महाभारत · अध्याय 1.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.61.1
शृणु राजन्यथा वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः ।
विरोधमन्वगच्छन्त धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः ॥ १.६१.१ ॥
हे राजा, ऐक: वीर पाच पांडव बंधू दुरात्मे धृतराष्ट्रपुत्रांशी कसे वैरात अडकले.
1.61.2
गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः ।
संपूज्य च द्विजान्सर्वांस्तथान्यान्विदुषो जनान् ॥ १.६१.२ ॥
प्रथम गुरूला मन, बुद्धी आणि एकाग्रतेने नमस्कार करून, सर्व द्विजांचा आणि इतर विद्वानांचा सन्मान करून.
1.61.3
महर्षेर्विश्रुतस्येह सर्वलोकेषु धीमतः ।
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥ १.६१.३ ॥
या जगात आणि सर्व लोकांत प्रसिद्ध, बुद्धिमान महर्षी, अमित तेजस्वी व्यासांचे संपूर्ण मत मी सांगेन.
1.61.4
श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमां भारतीं कथाम् ।
गुरोर्वक्त्रपरिस्पन्दो मनः प्रोत्साहतीव मे ॥ १.६१.४ ॥
हे राजा, ही भारतकथा ऐकण्यास तू योग्य पात्र आहेस. गुरूच्या मुखाच्या हालचालीने माझे मन मोठ्या उत्साहाने भरून येते.
1.61.5
शृणु राजन्यथा भेदः कुरुपाण्डवयोरभूत् ।
राज्यार्थे द्यूतसंभूतो वनवासस्तथैव च ॥ १.६१.५ ॥
हे राजा, कुरू आणि पांडव यांच्यात भेद कसा निर्माण झाला ते ऐक. राज्यासाठी द्यूतातून झालेला वनवासही तसाच.
1.61.6
यथा च युद्धमभवत्पृथिवीक्षयकारकम् ।
तत्तेऽहं कथयिष्यामि पृच्छते भरतर्षभ ॥ १.६१.६ ॥
आणि पृथ्वीचा संहार करणारे युद्ध कसे झाले, हे भरतश्रेष्ठा, विचारणाऱ्या तुला मी सांगेन.
1.61.7
मृते पितरि ते वीरा वनादेत्य स्वमन्दिरम् ।
नचिरादेव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन् ॥ १.६१.७ ॥
पिता मृत्यू पावल्यानंतर ते वीर वनातून आपल्या घरी परत आले; लवकरच ते वेद आणि धनुर्विद्येत पारंगत झाले.
1.61.8
तांस्तथा सत्ववीर्यौजःसंपन्नान्पौरसंमतान् ।
नामृष्यन्कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ्श्रीयशोभृतः ॥ १.६१.८ ॥
सत्त्व, वीर्य, ओजाने युक्त, नगरजनांनी मान्य असलेले, श्री आणि यशाने भरलेले पांडव पाहून कौरवांना ते सहन झाले नाही.
1.61.9
ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश्च सहसौबलः ।
तेषां निग्रहनिर्वासान्विविधांस्ते समारभन् ॥ १.६१.९ ॥
नंतर क्रूर दुर्योधन, कर्ण आणि सौबल (शकुनी) यांनी त्यांना दडपण्यासाठी आणि हद्दपार करण्यासाठी विविध उपाय योजले.
1.61.10
ततो दुर्योधनः क्रूरः कुलिङ्गस्य मते स्थितः ।
पाम्डवान्विविधोपायै राज्यहेतोरपीडयत् ॥ १.६१.१० ॥
नंतर क्रूर दुर्योधन कुलिंगाच्या (कर्णाच्या) मताप्रमाणे वागून राज्यासाठी विविध उपायांनी पांडवांना पीडा देऊ लागला.
1.61.11
ददावथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः ।
जरयामास तद्वीरः सहान्नेन वृकोदरः ॥ १.६१.११ ॥
नंतर पापी धृतराष्ट्रपुत्राने भीमाला विष दिले; पण वीर वृकोदराने (भीमाने) ते अन्नासह पचवले.
1.61.12
प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर्बद्ध्वा वृकोदरम् ।
तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरमाव्रजत् ॥ १.६१.१२ ॥
प्रमाणकोटीजवळ गाढ झोपलेल्या वृकोदराला (भीमाला) पुन्हा बांधून गंगेच्या पाण्यात फेकून तो नगराकडे परतला.
1.61.13
यदा विबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम् ।
उदतिष्ठन्महाबाहुर्भीमसेनो गतव्यथः ॥ १.६१.१३ ॥
कुंतीपुत्र जागा झाला तेव्हा बंधने तोडून महाबाहु भीमसेन वेदनारहित होऊन उठला.
1.61.14
आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनमदंशयत् ।
सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार स शत्रुहा ॥ १.६१.१४ ॥
झोपलेल्या त्याला विषारी काळ्या सर्पांनी शरीराच्या सर्व अवयवांवर दंश केला; तरी शत्रुहंता मेला नाही.
1.61.15
तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिः ।
मोक्षणे प्रतिकारे च विदुरोऽवहितोऽभवत् ॥ १.६१.१५ ॥
त्यांनी केलेल्या नाना प्रकारच्या अपकारांत, त्यातून सुटका करण्यात आणि प्रतिकार करण्यात महामती विदुर सावध राहिला.
1.61.16
स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहः ।
पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरोऽपि सुखावहः ॥ १.६१.१६ ॥
स्वर्गात राहणारा इंद्र जसा जीवलोकाला सुख देणारा आहे, तसाच विदुर पांडवांना नेहमी सुख देणारा आहे.
1.61.17
यदा तु विविधोपायैः संवृतैर्विवृतैरपि ।
नाशकद्विनिहन्तुं तान्दैवभाव्यर्थरक्षितान् ॥ १.६१.१७ ॥
गुप्त व उघड अशा नाना उपायांनीही ते त्यांना मारू शकले नाहीत, कारण दैवी संकल्पाने ते रक्षिले गेले होते.
1.61.18
ततः संमन्त्र्य सचिवैर्वृषदुःशासनादिभिः ।
धृतराष्ट्रमनुज्ञाप्य जातुषं गृहमादिशत् ॥ १.६१.१८ ॥
मग वृष, दुःशासन आदी मंत्र्यांशी विचारविनिमय करून, धृतराष्ट्राची अनुज्ञा घेऊन त्याने लाक्षागृह बांधण्याचा आदेश दिला.
1.61.19
तत्र तान्वासयामास पाण्डवानमितौजसः ।
सुतप्रियैषी तान्राजा पाण्डवानम्बिकासुतः।
ततो विवासयामास राज्यभोगबुभुक्षया ॥ १.६१.१९ ॥
तेथे त्याने अमित तेजस्वी पांडवांना वसवले. पुत्रांचे प्रिय इच्छिणाऱ्या अंबिकापुत्र राजाने राज्यभोगाच्या लालसेने त्या पांडवांना नंतर देशातून हाकलून दिले.
1.61.20
ते प्रातिष्ठन्त सहिता नगरान्नागसाह्वयात् ।
प्रस्थाने चाभवन्मन्त्री क्षत्ता तेषां महात्मनाम् ॥ १.६१.२० ॥
ते सर्व एकत्र नागसाह्वय नगरातून निघाले. त्या महात्म्यांच्या प्रस्थानात त्यांचे मंत्री क्षत्ता (विदुर) होते.
1.61.21
तेन मुक्ता जतुगृहान्निशीथे प्राद्रवन्वनम् ।
ततः संप्राप्य कौन्तेया नगरं वारणावतम् ॥ १.६१.२१ ॥
त्याच्याकडून मुक्त होऊन लाक्षागृहातून मध्यरात्री ते रानाकडे पळाले. मग कुंतीचे पुत्र वारणावत नगरात पोहोचले.
1.61.22
न्यवसन्त महात्मानो मात्रा सह परन्तपाः ।
धृतराष्ट्रेण चाज्ञप्ता उषिता जातुषे गृहे ॥ १.६१.२२ ॥
शत्रूंना तापवणारे ते महात्मे मातेसह तेथे राहिले. धृतराष्ट्राच्या आज्ञेने ते लाक्षागृहात राहिले होते.
1.61.23
पुरोचनाद्रक्षमाणाः संवत्सरमतन्द्रिताः ।
सुरुङ्गां कारयित्वा तु विदुरेण प्रचोदिताः ॥ १.६१.२३ ॥
पुरोचनापासून स्वतःचे रक्षण करत ते वर्षभर सावधपणे राहिले. विदुराच्या प्रेरणेने त्यांनी एक भुयार बनवून घेतले.
1.61.24
आदीप्य जातुषं वेश्म दग्ध्वा चैव पुरोचनम् ।
प्राद्रवन्भयसंविग्ना मात्रा सह पन्तपाः ॥ १.६१.२४ ॥
लाक्षागृहाला आग लावून आणि पुरोचनाला जाळून, भयाने व्याकूळ होऊन ते मातेसह पळाले; ते शत्रूंना तापवणारे होते.
1.61.25
ददृशुर्दारुमं रक्षो हिडिम्बं वननिर्झरे ।
हत्वा च तं राक्षसेन्द्रं भीताः समवबोधनात् ॥ १.६१.२५ ॥
वनातील झऱ्याजवळ क्रूर राक्षस हिडिंबाला त्यांनी पाहिले. त्या राक्षसराजाला मारून, एकत्र जागे झाल्यामुळे ते भयभीत झाले.
1.61.26
निशि संप्राद्रवन्पार्था धार्तराष्ट्रभयार्दिताः ।
प्राप्ता हिडिम्बा भीमेन यत्र जातो घटोत्कचः ॥ १.६१.२६ ॥
रात्री पृथेचे पुत्र धृतराष्ट्रपुत्रांच्या भीतीने पीडित होऊन पळाले. हिडिंबा भीमासह ज्या ठिकाणी घटोत्कच जन्मला होता तेथे पोहोचली.
1.61.27
एकचक्रां ततो हत्वा पाण्डवाः संशितव्रताः ।
वेदाध्ययनसंपन्नास्तेऽभवन्ब्रह्मचारिणः ॥ १.६१.२७ ॥
नंतर एकचक्रेत (राक्षसाला) मारून, दृढव्रती पांडव वेदाध्ययनात निपुण होऊन ब्रह्मचारी झाले.
1.61.28
ते तत्र नियताः कालं कंचिदूषुर्नरर्षभाः ।
मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने ॥ १.६१.२८ ॥
ते संयमी नरश्रेष्ठ मातेसह एकचक्रेत एका ब्राह्मणाच्या घरी काही काळ राहिले.
1.61.29
तत्राससाद क्षुधितं पुरुषादं वृकोदरः ।
भीमसेनो महाबाहुर्बकं नाम महाबलम् ॥ १.६१.२९ ॥
तेथे महाबाहू वृकोदर भीमसेन भुकेलेल्या नरभक्षक बक नावाच्या महाबलवान राक्षसाजवळ पोहोचला.
1.61.30
तं चापि पुरुषव्याघ्रो बाहुवीर्येण पाण्डवः ।
निहत्य तरसा वीरो नागरान्पर्यसान्त्वयत् ॥ १.६१.३० ॥
त्या पुरुषव्याघ्र पांडववीराने आपल्या बाहुबळाने त्यालाही तत्काळ मारून नगरवासीयांचे पूर्ण सांत्वन केले.
1.61.31
ततस्ते शुश्रुवुः कृष्णां पञ्चालेषु स्वयंवराम् ।
श्रुत्वा चैवाभ्यगच्छ्त गत्वा चैवालभन्त ताम् ॥ १.६१.३१ ॥
नंतर त्यांनी पांचाल देशात स्वयंवरासाठी असलेल्या कृष्णेबद्दल ऐकले. ऐकून ते तिकडे गेले आणि जाऊन तिला प्राप्त केले.
1.61.32
ते तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताः ।
विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुररिन्दमाः ॥ १.६१.३२ ॥
त्यांनी तिथे द्रौपदीला प्राप्त करून पूर्ण एक वर्ष वास्तव्य केले. नंतर कळविले जाऊन, हे शत्रुदमनांनो, ते हस्तिनापुराकडे परत आले.
1.61.33
ते उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च ।
भ्रातृभिर्विग्रहस्तात कथं वो न भवेदिति ॥ १.६१.३३ ॥
"वत्सा, तुमच्या बंधूंशी कलह कसा होणार नाही?" असे राजा धृतराष्ट्र आणि शंतनूचा पुत्र (भीष्म) यांनी त्यांना सांगितले.
1.61.34
अस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासोऽनुचिन्तितः ।
तस्माज्जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम् ॥ १.६१.३४ ॥
आम्ही खांडवप्रस्थात तुमच्या निवासाचा विचार केला आहे. म्हणून ते जनपदांनी युक्त असून सुव्यवस्थित मोठ्या मार्गांचे आहे.
1.61.35
वासाय स्वाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमत्सराः ।
तयोस्ते वचनाज्जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैः ॥ १.६१.३५ ॥
"मत्सरमुक्त होऊन वास्तव्यासाठी खांडवप्रस्थाला जा." त्या दोघांच्या सांगण्यावरून ते सर्व हितचिंतकांसह निघून गेले.
1.61.36
नगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्यादाय सर्वशः ।
तत्र ते न्यवसन्पार्थाः संवत्सरगणांन्बहून् ॥ १.६१.३६ ॥
खांडवप्रस्थ नगरात सर्व रत्ने घेऊन पृथेचे पुत्र तेथे पुष्कळ वर्षे राहिले.
1.61.37
वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तोऽन्यान्महीभृतः ।
एवं धर्मप्रधानास्ते सत्यव्रतपरायणाः ॥ १.६१.३७ ॥
शस्त्रांच्या प्रतापाने इतर राजांना वश करीत, अशा प्रकारे ते धर्मप्रधान आणि सत्यव्रतपरायण होते.
1.61.38
अप्रमत्तोत्थिताः क्षान्ताः प्रतपन्तोऽहितान्बहून् ।
अजयद्भीमसेनस्तु दिशं प्राचीं महायशाः ॥ १.६१.३८ ॥
सावध, सज्ज आणि क्षमाशील राहून, अनेक शत्रूंना तापवीत महायशस्वी भीमसेनाने पूर्व दिशा जिंकली.
1.61.39
उदीचीमर्जुनो वीरः प्रतीचीं नकुलस्तथा ।
दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहा ॥ १.६१.३९ ॥
वीर अर्जुनाने उत्तर दिशा, नकुलाने पश्चिम दिशा आणि शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या सहदेवाने दक्षिण दिशा जिंकली.
1.61.40
एवं चक्रुरिमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुन्धराम् ।
पञ्चभिः सूर्यसङ्काशैः सूर्येण च विराजता ॥ १.६१.४० ॥
अशा प्रकारे त्या सर्वांनी ही संपूर्ण पृथ्वी वश केली. सूर्यासारखे पाच आणि तेजस्वी सूर्य यांनी हे केले.
1.61.41
षट्सूर्येवाभवत्पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमैः ।
ततो निमित्ते कस्मिंश्चिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ १.६१.४१ ॥
सत्यपराक्रमी पांडवांमुळे पृथ्वी सहा सूर्यांसारखी झाली. मग कोणत्यातरी कारणाने धर्मराज युधिष्ठिराने...
1.61.42
वनं प्रस्थापयामास तेजस्वी सत्यविक्रमः ।
प्राणेभ्योऽपि प्रियतरं भ्रातरं सव्यसाचिनम् ॥ १.६१.४२ ॥
तेजस्वी, सत्यपराक्रमी त्यांनी प्राणांहूनही प्रिय असलेल्या बंधू सव्यसाची (अर्जुन) याला वनात पाठवले.
1.61.43
अर्जुनं पुरुषव्याघ्रं स्थिरात्मानं गुणैर्युतम् ।
स वै संवत्सरं पूर्णं मासं चैकं वने वसन् ॥ १.६१.४३ ॥
पुरुषांमधील व्याघ्र, स्थिर मनाचा, गुणसंपन्न अर्जुन — तो पूर्ण एक वर्ष आणि एक महिना वनात राहिला.
1.61.44
तीर्थयात्रां च कृतवान्नागकन्यामवाप च ।
पाण्ड्यस्य तनयां लब्ध्वा तत्र ताभ्यांसहोषितः ॥ १.६१.४४ ॥
त्याने तीर्थयात्रा केली आणि एका नागकन्येला प्राप्त केले; तेथे पांड्य राजाची कन्या मिळवून त्यांच्यासह वास्तव्य केले.
1.61.45
ततोऽगच्छद्धृषीकेशं द्वारवत्यां कदाचन ।
लब्धवांस्तत्र बीभत्सुर्भार्यां राजीवलोचनाम् ॥ १.६१.४५ ॥
नंतर एकदा तो द्वारकेत हृषीकेशाकडे (कृष्णाकडे) गेला; तेथे बीभत्सूने (अर्जुनाने) कमलनयना पत्नी प्राप्त केली.
1.61.46
अनुजां वासुदेवस्य सुभद्रां भद्रभाषिणीम् ।
सा शचीव महेन्द्रेण श्रीः कृष्णेनेव सङ्गता ॥ १.६१.४६ ॥
वासुदेवाची धाकटी बहीण सुभद्रा, मंगल बोलणारी; इंद्रासह शचीप्रमाणे आणि कृष्णासह श्रीप्रमाणे ती संयुक्त झाली.
1.61.47
सुभद्रा युयुजे प्रीत्या पाण्डवेनार्जुनेन ह ।
अतर्पयच्च कौन्तेयः खाण्डवे हव्यवाहनम् ॥ १.६१.४७ ॥
सुभद्रा प्रेमाने पांडुपुत्र अर्जुनाशी संयुक्त झाली; कौंतेयाने खांडववनात हव्यवाहन (अग्नी) तृप्त केला.
1.61.48
बीभत्सुर्वासुदेवेन सहितो नृपस्तम ।
नातिभारो हि पार्थस्य केशवेन सहाभवत् ॥ १.६१.४८ ॥
हे नृपश्रेष्ठा! वासुदेवासह असलेल्या बीभत्सूला (अर्जुनाला) अतिभार नव्हता; केशवासह असणे पार्थाला भारी ठरले नाही.
1.61.49
व्यवसायसहायस्य विष्णोः शत्रुवधेष्विव ।
पार्थायाग्निर्ददौ चापि गाण्डीवं धनुरुत्तमम् ॥ १.६१.४९ ॥
शत्रुवधात प्रयत्नांचा सहाय्यक असलेल्या विष्णूप्रमाणे, अग्नीने पार्थाला (अर्जुनाला) गांडीव नावाचे उत्तम धनुष्यही दिले.
1.61.50
इषुधी चाक्षयैर्बाणै रथं च कपिलक्षणम् ।
मोक्षयामास बीभत्सुर्मयं यत्र महासुरम् ॥ १.६१.५० ॥
बीभत्सु (अर्जुन) ज्या ठिकाणी महासुर मय होता तेथून दोन भाते, अक्षय बाण आणि वानरचिन्हांकित रथ सोडवून घेतले.
1.61.51
स चकार सभां दिव्यां सर्वरत्नसमाचिताम् ।
तस्यां दुर्योधनो मन्दो लोभं चक्रे सुदुर्मतिः ॥ १.६१.५१ ॥
त्याने सर्व रत्नांनी भरलेली दिव्य सभा रचली. त्या सभेविषयी मूर्ख आणि अतिदुर्बुद्धी दुर्योधनाने लोभ धरला.
1.61.52
ततोऽक्षैर्वञ्चयित्वा च सौबलेन युधिष्ठिरम् ।
वनं प्रस्थापयामास सप्तवर्षाणि पञ्च च ॥ १.६१.५२ ॥
नंतर सौबल (शकुनी) याच्या द्वारे फाशांनी युधिष्ठिराची फसवणूक करून त्याने त्यांना सात आणि पाच वर्षांसाठी वनात पाठवले.
1.61.53
अज्ञातमेकं राष्ट्रे च ततो वर्षं त्रयोदशम् ।
ततश्चतुर्दशे वर्षे याचमानाः स्वकं वसु ॥ १.६१.५३ ॥
नंतर राज्यात एक वर्ष अज्ञात राहावे लागले, आणि मग तेरावे वर्षही. चौदाव्या वर्षी ते आपले धन मागत होते.
1.61.54
नालभन्त महाराज ततो युद्धमवर्तत ।
ततस्ते क्षत्रमुत्साद्य हत्वा दुर्योधनं नृपम् ॥ १.६१.५४ ॥
हे महाराजा, त्यांना (धन) मिळाले नाही, तेव्हा युद्ध झाले. नंतर त्यांनी क्षत्रियवर्ग निर्मूळ करून राजा दुर्योधनाला ठार मारले.
1.61.55
राज्यं विहतभूयिष्ठं प्रत्यपद्यन्त पाण्डवाः ।
इष्ट्वा क्रतूंश्च विविधानश्वमेधादिकान्बहून् ॥ १.६१.५५ ॥
बहुतांश नष्ट झालेले राज्य पांडवांनी पुन्हा मिळवले; अश्वमेध इत्यादी अनेक प्रकारचे यज्ञ त्यांनी केले.
1.61.56
धृतराष्ट्रे गते स्वर्गं विदुरे पञ्चतां गते ।
गमयित्वा क्रियां स्वर्ग्यां राज्ञाममिततेजसाम् ॥ १.६१.५६ ॥
धृतराष्ट्र स्वर्गाला गेल्यावर आणि विदुर पंचत्वाला प्राप्त झाल्यावर, त्या अमित तेजस्वी राजांची स्वर्गप्राप्तिकारक क्रिया करवून.
1.61.57
स्वं धाम याते वार्ष्णेये कृष्णदारान्प्ररक्ष्य च ।
महाप्रस्थानिकं कृत्वा गताः स्वर्गमनुत्तमम् ॥ १.६१.५७ ॥
वार्ष्णेय (कृष्ण) आपल्या धामाला गेल्यावर, कृष्णा (द्रौपदी) व इतर स्त्रियांचे रक्षण करून, महाप्रस्थान करून ते सर्वोत्तम स्वर्गाला गेले.
1.61.58
एवमेतत्पुरावृत्तं तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
भेदो राज्यविनाशश्च जयश्च जयतांवर ॥ १.६१.५८ ॥
हे विजेत्यांमध्ये श्रेष्ठा, त्या अक्लिष्टकर्मा पुरुषांचा हा पूर्वीचा वृत्तान्त असा आहे: भेद, राज्यनाश आणि जय.