महाभारत · अध्याय 1.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.30.1
स्पष्टमात्रा तु पद्भ्यां सा गरुडेन बलीयसा ।
अभज्यत तरोः शाखा भग्नां चैकामधारयत् ॥ १.३०.१ ॥
बलवान गरुडाने तिच्या पायांनी झाडाची एक फांदी मोडली; मोडलेल्या फांद्यांपैकी एक तिने धरून ठेवली.
1.30.2
तां भङ्क्त्वा स महाशाखां स्मयमानो विलोकयन् ।
अथात्रं लम्बतोऽपश्यद्वालखिल्यानधोमुखान् ॥ १.३०.२ ॥
ती मोठी फांदी मोडून तो हसत पाहत असताना त्याने उलटे लटकलेले बालखिल्य ऋषी पाहिले.
1.30.3
ऋषयो ह्यत्र लम्बन्ते न हन्यामिति तानृषीन् ।
तपोरतांल्लम्बमानान्ब्रह्मर्षीनभिवीक्ष्य सः ॥ १.३०.३ ॥
येथे ऋषी लटकत आहेत, त्यांना मी मारणार नाही असे म्हणून तपात रत असलेल्या त्या लटकलेल्या ब्रह्मर्षींना पाहून तो—
1.30.4
हन्यादेतान्संपतन्ती शाखेत्यथ विचिन्त्य सः ।
नखैर्दृढतरं वीरः संगृह्य गजकच्छपौ ॥ १.३०.४ ॥
'पडणारी ही फांदी यांना मारील' असा विचार करून त्या वीराने आपल्या नखांनी हत्ती आणि कासव अत्यंत घट्ट धरले.
1.30.5
स तद्विनाशसंत्रासादभिपत्य स्वगाधिपः ।
शाखामास्येन जग्राह तेषामेवान्ववेक्षया ॥ १.३०.५ ॥
त्यांच्या विनाशाच्या भीतीने पक्ष्यांचा राजा झेपावला आणि आपल्या चोचीने ती फांदी धरली; केवळ त्यांच्याबद्दलच्या आदराने.
1.30.6
अतिदैवं तु तत्तस्य कर्म दृष्ट्वा महर्षयः ।
विस्मयोत्कम्पहृदया नाम चक्रुर्महाखगे ॥ १.३०.६ ॥
त्याचे ते दैवी कर्म पाहून महर्षींनी विस्मय आणि कंपित हृदयाने त्या महान पक्ष्याला नाव दिले.
1.30.7
गुरुं भारं समासाद्योड्डीन एष विहङ्गमः ।
गरुडस्तु खगश्रेष्ठस्तस्मात्पन्नगभोजनः ॥ १.३०.७ ॥
जड भार घेऊन हा पक्षी उडाला. पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला गरुड म्हणूनच सर्पभक्षक आहे.
1.30.8
ततः शनैः पर्यपतत्पक्षैः शैलान्प्रकम्पयन् ।
एवं सोऽभ्यपतद्देशान्बहून्सगजकच्छपः ॥ १.३०.८ ॥
मग हळूहळू पंखांनी पर्वत कंपवत तो उडाला. अशा प्रकारे हत्ती व कासवांसह अनेक देशांवर तो झेपावला.
1.30.9
दयार्थं वालखिल्यानां न च स्थानमविन्दत ।
स गत्वा पर्वतश्रेष्ठं गन्धमादनमञ्जसा ॥ १.३०.९ ॥
वालखिल्यांच्या दयेसाठी त्याला स्थान मिळाले नाही. तो पर्वतश्रेष्ठ गंधमादनावर त्वरेने गेला.
1.30.10
ददर्श कश्यपं तत्र पितरं तपसि स्थितम् ।
ददर्श तं पिता चापि दिव्यरूपं विहङ्गमम् ॥ १.३०.१० ॥
तेथे तपश्चर्येत उभ्या असलेल्या पिता कश्यपाला त्याने पाहिले. पित्यानेही त्या दिव्यरूप पक्ष्याला पाहिले.
1.30.11
तेजोवीर्यबलोपेतं मनोमारुतरंहसम् ।
शैलशृङ्गप्रतीकाशं ब्रह्मदण्डमिवोद्यतम् ॥ १.३०.११ ॥
तेज, वीर्य, बलाने युक्त; मन व वाऱ्याच्या वेगाचा; पर्वतशिखरासारखा; उगारलेल्या ब्रह्मदंडासारखा.
1.30.12
अचिन्त्यमनभिध्येयं सर्वभूतभयंकरम् ।
महावीर्यधरं रौद्रं साक्षादग्निमिवोद्यतम् ॥ १.३०.१२ ॥
अचिंत्य, ध्यानातीत, सर्व प्राण्यांना भय देणारा, महापराक्रम धारण करणारा, रौद्र; साक्षात उठलेल्या अग्नीसारखा.
1.30.13
अप्रधृष्यमजेयं च देवदानवराक्षसैः ।
भेत्तारं गिरिशृङ्गाणां समुद्रजलशोषणम् ॥ १.३०.१३ ॥
देव, दानव आणि राक्षस यांना अजेय व अपराजित; पर्वतशिखरे भेदणारा आणि समुद्रजल शोषणारा.
1.30.14
लोकसंलोडनं घोरं कृतान्तसमदर्शनम् ।
तमागतमभिप्रेक्ष्य भगवान्कश्यपस्तदा।
विदित्वा चास्यं संकल्पमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १.३०.१४ ॥
लोकांना कंपवणारा, भयंकर, कृतान्तासारखा दिसणारा. तो येत आहे हे पाहून भगवान कश्यपांनी त्याचा संकल्प जाणून हे वचन म्हटले.
1.30.15
पुत्र मा साहसं कार्षीर्मा सद्यो लप्स्यसे व्यथाम् ।
मा त्वां दहेयुः संक्रुद्धा वालखिल्या मरीचिपाः ॥ १.३०.१५ ॥
पुत्रा, साहस करू नकोस; लगेच तुला दुःख मिळेल. क्रुद्ध झालेले, किरणे पिणारे वालखिल्य तुला जाळू नयेत.
1.30.16
ततः प्रसादयामास कश्यपः पुत्रकारणात् ।
वालखिल्यान्महाभागांस्तपसा हतकल्मषान् ॥ १.३०.१६ ॥
मग पुत्रासाठी कश्यपांनी तपाने पापनाश झालेल्या महाभाग्यवान वालखिल्यांना प्रसन्न केले.
1.30.17
प्रजाहितार्थमारम्भो गरुडस्य तपोधनाः ।
चिकीर्षति महत्कर्म तदनुज्ञातुमर्हथ ॥ १.३०.१७ ॥
हे तपोधनांनो, गरुडाचा हा आरंभ प्रजाहितासाठी आहे; तो एक महान कार्य करू इच्छितो, म्हणून तुम्ही त्याला अनुमती द्यावी.
1.30.18
एवमुक्ता भगवता मुनयस्ते समभ्ययुः ।
मुक्त्वा शाखां गिरिं पुण्यं हिमवन्त तपोऽर्थिनः ॥ १.३०.१८ ॥
भगवानांनी असे सांगितल्यावर ते मुनी तपाची इच्छा धरून शाखा सोडून पवित्र हिमवान पर्वताकडे गेले.
1.30.19
ततस्तेष्वपयातेषु पितरं विनतासुतः ।
शाखाव्याक्षिप्तवदनः पर्यपृच्छत कश्यपम् ॥ १.३०.१९ ॥
ते निघून गेल्यावर, फांदीने तोंड अडकलेल्या विनतेच्या पुत्राने पिता कश्यपाला विचारले.
1.30.20
भगवन्क्व विमुञ्चामि तरोः शाखामिमामहम् ।
वर्जितं मानुषैर्देशमाख्यातु भगवान्मम ॥ १.३०.२० ॥
हे भगवन्, ही झाडाची फांदी मी कुठे ठेवू? मनुष्यांपासून मुक्त जागा भगवंतांनी मला सांगावी.
1.30.21
ततो निःपुरुषं शैलं हिमसंरुद्धकन्दरम् ।
अगम्यं मनसाप्यन्यैस्तस्याचख्यौ स कश्यपः ॥ १.३०.२१ ॥
तेव्हा कश्यपाने मनुष्यरहित, हिमाने अडवलेल्या गुहा असलेल्या आणि इतरांना मनानेही न गाठता येणाऱ्या एका पर्वताचे वर्णन केले.
1.30.22
तं पर्वतं महाकुक्षिमुद्दिश्य स महाखगः ।
जवेनाभ्यपतत्तार्क्ष्यः सशाखागजकच्छपः ॥ १.३०.२२ ॥
मोठ्या पोकळ्या असलेल्या त्या पर्वताच्या दिशेने तो महापक्षी तार्क्ष्य फांदी, हत्ती आणि कासवासह वेगाने झेपावला.
1.30.23
न तां वध्री परिणहेच्छतचर्मा महातनुम् ।
शाखिनो महतीं शाखां यां प्रगृह्य ययौ खगः ॥ १.३०.२३ ॥
शंभर कातडी असलेला दुर्बल पक्षी त्या मोठ्या देहाला धरू शकत नसे. पक्षी झाडाची जी मोठी फांदी धरून गेला, ती घेऊनच तो गेला.
1.30.24
स ततः शतसाहस्रं योजनान्तरमागतः ।
कालेन नातिमहता गरुडः पतगेश्वरः ॥ १.३०.२४ ॥
मग तो पक्ष्यांचा स्वामी गरुड फार वेळ न लावता एक लाख योजने दूर पोहोचला.
1.30.25
स तं गत्वा क्षणेनैव पर्वतं वचनात्पितुः ।
अमुञ्चन्महतीं शाखां सस्वनं तत्र खेचरः ॥ १.३०.२५ ॥
पित्याच्या आज्ञेने तो क्षणातच त्या पर्वतावर पोहोचला आणि तेथे आकाशचारी गरुडाने एक मोठी फांदी गर्जनेसह सोडली.
1.30.26
पक्षानिलहतश्चास्य प्राकम्पत स शैलराट् ।
मुमोच पुष्पवर्षं च समागलितपादप ॥ १.३०.२६ ॥
पंखांच्या वाऱ्याने आहत होऊन तो पर्वतराज थरथरला; त्याने पुष्पवृष्टी केली आणि वृक्ष उन्मळून पडले.
1.30.27
शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्त गिरेस्तस्य समन्ततः ।
मणिकाञ्चनचित्राणि शोभयन्ति महागिरिम् ॥ १.३०.२७ ॥
त्या पर्वताची शिखरे चहूकडे तुटून पडली; मणी व सोन्याने नटलेली ती शिखरे त्या महापर्वताची शोभा वाढवत होती.
1.30.28
शाखिनो बहवश्चापि शाखयाऽभिहतास्तया ।
काञ्चनैः कुसुमैर्भान्ति विद्युत्वन्त इवाम्बुदाः ॥ १.३०.२८ ॥
त्या फांदीच्या आघाताने अनेक वृक्ष सोनेरी फुलांनी विजेने युक्त मेघांसारखे चमकत होते.
1.30.29
ते हेमविकचा भूमौ युताः पर्वतधातुभिः ।
व्यराजञ्छाखिनस्तत्र सूर्यांशुप्रतिरञ्जिताः ॥ १.३०.२९ ॥
सोनेरी फुललेले ते वृक्ष जमिनीवर पर्वतीय धातूंसह मिसळून सूर्यकिरणांनी रंगलेले तेथे झळकले.
1.30.30
ततस्तस्य गिरेः शृङ्गमास्थाय स खगोत्तमः ।
भक्षयामास गरुडस्तावुभौ गजकच्छपौ ॥ १.३०.३० ॥
मग त्या पर्वताच्या शिखरावर चढून पक्ष्यांमध्ये श्रेष्ठ गरुडाने ते दोन्ही, हत्ती आणि कासव, खाऊन टाकले.
1.30.31
तावुभौ भक्षयित्वा तु स तार्क्ष्यः कूर्मकुञ्जरौ ।
ततः पर्वतकूटाग्रादुत्पपात महाजवः ॥ १.३०.३१ ॥
ते दोन्ही, कासव आणि हत्ती, खाऊन तो ताक्ष्य महावेगाने पर्वतशिखराच्या टोकावरून वर उडाला.
1.30.32
प्रावर्तन्ताथ देवानामुत्पाता भयशंसिनः ।
इन्द्रस्य वज्रं दयितं प्रजज्वाल भयात्ततः ॥ १.३०.३२ ॥
तेव्हा देवांमध्ये भय सूचित करणारे अपशकुन प्रकट होऊ लागले; भयाने इंद्राचे प्रिय वज्र प्रज्वलित झाले.
1.30.33
सधूमा न्यपतत्सार्चिर्दिवोल्का नभसश्च्युता ।
तथा वसूनां रुद्राणामादित्यानां च सर्वशः ॥ १.३०.३३ ॥
धूर आणि ज्वालांसह आकाशातून उल्का कोसळली; तसेच वसू, रुद्र आणि आदित्य यांच्याकडूनही सर्वत्र.
1.30.34
साध्यानां मरुतां चैव ये चान्ये देवतागणाः ।
स्वं स्वं प्रहरणं तेषां परस्परमुपाद्रवत् ॥ १.३०.३४ ॥
साध्य, मरुत आणि इतर देवगणांची आपापली शस्त्रे एकमेकांवर धावून गेली.
1.30.35
अभूतपूर्वं संग्रामे तदा देवासुरेऽपि च ।
ववुर्वाताः सनिर्घाताः पेतुरुल्काः सहस्रशः ॥ १.३०.३५ ॥
देव–असुर यांच्या त्या युद्धात पूर्वी कधीही न घडलेल्या प्रकारे वज्रगर्जनेसह वारे वाहिले; हजारो उल्का कोसळल्या.
1.30.36
निरभ्रमेव चाकाशं प्रजगर्ज महास्वनम् ।
देवानामपि यो देवः सोऽप्यवर्षत शोणितम् ॥ १.३०.३६ ॥
मेघ नसतानाही आकाश महानादाने गर्जले; आणि देवांमध्ये जो देव तोही रक्ताचा वर्षाव करू लागला.
1.30.37
मम्लुर्माल्यानि देवानां नेशुस्तेजांसि चैव हि ।
उत्पातमेघा रौद्राश्च ववृषुः शोणितं बहु ॥ १.३०.३७ ॥
देवांच्या माळा कोमेजल्या आणि त्यांचे तेजही नष्ट झाले. भयंकर उत्पात-मेघ विपुल रक्त वर्षू लागले.
1.30.38
रजांसि मुकुटान्येषामुत्थितानि व्यधर्षयन् ।
ततस्त्राससमुद्विग्नः सह देवैः शतक्रतुः।
उत्पातान्दारुणान्पश्यन्नित्युवाच बृहस्पतिम् ॥ १.३०.३८ ॥
उठलेल्या धुळीने त्यांचे मुकुट मलिन केले. तेव्हा भयाने व्याकुळ झालेला शतक्रतू इंद्र देवांसह भयानक उत्पात पाहत बृहस्पतीला म्हणाला.
1.30.39
किमर्थं भगवन्घोरा उत्पाताः सहसोत्थिताः ।
न च शत्रुं प्रपश्यामि युधि यो नः प्रधर्षयेत् ॥ १.३०.३९ ॥
हे भगवन्, ही भयंकर उत्पात अचानक का उठले? युद्धात आपल्यावर आक्रमण करू शकेल असा शत्रू मला दिसत नाही.
1.30.40
तवापराधाद्देवेन्द्र प्रमादाच्च शतक्रतो ।
तपसा वालखिल्यानां महर्षीणां महात्मनाम् ॥ १.३०.४० ॥
हे देवेन्द्रा, हे शतक्रतो, हे तुझ्या अपराधामुळे आणि प्रमादामुळे, तसेच महात्मे वालखिल्य महर्षींच्या तपामुळे घडले आहे.
1.30.41
कश्यपस्य मुनेः पुत्रो विनतायाश्च खेचरः ।
हर्तुं सोममभिप्राप्तो बलवान्कामरूपधृक् ॥ १.३०.४१ ॥
कश्यप मुनी आणि विनता यांचा पुत्र, आकाशात संचार करणारा, बलवान, इच्छेनुसार रूप धारण करणारा—सोम हरण करण्यासाठी आला आहे.
1.30.42
समर्थो बलिनां श्रेष्ठो हर्तुं सोमं विहंगमः ।
सर्वं संभावयाम्यस्मिन्नसाध्यमपि साधयेत् ॥ १.३०.४२ ॥
बलवानांत श्रेष्ठ असा तो विहंगम सोम हरण्यास समर्थ आहे. त्याच्याबाबत मला सर्व काही शक्य वाटते; तो असाध्य गोष्टही साध्य करू शकेल.
1.30.43
श्रुत्वैतद्वचनं शक्रः प्रोवाचामृतरक्षिणः ।
महावीर्यबलः पक्षी हर्तुं सोममिहोद्यतः ॥ १.३०.४३ ॥
हे ऐकून इंद्र अमृताच्या रक्षकांना म्हणाला: महापराक्रमी आणि बलवान हा पक्षी येथे सोम हरण करण्यास सज्ज झाला आहे.
1.30.44
युष्मान्संबोधयाम्येष गृहीत्वावरणायुधान् ।
परिवार्यामृतं सर्वे यूयं मद्वचनादिह ॥ १.३०.४४ ॥
मी तुम्हाला सावध करतो; हा कवच व शस्त्रे घेऊन आला आहे. माझ्या वचनाप्रमाणे तुम्ही सर्वजण येथे अमृताभोवती उभे राहा.
1.30.45
रक्षध्वं विबुधा वीरा यथा न स हरेद्बलात् ।
अतुलं हि बलं तस्य बृहस्पतिरुवाच ह ॥ १.३०.४५ ॥
हे वीर देवांनो, तो बलाने अमृत हरण करू नये म्हणून रक्षण करा; त्याचे बल अतुलनीय आहे, असे बृहस्पती म्हणाले होते.
1.30.46
तच्छ्रुत्वा विबुधा वाक्यं विस्मिता यत्नमास्थिताः ।
परिवार्यामृतं तस्थूर्वज्री चेन्द्रः प्रतापवान् ॥ १.३०.४६ ॥
हे ऐकून देव आश्चर्यचकित झाले आणि प्रयत्नपूर्वक अमृताभोवती उभे राहिले; वज्रधारी प्रतापी इंद्रही उभा राहिला.
1.30.47
धारयन्तो विचित्राणि काञ्चनानि मनस्विनः ।
कवचानि महार्हाणि वैदूर्यविकृतानि च ॥ १.३०.४७ ॥
विचित्र, सोनेरी, अत्यंत मौल्यवान कवचे धारण करणारे मनस्वी देव; आणि वैडूर्याने सजवलेली कवचे.
1.30.48
चर्माण्यपि च गात्रेषु भानुमन्ति दृढानि च ।
विविधानि च शस्त्राणि घोररूपाण्यनेकशः ॥ १.३०.४८ ॥
शरीरावर चमकणाऱ्या मजबूत ढाली आणि अनेक प्रकारची भयंकर रूपाची शस्त्रेही होती.
1.30.49
शिततीक्ष्णाग्रधाराणि समुद्यम्य सुरोत्तमः ।
सविस्फुलिङ्गज्वालानि सधूमानि च सर्वशः ॥ १.३०.४९ ॥
तीक्ष्ण धारदार पाती असलेली शस्त्रे उचलून देवश्रेष्ठांनी ठिणग्या, ज्वाला व धुरासह सर्व बाजूंनी ती उंचावली.
1.30.50
चक्राणि परघांश्चैव त्रिशूलानि परश्वधान् ।
शक्तीश्च विविधास्तीक्ष्णाः करवालांश्च निर्मलान्।
स्वदेहरूपाण्यादाय गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः ॥ १.३०.५० ॥
चक्रे, परिघ, त्रिशूळे, परशू, विविध तीक्ष्ण शक्ती, निर्मळ तलवारी आणि भयंकर रूपाच्या गदा — आपल्या देहाच्या आकाराची ही शस्त्रे घेऊन.
1.30.51
तैः शस्त्रैर्भानुमद्भिस्ते दिव्याभरणभूषिताः ।
भानुमन्तः सुरगणास्तस्थुर्विगतकल्मषाः ॥ १.३०.५१ ॥
त्या तेजस्वी शस्त्रांसह, दिव्य अलंकारांनी सजलेले, तेजस्वी आणि निष्कलंक देवगण उभे राहिले.
1.30.52
अनुपमबलवीर्यतेजसो ।
धृतमनसः परिरक्षणेऽमृतस्य।
असुरपुरविदारणाः सुरा ।
ज्वलनसमिद्धवपुःप्रकाशिनः ॥ १.३०.५२ ॥
अनुपम बल, वीर्य व तेज असलेले, अमृताच्या रक्षणात दृढमनाचे, असुरांची नगरे विदीर्ण करणारे देव, पेटलेल्या अग्नीसारख्या देहांनी प्रकाशमान.
1.30.53
इति समरवरं सुराः स्थितास्ते ।
परिघसहस्रशतैः समाकुलम्।
विगलितमिव चाम्बरान्तरं ।
तपनमरीचिविकाशितं बभासे ॥ १.३०.५३ ॥
असे ते देव त्या श्रेष्ठ रणभूमीवर उभे राहिले; शेकडो-हजारो परिघांनी भरलेली ती भूमी, जणू आकाशाचा मध्यभाग विदीर्ण झाला असावा असी, सूर्यकिरणांनी उजळून निघाली.