन्ति ॥ १.३.६५ ॥

तुम्ही दोघे विश्वरूप वर्णांची निर्मिती करता; ते सर्व लोकांवर अधिष्ठित आहेत. ते प्रकाशही अनुसरत चालतात; देव आणि मानव पृथ्वीवर फिरतात.

1.3.66

तौ नासत्यावश्विनौ वां महेऽहं ।
स्रजं च यां बिभृथः पुष्करस्य।
तौ नासत्वावमृतावृतावृधा-
वृते देवास्तत्प्रपदे न सूते ॥ १.३.६६ ॥

त्या दोन नासत्य अश्विनींसाठी मी स्तुती करतो, आणि पुष्करातून तुम्ही धारण करता त्या माळेसाठीही. ते दोघे नासत्य अमर, ऋताची वृद्धी करणारे आहेत; ऋताशिवाय देव त्या मार्गावर जन्मत नाहीत.

1.3.67

मुखेन गर्भं लभतां युवानौ ।
गतासुरेतत्प्रपदेन सूते।
सद्यो जातो मातरमत्ति गर्भ-
स्तावश्विनौ मुञ्चथौ जीवसे गाम् ॥ १.३.६७ ॥

तरुणांनो, मुखावाटे गर्भ प्राप्त होवो. प्राणहीन असा हा गर्भ पायाने आधी बाहेर येतो; जन्मताच तो आईलाच खातो. हे अश्विनींनो, जीवनासाठी तुम्ही दोघांनी त्याला आणि गाईला मुक्त करा.

1.3.68

स्तोतुं न शक्नोमि गुणैर्भवन्तौ ।
चक्षुर्विहीनः पथि संप्रमोहः।
दुर्गेऽहमस्मिन्पतितोऽस्मि कूपे ।
युवां शरण्यौ शरणं प्रपद्ये ॥ १.३.६८ ॥

तुमच्या गुणांची स्तुती करण्यास मी समर्थ नाही. मार्गावर दृष्टिहीन होऊन मी पूर्णपणे मोहित झालो आहे. या कठीण स्थितीत मी विहिरीत पडलो आहे. तुम्ही दोघेच आश्रय देण्यास योग्य आहात; मी तुम्हांला शरण जातो.

1.3.69

सौतिरुवाच ।
एवमृग्भिश्चान्यैरस्तुवत्।
इत्येवं तेनाभिष्टुतावश्विनावाजग्मतुराहतुश्चैं प्रीतौ स्व एष तेऽपूपोशानैनमिति ॥ १.३.६९ ॥

सौती म्हणाला: अशा प्रकारे त्याने ऋचांनी आणि इतर मंत्रांनी स्तुती केली. अशा प्रकारे त्याच्याकडून स्तुत झालेले अश्विनीकुमार आले आणि प्रसन्न होऊन म्हणाले, 'हा तुझा अपूप; हा खा.'

1.3.70

स एवमुक्तः प्रत्युवाच नानृतमूचतुर्भगवन्तौ नत्वहमेतमपूपमुपयोक्तुमुत्सहे गुरवेऽनिवेद्येति ॥ १.३.७० ॥

असे सांगितले असता तो उत्तरला: 'भगवन्तांनो, तुम्ही असत्य बोललात नाही; पण गुरूंना अर्पण न करता हा अपूप खाण्याचे धाडस मी करणार नाही.'

1.3.71

ततस्तमश्विनावूचतुः ।
आवाभ्यां पुरस्ताद्भवत उपाध्यायेनैवमेवाभिष्टुताभ्यामपूपोदत्त उपयुक्तः स तेनानिवेद्य गुरवे त्वमपि तथैव कुरुष्व यथा कृतमुपाध्यायेनेति ॥ १.३.७१ ॥

तेव्हा अश्विनींनी त्याला म्हटले: 'आम्हा दोघांची स्तुती केल्यामुळे, पूर्वी तुझ्या उपाध्यायालाही असाच अपूप मिळाला होता; त्यांनी गुरूंना अर्पण न करता तो खाल्ला. तूही उपाध्यायांनी जसे केले तसेच कर.'

1.3.72

स एवमुक्तः प्रत्युवाच एतत्प्रत्यनुनये भवन्तावश्विनौ नोत्सहेऽहमनिवेद्य गुरवेऽपूपमुपयोक्तुमिति ॥ १.३.७२ ॥

असे सांगितले असता तो म्हणाला, "हे अश्विनीकुमारांनो, मी हे नाकारतो. गुरूंना न सांगता पूप खाण्याचे धाडस मी करणार नाही."

1.3.73

तमश्विनावाहतुः प्रीतौ स्वस्तवानया गुरुभक्त्या ।
उपाध्यायस्य ते कार्ष्णायसा दन्ता भवतोऽपि हिरण्मया भविष्यन्ति चक्षुष्मांश्च भविष्यसि श्रेयश्चावाप्स्यसीति ॥ १.३.७३ ॥

प्रसन्न होऊन अश्विनीकुमार त्याला म्हणाले, "तुझे कल्याण असो. या गुरुभक्तीमुळे तुझ्या उपाध्यायांचे लोखंडी दात सोन्याचे होतील, आणि तुझेही दात सोन्याचे होतील. तुला दृष्टी लाभेल आणि तू श्रेय प्राप्त करशील."

1.3.74

स एवमुक्तोऽश्विभ्यां लब्धचक्षुरुपाध्यायसकाशमागम्याभ्यवादयत् ॥ १.३.७४ ॥

अश्विनीकुमारांनी असे सांगितल्यावर त्याला दृष्टी प्राप्त झाली; तो उपाध्यायांच्या सान्निध्यात येऊन त्यांना वंदन करता झाला.

1.3.75

आचचक्षे च स चास्य प्रीतिमान्बभूव ॥ १.३.७५ ॥

त्याने सर्व सांगितले, आणि उपाध्याय त्याच्यावर प्रसन्न झाले.

1.3.76

आह चैनं यथाऽश्विनावाहतुस्तथा त्वं श्रेयोऽवाप्स्यसीति ॥ १.३.७६ ॥

आणि त्याला म्हणाले, "अश्विनीकुमारांनी जसे सांगितले तसे तूही श्रेय प्राप्त करशील."

1.3.77

सर्वे च ते वेदाःप्रतिभास्यन्ति सर्वाणि च धर्मशास्त्राणीति ।
एषा तस्यापि परीक्षोपमन्न्योः ॥ १.३.७७ ॥

"तुला सर्व वेद आणि सर्व धर्मशास्त्रे प्रकाशित होतील." ही उपमन्युचीही परीक्षा होती.

1.3.78

अथापरः शिष्यस्तस्यैवापोदस्य धौम्यस्य बैदो नाम तमुपाध्यायः समादिदेश वत्स बैद इहास्यतां तावन्मम गृहे कंचित्कालं शुश्रूषुणा च भवितव्यं श्रेयस्ते भविष्यतीति ॥ १.३.७८ ॥

नंतर त्याच आपोद धौम्याच्या दुसऱ्या शिष्याला, बैद नावाच्या त्याला, त्याच्या उपाध्यायांनी आज्ञा केली, "वत्स बैद, काही काळ इथे माझ्या घरी राहा, सेवा करत; त्याने तुझे कल्याण होईल."

1.3.79

स तथेत्युक्त्वा गुरुकुले दीर्घकालं गुरुशुश्रूषणपरोऽवसत् ।
गौरिव नित्यं गुरुणा धूर्षु नियोज्यमानः शीतोष्णक्षुत्तृष्णादुःखसहः सर्वत्राप्रतिकूलस्तस्य महतात्कालेन गुरुः परितोषं जगाम ॥ १.३.७९ ॥

"ठीक" म्हणून तो गुरुकुलात दीर्घकाळ गुरुसेवेत तत्पर राहिला. नांगराला जुंपलेल्या बैलाप्रमाणे गुरू त्याला नित्य कामाला लावीत; थंडी, उन्हाळा, भूक, तहान यांचे दुःख सहन करून, सर्वत्र विरोध न करता तो राहिला. बऱ्याच काळानंतर गुरू संतुष्ट झाले.

1.3.80

तत्परितोषाच्च श्रेयः सर्वज्ञतां चावाप ।
एषा तस्यापि परीक्षा बैदस्य ॥ १.३.८० ॥

त्यांच्या संतोषाने त्याला कल्याण आणि सर्वज्ञता प्राप्त झाली. ही सुद्धा बैदाची परीक्षा होती.

1.3.81

स उपाध्यायेनानुज्ञातः समावृत्तस्तस्माद्गुरुकुलवासाद्गृहाश्रमं प्रत्यपद्यत ।
तस्यापि स्वगृहे वसतस्त्रयः शिष्या बभूवुः स शिष्यान्न किंचिदुवाच कर्म वा क्रियतां गुरुशुश्रूषा वेति।
दुःखाभिज्ञो हि गुरुकुलवासस्य शिष्यान्परिक्लेशेन योजयितुं नेयेष ॥ १.३.८१ ॥

उपाध्यायाच्या अनुज्ञेने गुरुकुलवास संपवून ते परत आले आणि गृहस्थाश्रमात प्रवेशले. स्वगृही राहत असताना त्यांना तीन शिष्य झाले; गुरुकुलवासाचे दुःख जाणणारे असल्याने त्यांनी शिष्यांना कष्टात घालू इच्छिले नाही, म्हणून त्यांना कोणतेही काम किंवा गुरुसेवा सांगितली नाही.

1.3.82

अथ कस्मिंश्चित्काले बैदं ब्राह्मणं जनमेजयः पौष्यश्च क्षत्रियावुपेत्योपाध्यायं वरयाञ्चक्रतुः ॥ १.३.८२ ॥

पुढे एके काळी जनमेजय आणि पौष्य या दोन क्षत्रियांनी बैद ब्राह्मणाजवळ जाऊन त्यांना आपले उपाध्याय (पुरोहित) म्हणून निवडले.

1.3.83

स कदाचिद्याज्यकार्येणाभिप्रस्थित उत्तङ्कनामानं शिष्यं नियोजयामास ॥ १.३.८३ ॥

एके काळी यज्ञकार्यासाठी निघताना त्यांनी उत्तंक नावाच्या आपल्या शिष्याला (घरच्या जबाबदारीवर) नेमले.

1.3.84

भोयत्किंचिदस्मद्गृहे परिहीयते तदिच्छाम्यहमपरिहीयमानं भवता क्रियमाणमिति स एवं प्रतिसंदिश्योत्तङ्कं बैदः प्रवासं जगाम ॥ १.३.८४ ॥

"अरे (उत्तंका), आमच्या घरात जे काही कमी पडेल ते तुझ्याकडून कमी न पडता व्हावे, अशी माझी इच्छा आहे." अशा प्रकारे उत्तंकाला सूचना देऊन बैद प्रवासाला निघून गेले.

1.3.85

अथोत्तङ्कः शुश्रूषुर्गुरुनियोगमनुतिष्ठमानो गुरुकुले वसति स्म ।
स तत्र वसमान उपाध्यायस्त्रीभिः सहिताभिराहूयोक्तः ॥ १.३.८५ ॥

मग शुश्रूषेसाठी तत्पर असलेला उत्तंक गुरूच्या आज्ञेचे पालन करत गुरुकुलात राहू लागला. तेथे राहत असताना उपाध्यायाने आपल्या पत्नींसह त्याला बोलावून सांगितले.

1.3.86

उपाध्यायानी ते ऋतुमती उपाध्यायश्च प्रोषितोऽस्या यथाऽयमृतुर्वन्ध्यो न भवति तथा क्रियतामेषा विषीदतीति ॥ १.३.८६ ॥

"उपाध्यायानी ऋतुमती आहे, आणि उपाध्याय प्रवासाला गेले आहेत. हा ऋतू वांझ होऊ नये असे कर; ही दुःखी होत आहे" असे.

1.3.87

एवमुक्तस्ताः स्त्रियः प्रत्युवाच ।
न मया स्त्रीणां वचनादिदमकार्यं करणीयम्।
न ह्यहमुपाध्यायेन संदिष्टोऽकार्यमपि त्वया कार्यमिति ॥ १.३.८७ ॥

असे सांगितल्यावर त्याने त्या स्त्रियांना उत्तर दिले: "स्त्रियांच्या सांगण्यावरून मी हे अकार्य करणार नाही. उपाध्यायांनी मला अकार्यही करण्याची आज्ञा दिलेली नाही" असे.

1.3.88

तस्य पुनरुपाध्यायः कालान्तरेण गृहमाजगाम तस्मात्प्रवासात् ।
स तु तद्वृत्तं तस्याशेषमुपलभ्य प्रीतिमानभूत् ॥ १.३.८८ ॥

नंतर काही काळाने उपाध्याय त्या प्रवासातून घरी परत आले. त्याचे सर्व वर्तन जाणून त्यांना आनंद झाला.

1.3.89

उवाच चैनं वत्सोत्तङ्कं किं ते प्रियं करवाणीति ।
धर्मतो हि शुश्रूषितोऽस्मि भवता तेन प्रीतिः परस्परेण नौ संवृद्धा तदनुजाने भवन्तं सर्वानेव कामानवाप्स्यसि गम्यतामिति ॥ १.३.८९ ॥

ते वत्सोत्तंकाला म्हणाले, "तुझे कोणते प्रिय करू? तू धर्माने माझी सेवा केलीस, म्हणून आपल्यात परस्पर प्रेम वाढले आहे. म्हणून मी तुला अनुमती देतो; तुझ्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील, आता जा."

1.3.90

स एवमुक्तः प्रत्युवाच किं ते प्रियं करवाणीति एवं ह्याहुः ॥ १.३.९० ॥

असे सांगितल्यावर तो उत्तरला, "तुझे कोणते प्रिय करू?" लोक असेच म्हणतात.

1.3.91

यश्चाधर्मेण वै ब्रूयाद्यश्चाधर्मेण पृच्छति ।
तयोरन्यतरः प्रैति विद्वेषं चाधिगच्छति ॥ १.३.९१ ॥

जो अधर्माने बोलतो आणि जो अधर्माने विचारतो — त्या दोघांपैकी एक नाश पावतो आणि वैर ओढवून घेतो.

1.3.92

सोहमनुज्ञातो भवता इच्छामीष्टं गुर्वर्थमुपहर्तुमिति ।
तेनैवमुक्त उपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क उष्यतां तावदिति ॥ १.३.९२ ॥

तुमची अनुमती घेऊन गुरूंसाठी इष्ट वस्तू आणू इच्छितो, असे. असे सांगितल्यावर उपाध्याय उत्तरले, "वत्स उत्तंका, आता थांब."

1.3.93

स कदाचित्तमुपाध्यायमाहोत्तङ्क आज्ञापयतु भवान्किं ते प्रियमुपाहरामि गुर्वर्थमिति ॥ १.३.९३ ॥

एकदा उत्तंक त्या उपाध्यायांना म्हणाला, "आपण आज्ञा करावी; गुरूंसाठी आपल्याला प्रिय असे काय आणू?"

1.3.94

तमुपाध्यायः प्रत्युवाच वत्सोत्तङ्क बहुशो मां चोदयसि गुर्वर्थमुपाहरामीति तद्गच्छैनां प्रविश्योपाध्यायानीं पृच्छ किमुपाहरामीति एषा यद्ब्रवीति तदुपाहरस्वेति ॥ १.३.९४ ॥

उपाध्याय त्याला म्हणाले, 'प्रिय उत्तंका, गुरूसाठी आणीन असे तू मला वारंवार सांगतोस. तर आत जाऊन उपाध्यायीनींना विचार की मी काय आणू. त्या जे सांगतील ते आण.'

1.3.95

स एवमुक्त उपाध्यायेनोपाध्यायानीमपृच्छद्भवत्युपाध्यायेनास्म्यनुज्ञातो गृहं गन्तुमिच्छामीष्टं ते गुर्वर्थमुपहृत्यानृणो गन्तुं तदाज्ञापयतु भवती किमुपाहरामि गुर्वर्थमिति ॥ १.३.९५ ॥

उपाध्यायांनी असे सांगितल्यावर त्याने उपाध्यायीनींना विचारले, 'देवी, उपाध्यायांनी मला परवानगी दिली आहे. मला घरी जायचे आहे. गुरूंसाठी तुमचे इष्ट आणून ऋणमुक्त होऊन जायची इच्छा आहे. तर गुरूंसाठी मी काय आणू याची आज्ञा करा.'

1.3.96

सैवमुक्तोपाध्यायानी तमुत्तङ्कं प्रत्युवाच गच्छ पौष्यं प्रति राजानं कुण्डले भिक्षितुं तस्य क्षत्रियया पिनद्धे ॥ १.३.९६ ॥

असे सांगितल्यावर उपाध्यायीनी उत्तंकाला म्हणाल्या, 'जा, पौष्य राजाकडे जाऊन त्याची कुंडले भिक्षा माग. ती त्याच्या क्षत्रिय पत्नीने घातलेली आहेत.'

1.3.97

आनयस्वेतश्चतुर्थेऽहनि पुण्यकर्म भविता ताभ्यामाबद्धाभ्यां शोभमाना ब्राह्मणान्परिवेष्टुमिच्छामि ।
तत्संपादयस्व एवं हि कुर्वतः श्रेयो भविताऽन्यथा कुतः श्रेय इति ॥ १.३.९७ ॥

इथून चौथ्या दिवशी ती घेऊन ये; तेव्हा ते पुण्यकर्म होईल. ती दोन्ही घातली असता शोभून ब्राह्मणांना वाढू इच्छिते. ते पूर्ण कर; असे करणाऱ्याचे कल्याण होईल, अन्यथा कल्याण कुठून?'

1.3.98

स एवमुक्तस्तयोपाध्यायान्या प्रातिष्ठतोत्तङ्कः स पथि गच्छन्नपश्यदृषभमतिप्रमाणं तमधिरूढं च पुरुषमतिप्रमाणमेव स पुरुष उत्तङ्कमभ्यभाषत ॥ १.३.९८ ॥

उपाध्यायाच्या पत्नीने असे सांगितल्यावर उत्तंक निघाला. वाटेने जाताना त्याला एक अतिप्रचंड वृषभ आणि त्यावर बसलेला अतिप्रचंड पुरुष दिसला. तो पुरुष उत्तंकाशी बोलला.

1.3.99

भोउत्तङ्कैतत्पुरीषमस्य ऋषभस्य भक्षयस्वेति स एवमुक्तो नैच्छत् ॥ १.३.९९ ॥

अरे उत्तंका, या वृषभाचे हे शेण खा असे त्याला सांगितले असता त्याने इच्छा केली नाही.

1.3.100

तमाह पुरुषो भूयो भक्षयस्वोत्तङ्क मा विचारयोपाध्यायेनापि ते भक्षितं पूर्वमिति ।
स एवमुक्तो बाढमित्युक्त्वा तदा तद्वृपभस्य मूत्रं पुरीषं च भक्षयित्वोत्तङ्कः संभ्रमाढुत्थित एवापोऽनुस्पृश्य प्रतस्थे ॥ १.३.१०० ॥

तो पुरुष त्याला पुन्हा म्हणाला, "उत्तंका, खा, संकोच करू नकोस; उपाध्यायानेही तुझ्याकडून पूर्वी खाल्लेलेच खाल्ले आहे." असे सांगितल्यावर "ठीक आहे" असे म्हणून तेव्हा त्या वृषभाचे मूत्र व शेण खाऊन उत्तंक घाईघाईने उठला आणि पाण्याला स्पर्श करून निघाला.

1.3.102

यत्र स क्षत्रियः पौष्यस्तमुपेत्यासीनमपश्यदुत्तङ्कः ।
स उत्तङ्कस्तमुपेत्याशीर्भिरभिनन्द्योवाच ॥ १.३.१०२ ॥

जिथे तो क्षत्रिय पौष्य होता तिथे पोहोचून उत्तंकाने त्याला बसलेले पाहिले. मग उत्तंक त्याच्याजवळ जाऊन आशीर्वादांनी त्याला अभिवादन करून म्हणाला.

1.3.103

अर्थी भवन्तमुपागतोऽस्मीति स एनमभिवाद्योवाच ।
भगवन्पौष्यः खल्वहं किं करवाणीति ॥ १.३.१०३ ॥

"मी आपल्याकडे याचक म्हणून आलो आहे" असे म्हणून त्याने त्याला नमस्कार करून सांगितले, "भगवन्, मी खरोखर पौष्य आहे. मी काय करू?"

1.3.104

स तमुवाच गुर्वर्थं कुण्डलयोरर्थेनाभ्यागतोऽस्मि ।
ये वै ते क्षत्रिया पिनद्धे कुण्डले ते भवान्दातुमर्हतीति ॥ १.३.१०४ ॥

तो त्याला म्हणाला, "गुरूंसाठी, कुंडलांच्या कारणाने मी आलो आहे. तुमची जी कुंडले परिधान केलेली आहेत ती तुम्ही मला देण्यास योग्य आहात."

1.3.105

तं प्रत्युवाच पौष्यः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रिया याच्यतामिति ।
स तेनैवमुक्तः प्रविश्यान्तःपुरं क्षत्रियां नापश्यत् ॥ १.३.१०५ ॥

पौष्य त्याला उत्तरला, "अंतःपुरात प्रवेश करून क्षत्रिय स्त्रियांना माग." त्याला असे सांगितले गेले असता तो अंतःपुरात गेला, पण क्षत्रिय स्त्री त्याला दिसली नाही.

1.3.106

स पौष्यं पुनरुवाच न युक्तं भवताऽहमनृतेनोपचरितुं न हि तेऽन्तःपुरे क्षत्रिया सन्निहिता नैनां पश्यामि ॥ १.३.१०६ ॥

तो पौष्याला पुन्हा म्हणाला, "असत्याने माझ्याशी वागणे तुम्हाला योग्य नाही. तुमच्या अंतःपुरात क्षत्रिय स्त्रिया उपस्थित नाहीत; मला ती दिसत नाही."

1.3.107

स एवमुक्तः पौष्यः क्षणमात्रं विमृश्योत्तङ्कं प्रत्युवाच ।
नियतं भवानुच्छिष्टः स्मर तावन्न हि सा क्षत्रिया उच्छिष्टेनाशुचिना शक्या द्रष्टुं पतिव्रतात्वात्सैषा नाशुचेर्दर्शनमुपैतीति ॥ १.३.१०७ ॥

असे सांगितल्यावर पौष्याने क्षणभर विचार करून उत्तंकाला उत्तर दिले, "निश्चितच तुम्ही उष्टे खाल्लेले, अशुद्ध आहात; हे लक्षात ठेवा. उष्टे खाल्लेल्या अशुद्ध माणसाला ती क्षत्रिय स्त्री आत्ता पाहता येणार नाही; ती पतिव्रता असल्याने अशुद्धाचे दर्शन घेत नाही."

1.3.108

अथैवमुक्त उत्तङ्कः स्मृत्वोवाचास्ति खलु मया तु भक्षितं नोपस्पृष्टमागच्छतेति ।
तं पौष्यः प्रत्युवाच एष ते व्यतिक्रमो नोत्थितेनोपस्पृष्टं भवति शीघ्रमागच्छतेति ॥ १.३.१०८ ॥

असे सांगितल्यावर उत्तंकाने स्मरण करून म्हटले, "खरोखर मी काही खाल्ले आहे, आचमन केलेले नाही. या." पौष्य त्याला म्हणाला, "ही तुमची चूक आहे. उठलेल्या माणसाचे आचमन पूर्ण होत नाही. लवकर या."

1.3.109

अथोत्तङ्कस्तं तथेत्युक्त्वा प्राङ्मुख उपावेश्य सुप्रक्षालितपाणिपादवदनो निःशब्दाभिरफेनाभिरनुष्णाभिर्हृद्गताभिरद्भिस्त्रिः पीत्वा द्विः परिमृज्य खान्यद्भिरुपस्पृश्य चान्तःपुरं प्रविवेश ॥ १.३.१०९ ॥

मग उत्तंक "ठीक" म्हणून पूर्वाभिमुख बसले, हात, पाय व तोंड चांगले धुवून, आवाज न करणारे, फेस नसलेले, गरम नसलेले, हृदयापर्यंत पोहोचणारे पाणी तीन वेळा प्याले, दोन वेळा पुसले, इंद्रियद्वारे पाण्याने स्पर्श करून अंतःपुरात प्रवेश केला.

1.3.110

ततस्तां क्षत्रियामपश्यत्सा च दृष्ट्वैवोत्तङ्कं प्रत्युत्थायाभिवाद्योवाच स्वागतं ते भगवन्नाज्ञापय किं करवाणीति ॥ १.३.११० ॥

मग त्यांनी त्या क्षत्रिय स्त्रीला पाहिले. तिने उत्तंकाला पाहताच उठून नमस्कार करून म्हटले, "भगवन्, तुमचे स्वागत आहे. आज्ञा करा, मी काय करू?"

1.3.111

स तामुवाचैते कुण्डले गुर्वर्थं मे भिक्षिते दातुमर्हसीति ।
सा प्रीता तेन तस्य सद्भावेन पात्रमयमनतिक्रमणीयश्चेति मत्वा ते कुण्डले अवमुच्यास्मै प्रायच्छदाह चैनमेते कुण्डले तक्षको नागराजः सुभृशं प्रार्थयत्यप्रमत्तो नेतुमर्हसीति ॥ १.३.१११ ॥

तो त्याला म्हणाला, 'ही दोन कुंडले माझ्या गुरूंसाठी भिक्षा म्हणून मागत आहे; तुम्ही द्यावीत.' त्याच्या सद्भावाने प्रसन्न होऊन, हा योग्य पात्र आहे, याची अवहेलना करू नये असे मानून तिने ती कुंडले काढून त्याला दिली, आणि म्हणाली, 'ही कुंडले नागराज तक्षक अत्यंत इच्छितो; सावधपणे घेऊन जा.'

1.3.112

स एवमुक्तस्तां क्षत्रियां प्रत्युवाच भवती सुनिर्वृता भवतु ।
न मां शक्तस्तक्षको नागराजो धर्षयितुमिति ॥ १.३.११२ ॥

असे म्हटले गेल्यावर तो त्या क्षत्रिय स्त्रीला उत्तरला, 'तुम्ही अत्यंत समाधानी असा. नागराज तक्षक मला हानी करण्यास समर्थ नाही.'

1.3.113

स एवमुक्त्वा तां क्षत्रियामामन्त्र्य पौष्यसकाशमागच्छत् ।
आह चैनं भोः पौष्य प्रीतोऽस्मीति तमुत्तङ्कं पौष्यः प्रत्युवाच ॥ १.३.११३ ॥

असे सांगून, त्या क्षत्रिय स्त्रीचा निरोप घेऊन तो पौष्याजवळ आला. त्याला म्हणाला, 'हे पौष्या, मी प्रसन्न आहे.' तेव्हा पौष्याने उत्तंकाला उत्तर दिले.

1.3.114

भगवंश्चिरेण पात्रमासाद्यते भवाश्च गुणवानतिथिस्तदिच्छे श्राद्धं कर्तुं क्रियतां क्षण इति ॥ १.३.११४ ॥

'भगवन्, योग्य पात्र बऱ्याच काळाने मिळते; आपण गुणवान अतिथी आहात; म्हणून मला श्राद्ध करायचे आहे. थोडा वेळ थांबावे.'

1.3.115

तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच कृतक्षण एवास्मि शीघ्रमिच्छामि यथोपपन्नमन्नमुपस्कृतं भवतेति स तथेत्युक्त्वा यथोपपन्नेनान्नेनैनं भोजयामास ॥ १.३.११५ ॥

उत्तंक उत्तरला, "मी वेळेवरच आलो आहे; जे अन्न तयार आहे ते लवकर सिद्ध करावे अशी माझी इच्छा आहे." तो "ठीक" म्हणून, जे अन्न उपलब्ध होते त्यानेच त्यांना भोजन घातले.

1.3.116

अथोत्तङ्कः सकेशं शीतमन्नं दृष्ट्वा अशुच्येतदिति मत्वा तं पौष्यमुवाच ।
यस्मान्मे अशुच्यन्नं ददासि तस्मादन्धो भविष्यसीति ॥ १.३.११६ ॥

मग उत्तंकाने केस असलेले थंड अन्न पाहून, "हे अशुद्ध आहे" असे मानून पौष्याला म्हटले, "कारण तू मला अशुद्ध अन्न दिलेस, म्हणून तू आंधळा होशील."

1.3.117

तं पौष्यः प्रत्युवाच ।
यस्मात्त्वमदुष्टमन्नंदूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ॥ १.३.११७ ॥

पौष्य त्याला म्हणाला, "तू शुद्ध अन्न दूषित करतोस म्हणून तू संतानहीन होशील." तेव्हा उत्तंकाने त्याला उत्तर दिले.

1.3.118

न युक्तं भवताऽन्नमशुचि दत्त्वा प्रतिशापं दातुं तस्मादन्नमेव प्रत्यक्षीकुरु ।
ततः पौष्यस्तदन्नमशुचि दृष्ट्वा तस्याशुचिभावमपरोक्षयामास ॥ १.३.११८ ॥

उत्तंक म्हणाला, "अशुद्ध अन्न देऊन तुला प्रतिशाप देणे योग्य नाही; म्हणून अन्नच परत दाखव." तेव्हा पौष्याने ते अशुद्ध अन्न पाहून त्याची अशुद्धता प्रत्यक्ष दाखवली.

1.3.119

अथ तदन्नं मुक्तकेश्या स्त्रियोपहृतमनुष्णं सकेशं चाशुच्येतदिति मत्वा तमृषिमुत्तङ्कं प्रसादयामास ॥ १.३.११९ ॥

मग मोकळ्या केसांच्या स्त्रीने आणलेले ते अन्न थंड आणि केसांनी युक्त पाहून, "हे अशुद्ध आहे" असे मानून त्याने ऋषी उत्तंकाला प्रसन्न केले.

1.3.120

भघवन्नेतदज्ञानादन्नं सकेशमुपाहृतं शीतं च ।
तत्क्षामये भवन्तं न भवेयमन्ध इति।
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ॥ १.३.१२० ॥

हे भगवन्, अज्ञानामुळे हे अन्न केसांसह आणि थंड आणले गेले. म्हणून मी आपली क्षमा मागतो, मी आंधळा होऊ नये म्हणून. असे उत्तंक त्यांना म्हणाला.

1.3.121

न मृषा ब्रवीमि भूत्वा त्वमन्धो नचिरादनन्धो भविष्यसीति ।
ममापि शापो भवता दत्तो न भवेदिति ॥ १.३.१२१ ॥

मी खोटे बोलत नाही. तू आंधळा होशील, पण थोड्याच काळात तू पुन्हा अंधळा राहणार नाहीस. तू मला दिलेला शापही व्यर्थ ठरू नये.

1.3.122

तं पौष्यः प्रत्युवाच न चाहं शक्तः शापं प्रत्यादातुं न हि मे मन्युरद्याप्युपशमं गच्छति किं चैतद्भवता न ज्ञायते ।
यथा ॥ १.३.१२२ ॥

पौष्य त्याला म्हणाला, मी शाप मागे घेण्यास समर्थ नाही, कारण माझा क्रोध आजही शांत झालेला नाही. हे तुला कळत नाही का? जसे…

1.3.123

नवनीतं हृदयं ब्राह्मणस्य ।
वाचि क्षुरो निहितस्तीक्ष्णधारः।
तदुभयमेतद्विपरीतं क्षत्रियस्य ।
वाङ्नवनीतं हृदयं तीक्ष्णधारम्॥ इति ॥ १.३.१२३ ॥

ब्राह्मणाचे हृदय लोण्यासारखे आहे; त्याच्या वाणीत तीक्ष्ण धारेचा वस्तरा ठेवलेला आहे. हे दोन्ही क्षत्रियाच्या बाबतीत उलट आहेत: क्षत्रियाची वाणी लोणी, हृदय तीक्ष्ण धारेचे.

1.3.124

तदेवंगते न शक्तोऽहं तीक्ष्णहृदयत्वात्तं शापमन्यथाकर्तुं गम्यतामिति ।
तमुत्तङ्कः प्रत्युवाच ॥ १.३.१२४ ॥

म्हणून या स्थितीत माझ्या तीक्ष्ण हृदयामुळे तो शाप बदलण्यास मी समर्थ नाही. आता जा. असे उत्तंक त्याला म्हणाला.

1.3.125

भवताऽहमन्नस्याशुचिभावमालक्ष्य प्रत्यनुनीतः ।
प्राक् च तेऽभिहितं यस्माददुष्टमन्नं दूषयसि तस्मादनपत्यो भविष्यसीति।
दुष्टे चान्ने नैष मम शापो भविष्यतीति ॥ १.३.१२५ ॥

तुझ्याकडून अन्नातील अशुद्धता पाहून मी शांत झालो होतो. पूर्वी तुला सांगितले होते की जे अन्न दूषित नाही ते तू दूषित करतोस, म्हणून तू अपत्यहीन होशील. आणि दूषित अन्नात हा माझा शाप होणार नाही.

1.3.126

साधयामस्तावदित्युक्त्वा प्रातिष्ठतोत्तङ्कस्ते कुण्डले गृहीत्वा ।
सोऽपश्यदथ पथि नग्नं क्षपणकमागच्छन्तं मुहुर्मुहुर्दृश्यमानमदृश्यमानं च ॥ १.३.१२६ ॥

'आपण आता हे पूर्ण करू' असे म्हणून उत्तंक ती कुंडले घेऊन निघाला. मग वाटेत त्याला एक नग्न क्षपणक येताना दिसला; तो वारंवार दिसत आणि नाहीसा होत होता.

1.3.127

अथोत्तङ्कस्ते कुण्डले संन्यस्य भूमावुदकार्थं प्रचक्रमे ।
एतस्मिन्नन्तरे स क्षपणकस्त्वरमाण उपसृत्य ते कुण्डले गृहीत्वा प्राद्रवत् ॥ १.३.१२७ ॥

मग उत्तंकाने ती कुंडले जमिनीवर ठेवून पाण्यासाठी आचमन सुरू केले. याच अवधीत तो क्षपणक घाईने जवळ येऊन ती कुंडले घेऊन पळून गेला.

1.3.128

तमुत्तङ्कोऽभिसृत्य कृतोदककार्यः शुचिः प्रयतो नमो देवेभ्यो गुरुभ्यश्च कृत्वा महता जवेन तमन्वयात् ॥ १.३.१२८ ॥

उत्तंकाने जलकर्म पूर्ण करून, शुचिर्भूत आणि संयमी होऊन, देव व गुरूंना नमस्कार करून, मोठ्या वेगाने त्याचा पाठलाग केला.

1.3.129

तस्य तक्षको दृढमासन्नः सतं जग्राह ।
गृहीतमात्रः स तद्रूपं विहाय तक्षकस्वरूपं कृत्वा सहसा धरण्यां विवृतं महाबिलं प्रविवेश ॥ १.३.१२९ ॥

तक्षकाने त्याला घट्ट धरले. धरताच त्याने आपले रूप सोडून तक्षकाचे रूप घेतले आणि अचानक पृथ्वीतील उघड्या असलेल्या महाबिळात प्रवेश केला.

1.3.130

प्रविश्य च नागलोकं स्वभवनमगच्छत् ।
अथोत्तङ्कस्तस्याः क्षत्रियाया वचः स्मृत्वा तं तक्षकमन्वगच्छत् ॥ १.३.१३० ॥

नागलोकात प्रवेश करून तो आपल्या भवनाकडे गेला. मग उत्तंकाने त्या क्षत्रिय स्त्रीचे शब्द स्मरून तक्षकाचा पाठलाग केला.

1.3.131

स तद्बिलं दण्डकाष्ठेन चखान न चाशकत् ।
तं क्लिश्यमानमिन्द्रोऽपश्यत्स वज्रं प्रेषयामास।
गच्छास्य ब्राह्मणस्य साहाय्यं कुरुष्वेति ॥ १.३.१३१ ॥

त्याने दंडकाष्ठाने ते बीळ खोदले, पण त्याला यश आले नाही. क्लेश भोगणाऱ्या त्याला पाहून इंद्राने वज्र पाठवले आणि म्हटले, 'जा, या ब्राह्मणाला साहाय्य कर.'

1.3.132

अथ वज्रं दण्डकाष्ठमनुप्रविश्य तद्बिलमदारयत् ॥ १.३.१३२ ॥

मग वज्राने दंडकाष्ठात प्रवेश करून ते बीळ फोडले.

1.3.133

तमुत्तङ्कोऽनुविवेश तेनैव बिलेन प्रविश्य च तं नागलोकमपर्यन्तमनेकविधप्रासादहर्म्यवलभीनिर्यूहशतसंकुलमुच्चावचक्रीडाश्चर्यस्थानावकीर्णमपश्यत् ॥ १.३.१३३ ॥

उत्तंकाने त्याच बिळातून त्याचा पाठलाग करत प्रवेश केला. नागलोकात प्रवेश करून त्याने ते पाहिले—अनंत, अनेक प्रकारच्या प्रासादांनी, हर्म्यांनी, गच्चींनी आणि शेकडो पुढे आलेल्या गवाक्षांनी भरलेले, उंच-सखल आश्चर्यकारक क्रीडास्थानांनी विखुरलेले.

1.3.134

स तत्र नागांस्तानस्तुवदेभिः श्लोकैः ।
य ऐरावतराजानः सर्पाः समितिशोभाः।
क्षरन्त इव जीमूताः सविद्युत्पवनेरिताः ॥ १.३.१३४ ॥

तेथे त्याने त्या नागांची या श्लोकांनी स्तुती केली — ऐरावताच्या वंशातील राजे, युद्धात शोभणारे सर्प, वीज आणि वाऱ्याने प्रेरित होऊन वर्षणारे ढग जणू.

1.3.135

सुरूपा बहुरूपाश्च तथा कल्माषकुण्डलाः ।
आदित्यवन्नाकपृष्ठे रेजुरैरावतोद्भवाः ॥ १.३.१३५ ॥

सुंदर रूपाचे, अनेक रूपे धारण करणारे, चित्रविचित्र कुंडले घातलेले, ऐरावतापासून जन्मलेले नाग स्वर्गाच्या पृष्ठभागावर सूर्यासारखे तळपले.

1.3.136

बहूनि नागवेश्मानि गङ्गायास्तीर उत्तरे ।
तत्रस्थानपि संस्तौमि महतः पन्नगानहम् ॥ १.३.१३६ ॥

गंगेच्या उत्तर तीरावर नागांची अनेक निवासस्थाने आहेत; तेथे राहणाऱ्या महान सर्पांचीही मी स्तुती करतो.

1.3.137

इच्छेत्कोऽर्कांशुसेनायां चर्तुमैरावतं विना ।
शतान्यशीतिरष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः ॥ १.३.१३७ ॥

ऐरावताशिवाय सूर्यकिरणांच्या सेनेत संचार कोणाला हवा असेल? (ते) शंभर, ऐंशी, आठ आणि वीस हजार आहेत.

1.3.138

सर्पाणां प्रग्रहा यान्ति धृतराष्ट्रो यदैजति ।
ये चैनमुपसर्पन्ति ये च दूरपथं गताः ॥ १.३.१३८ ॥

धृतराष्ट्र चालू लागला की सर्पांचे लगाम चालतात; जे त्याच्याजवळ येतात आणि जे दूरच्या मार्गाला गेले आहेत.

1.3.139

अहमैरावतज्येष्ठभ्रातृभ्योऽकरवं नमः ।
यस्य वासः कुरुक्षेत्रे खाण्डवे चाभवत्पुरा ॥ १.३.१३९ ॥

ऐरावताच्या ज्येष्ठ बंधूंना मी नमस्कार केला; पूर्वी ज्यांचे वास्तव्य कुरुक्षेत्रात आणि खांडवात होते.

1.3.140

तं नागराजमस्तौषं कुण्डलार्थाय तक्षकम् ।
तक्षकश्चाश्वसेनश्च नित्यं सहचरावुभौ ॥ १.३.१४० ॥

कुंडलांसाठी मी त्या नागराज तक्षकाची स्तुती केली. तक्षक आणि अश्वसेन हे दोघेही नेहमी सोबत असतात.

1.3.141

कुरुक्षेत्रं च वसतां नदीमिक्षुमतीमनु ।
जघन्यजस्तक्षकस्य श्रुतसेनेति यः सुतः ॥ १.३.१४१ ॥

कुरुक्षेत्र आणि इक्षुमती नदीकाठी राहणाऱ्यांमध्ये, तक्षकाचा धाकटा मुलगा श्रुतसेन नावाचा जो.

1.3.142

अवसद्यो महद्द्युम्नि प्रार्थयन्नागमुख्यताम् ।
करवाणि सदा चाहं नमस्तस्मै महात्मने ॥ १.३.१४२ ॥

जो महातेजस्वी, नागांमध्ये श्रेष्ठत्वाची इच्छा करीत राहतो, त्याचे मी नेहमी कार्य करीन. त्या महात्म्याला नमस्कार.

1.3.143

सौतिरुवाच ।
एवं स्तुत्वा स विप्रर्षिरुत्तङ्को भुजगोत्तमान्।
नैव ते कुण्डले लेभे ततश्चिन्तामुपागमत् ॥ १.३.१४३ ॥

सौती म्हणाला: असे स्तवन करून विप्रऋषी उत्तंक श्रेष्ठ नागांची स्तुती केली, परंतु त्याला ती कुंडले मिळाली नाहीत. तेव्हा तो चिंतेत पडला.

1.3.144

एवं स्तुवन्नपि नागान्यदा ते कुण्डले नालभत्तदाऽपश्यत्स्त्रियौ तन्त्रे अधिरोप्य सुवेमे पटं वयन्त्यौ ।
तस्मिंस्तन्त्रे कृष्णाः सिताश्च तन्तवश्चक्रं चापश्यद्द्वादशारं षड्भिः कुमारैः परिवर्त्यमानं पुरुषं चापश्यदश्वं च दर्शनीयम् ॥ १.३.१४४ ॥

अशा प्रकारे नागांची स्तुती करूनही जेव्हा त्याला ती कुंडले मिळाली नाहीत, तेव्हा त्याने दोन स्त्रिया मागावर पट विणताना पाहिले. त्या मागावर काळे आणि पांढरे धागे होते; बारा आऱ्यांचे एक चक्र सहा मुले फिरवत असलेली त्याने पाहिली, आणि एक पुरुष व एक सुंदर घोडा त्याने पाहिला.