મહાભારત · અધ્યાય 1.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.73.1
यः परेषां नरो नित्यमतिवादांस्तितिक्षते ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ॥ १.७३.१ ॥
બીજાઓના કઠોર વચનો જે માણસ હંમેશાં સહન કરે છે, હે દેવયાની, જાણ કે તેણે આ સર્વ જીતી લીધું છે.
1.73.2
यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति इयं यथा ।
स यन्तेत्युच्यते सद्भिर्न यो रश्मिषु लम्बते ॥ १.७३.२ ॥
જે ઊઠેલો ક્રોધ આ રીતે રોકે છે, તેને જ સજ્જનો 'સારથિ' કહે છે; લગામે લટકનારને નહીં.
1.73.3
यः समुत्पतितं क्रोधमक्रोधेन निरस्यति ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ॥ १.७३.३ ॥
ઊઠેલા ક્રોધને અક્રોધથી જે દૂર કરે છે, હે દેવયાની, જાણ કે તેણે આ સર્વ જીતી લીધું છે.
1.73.4
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥ १.७३.४ ॥
અહીં ઊઠેલા ક્રોધને જે ક્ષમાથી દૂર કરે છે — જેમ સર્પ જૂની ચામડી ત્યજે છે — તેને જ ખરેખર 'પુરુષ' કહેવાય છે.
1.73.5
यः संधारयते मन्युं योऽतिवादांस्तितिक्षते ।
यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम् ॥ १.७३.५ ॥
જે મન્યુ (ક્રોધ) ને થામી રાખે છે, જે કઠોર વચનો સહન કરે છે, અને જે પીડાય તોય બીજાને તપાવતો નથી — તે દૃઢપણે અર્થ (ધન, હિત) નું પાત્ર છે.
1.73.6
यो यजेदपरिश्रान्तो मासिमासि शतं समाः ।
न क्रुद्ध्येद्यश्च सर्वस्य तयोरक्रोधनोऽधिकः ॥ १.७३.६ ॥
જે થાક્યા વિના મહિને મહિને સો વર્ષ યજ્ઞ કરે છે, અને જે કોઈના પર ક્રોધ કરતો નથી — આ બેમાં ક્રોધ વિનાનો શ્રેષ્ઠ છે.
1.73.7
तस्मादक्रोधनः श्रेष्ठः कामक्रोधौ विगर्हितौ ।
क्रुद्धस्य निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च ॥ १.७३.७ ॥
તેથી ક્રોધ ન કરનાર શ્રેષ્ઠ છે; કામ અને ક્રોધ બંને નિંદનીય છે. ક્રોધીના દાન, યજ્ઞ અને તપ નિષ્ફળ જ જાય છે.
1.73.8
तस्मादक्रोधने यज्ञतपोदानफलं महत् ।
भवेदसंशयं भद्रे नेतरस्मिन्कदाचन ॥ १.७३.८ ॥
તેથી ક્રોધ ન કરનારને યજ્ઞ, તપ અને દાનનું ફળ મહાન થાય છે; હે ભદ્રે, તેમાં સંશય નથી; બીજામાં તે ક્યારેય નથી.
1.73.9
न यतिर्न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मभाक् ।
क्रोधस्य यो वशं गच्छेत्तस्य लोकद्वयं न च ॥ १.७३.९ ॥
જે ક્રોધને વશ થાય છે તે યતિ નથી, તપસ્વી નથી, યજ્ઞ કરનાર નથી, ધર્મનો ભાગીદાર નથી; તેને બંને લોક નથી.
1.73.10
पुत्रो भृत्यः सुहृद्भ्राता भार्या धर्मश्च सत्यता ।
तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम् ॥ १.७३.१० ॥
પુત્ર, સેવક, મિત્ર, ભાઈ, પત્ની, ધર્મ અને સત્યતા — ક્રોધી સ્વભાવવાળાને આ સર્વ નિશ્ચિત રીતે છોડી જાય છે.
1.73.11
यत्कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युरचेतसः ।
न तत्प्राज्ञोऽनुकुर्वीत न विदुस्ते बलाबलम् ॥ १.७३.११ ॥
બાળકો અને બાલિકાઓ અવિવેકથી વેર કરે તો જ્ઞાનીએ તેનું અનુકરણ ન કરવું; તેઓ પોતાનું બળ અને નિર્બળતા જાણતા નથી.
1.73.12
वेदाहं तात बालाऽपि धर्माणां यदिहान्तरम् ।
अक्रोधे चातिवादे च वेद चापि बलाबलम् ॥ १.७३.१२ ॥
હે તાત, હું બાળકી હોવા છતાં અહીં ધર્મોનો તફાવત જાણું છું; ક્રોધ ન કરવામાં અને અપમાન સહન કરવામાં રહેલા બળ-નિર્બળતાને પણ જાણું છું.
1.73.13
स्ववृत्तिमननुष्ठाय धर्ममुत्सृज्य तत्त्वतः ।
शिष्यस्याशिष्यवृत्तेस्तु न क्षन्तव्यं बुभूषता ॥ १.७३.१३ ॥
પોતાની વૃત્તિનું આચરણ ન કરનાર, સાચા ધર્મનો ત્યાગ કરનાર, શિષ્યને ન શોભે એવા આચરણવાળા શિષ્યને, કલ્યાણ ઇચ્છનારે ક્ષમા ન આપવી.
1.73.14
प्रेष्यः शिष्यः स्ववृत्तिं हि विसृज्य विफलं गतः ।
तस्मात्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते ॥ १.७३.१४ ॥
પોતાની વૃત્તિ છોડીને વ્યર્થ ગયેલા સેવક કે શિષ્યની જેમ, મિશ્ર આચરણવાળા લોકો વચ્ચે રહેવું મને ગમતું નથી.
1.73.15
पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च ।
न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु ॥ १.७३.१५ ॥
આચરણ અને કુળથી જે પુરુષો નિંદા કરે છે, કલ્યાણ ઇચ્છનાર બુદ્ધિમાને તે પાપબુદ્ધિ લોકો વચ્ચે રહેવું ન જોઈએ.
1.73.16
ये त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा ।
तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते ॥ १.७३.१६ ॥
આચરણ કે કુળથી જેઓ એને સારી રીતે ઓળખે છે, તે સજ્જનો વચ્ચે રહેવું જોઈએ; તે નિવાસ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે.
1.73.17
सुयन्त्रितपरा नित्यं विहीनाश्च धनैर्वराः ।
दुर्वृत्ताः पापकर्माणश्चण्डाला धनिनोपि च ॥ १.७३.१७ ॥
હંમેશાં સારી રીતે સંયમી પણ ધનહીન શ્રેષ્ઠ લોકો હોય છે; દુરાચારી અને પાપકર્મી ધનવાન હોય તોપણ ચાંડાલ જ છે.
1.73.18
नैव जात्या हि चण्डालाः स्वकर्मविहितैर्विना ।
धनाभिजनविद्यासु सक्ताश्चण्डालधर्मिणः ॥ १.७३.१८ ॥
માત્ર જન્મથી કોઈ ચાંડાલ થતો નથી, અને પોતાના કર્મથી વિહિત આચરણ વિના પણ નહીં; ધન, કુળ અને વિદ્યામાં આસક્ત લોકો ચાંડાલ ધર્મવાળા હોય છે.
1.73.19
अकारणाश्च द्वेष्यन्ति परिवादं वदन्ति ते ।
साधोस्तत्र न वासोस्ति पापिभिः पापतां व्रजेत् ॥ १.७३.१९ ॥
તેઓ કારણ વિના દ્વેષ કરે છે અને નિંદા કરે છે. સાધુનો ત્યાં વાસ નથી; પાપીઓ વચ્ચે રહેનાર પાપી બની જાય છે.
1.73.20
सुकृते दुष्कृते वापि यत्र सज्जति यो नरः ।
ध्रुवं रतिर्भवेत्तस्य तस्माद्द्वेषं न रोचयेत् ॥ १.७३.२० ॥
સારા કે ખરાબ કર્મમાં જે માણસ આસક્ત થાય છે, તેમાં જ તેને નિશ્ચય રુચિ થાય છે. તેથી દ્વેષને પસંદ ન કરવો.
1.73.21
वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः ।
मम मथ्नाति हृदयमग्निकाम इवारणिम् ॥ १.७३.२१ ॥
વૃષપર્વાની પુત્રીના કઠોર અને અતિ ભયંકર વચનો મારા હૃદયને એવી રીતે મથે છે જેમ અગ્નિની ઇચ્છાવાળો માણસ અરણિને મથે છે.
1.73.22
न ह्यतो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु ।
यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते ॥ १.७३.२२ ॥
ત્રણેય લોકમાં આનાથી વધુ કઠિન કંઈ નથી એવું હું માનું છું: શ્રીહીન થઈને શત્રુની તેજસ્વી સમૃદ્ધિની સેવા કરવી.
1.73.23
मरणं शोभनं तस्य इति विद्वज्जना विदुः ।
अवमानमवाप्नोति शनैर्नीचसमागमात् ॥ १.७३.२३ ॥
તેના માટે મરણ જ શ્રેષ્ઠ છે, એમ વિદ્વાનો જાણે છે; નીચ લોકોના સંગથી ધીમે ધીમે અપમાન જ મળે છે.
1.73.24
अतिवादा वक्त्रतो निःसरन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य वै मर्मसु ते पतन्ति ।
तस्माद्धीरो नैव मुच्येत्परेषु ॥ १.७३.२४ ॥
કઠોર વચનો મોઢામાંથી નીકળે છે; તેનાથી ઘવાયેલો માણસ રાત્રિ-દિવસ શોક કરે છે. તે બીજાના મર્મસ્થાનોમાં પડે છે; તેથી ધીર પુરુષ બીજાઓથી (એવા ઘાથી) ક્યારેય મુક્ત થતો નથી.
1.73.25
निरोहेदायुधैश्छिन्नं संरोहेद्दग्धमाग्निना ।
वाक्क्षतं च न संरोहेदाशरीरं शरीरिणाम् ॥ १.७३.२५ ॥
શસ્ત્રોથી કપાયેલો ઘા રૂઝાય છે, અગ્નિથી બળેલો પણ રૂઝાય છે; પણ વાણીનો ઘા રૂઝાતો નથી, તે દેહધારીઓના શરીરને સ્પર્શતો નથી.
1.73.26
संरोहित शरैर्विद्धं नवं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहेत वाक्क्षतम् ॥ १.७३.२६ ॥
બાણોથી વીંધાયેલો ઘા, કુહાડીથી તાજો મારેલો ઘા રૂઝાઈ જાય છે; પણ વાણીથી બોલાયેલા કઠોર અને ઘૃણાસ્પદ વચનનો ઘા રૂઝાતો નથી.