ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 1.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.73.1
यः परेषां नरो नित्यमतिवादांस्तितिक्षते ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ॥ १.७३.१ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਯਾਨੀ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।
1.73.2
यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति इयं यथा ।
स यन्तेत्युच्यते सद्भिर्न यो रश्मिषु लम्बते ॥ १.७३.२ ॥
ਜੋ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਸਜਣ 'ਸਾਰਥੀ' ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਲਗਾਮਾਂ ਨਾਲ ਲਟਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਨਹੀਂ।
1.73.3
यः समुत्पतितं क्रोधमक्रोधेन निरस्यति ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ॥ १.७३.३ ॥
ਜੋ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਅਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੇਵਯਾਨੀ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ।
1.73.4
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥ १.७३.४ ॥
ਇੱਥੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜੋ ਖਿਮਾ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਪੁਰਾਣੀ ਖੱਲ ਛੱਡਦਾ ਹੈ — ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ 'ਪੁਰਖ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1.73.5
यः संधारयते मन्युं योऽतिवादांस्तितिक्षते ।
यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम् ॥ १.७३.५ ॥
ਜੋ ਮਨ੍ਯੂ (ਕ੍ਰੋਧ) ਨੂੰ ਥਾਮ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਸਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ — ਉਹ ਪੱਕਾ ਹੀ ਅਰਥ (ਧਨ, ਭਲਾਈ) ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੈ।
1.73.6
यो यजेदपरिश्रान्तो मासिमासि शतं समाः ।
न क्रुद्ध्येद्यश्च सर्वस्य तयोरक्रोधनोऽधिकः ॥ १.७३.६ ॥
ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਸੌ ਸਾਲ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰੋਧ-ਰਹਿਤ ਵੱਡਾ ਹੈ।
1.73.7
तस्मादक्रोधनः श्रेष्ठः कामक्रोधौ विगर्हितौ ।
क्रुद्धस्य निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च ॥ १.७३.७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ; ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੋਵੇਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ। ਕ੍ਰੋਧੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਾਨ, ਯੱਗ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
1.73.8
तस्मादक्रोधने यज्ञतपोदानफलं महत् ।
भवेदसंशयं भद्रे नेतरस्मिन्कदाचन ॥ १.७३.८ ॥
ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਯੱਗ, ਤਪ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਸ਼ਯ ਨਹੀਂ; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
1.73.9
न यतिर्न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मभाक् ।
क्रोधस्य यो वशं गच्छेत्तस्य लोकद्वयं न च ॥ १.७३.९ ॥
ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਯਤੀ ਹੈ, ਨਾ ਤਪਸਵੀ, ਨਾ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਧਰਮ ਦਾ ਭਾਗੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
1.73.10
पुत्रो भृत्यः सुहृद्भ्राता भार्या धर्मश्च सत्यता ।
तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम् ॥ १.७३.१० ॥
ਪੁੱਤਰ, ਸੇਵਕ, ਮਿੱਤਰ, ਭਰਾ, ਪਤਨੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ — ਕ੍ਰੋਧੀ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਜ਼ਰੂਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
1.73.11
यत्कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युरचेतसः ।
न तत्प्राज्ञोऽनुकुर्वीत न विदुस्ते बलाबलम् ॥ १.७३.११ ॥
ਜੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬੱਚੀਆਂ ਬੇਸਮਝੀ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਸ ਦੀ ਨਕਲ ਨਾ ਕਰੇ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
1.73.12
वेदाहं तात बालाऽपि धर्माणां यदिहान्तरम् ।
अक्रोधे चातिवादे च वेद चापि बलाबलम् ॥ १.७३.१२ ॥
ਹੇ ਪਿਤਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਬਾਲਿਕਾ ਹਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਪਮਾਨ ਸਹਿਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਜਾਣਦੀ ਹਾਂ।
1.73.13
स्ववृत्तिमननुष्ठाय धर्ममुत्सृज्य तत्त्वतः ।
शिष्यस्याशिष्यवृत्तेस्तु न क्षन्तव्यं बुभूषता ॥ १.७३.१३ ॥
ਆਪਣੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ, ਚੇਲੇ ਦੇ ਅਯੋਗ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਿਸ਼ਯ ਨੂੰ, ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
1.73.14
प्रेष्यः शिष्यः स्ववृत्तिं हि विसृज्य विफलं गतः ।
तस्मात्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते ॥ १.७३.१४ ॥
ਆਪਣੀ ਵ੍ਰਿਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਅਰਥ ਗਏ ਨੌਕਰ ਜਾਂ ਚੇਲੇ ਵਾਂਗ, ਮਿਲਵੇਂ ਆਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
1.73.15
पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च ।
न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु ॥ १.७३.१५ ॥
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਕੁਲ ਕਾਰਨ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹੇ।
1.73.16
ये त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा ।
तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते ॥ १.७३.१६ ॥
ਜੋ ਆਚਰਨ ਜਾਂ ਕੁਲ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਵਾਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1.73.17
सुयन्त्रितपरा नित्यं विहीनाश्च धनैर्वराः ।
दुर्वृत्ताः पापकर्माणश्चण्डाला धनिनोपि च ॥ १.७३.१७ ॥
ਸਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਜਮੀ ਪਰ ਧਨਹੀਣ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਪਾਪ-ਕਰਮੀ ਧਨਵਾਨ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਚੰਡਾਲ ਹਨ।
1.73.18
नैव जात्या हि चण्डालाः स्वकर्मविहितैर्विना ।
धनाभिजनविद्यासु सक्ताश्चण्डालधर्मिणः ॥ १.७३.१८ ॥
ਕੇਵਲ ਜਨਮ ਨਾਲ ਕੋਈ ਚੰਡਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਹਿਤ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ; ਧਨ, ਕੁਲ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਲੋਕ ਚੰਡਾਲ-ਧਰਮੀ ਹਨ।
1.73.19
अकारणाश्च द्वेष्यन्ति परिवादं वदन्ति ते ।
साधोस्तत्र न वासोस्ति पापिभिः पापतां व्रजेत् ॥ १.७३.१९ ॥
ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਵੈਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਦਾ ਉੱਥੇ ਵਾਸ ਨਹੀਂ; ਪਾਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
1.73.20
सुकृते दुष्कृते वापि यत्र सज्जति यो नरः ।
ध्रुवं रतिर्भवेत्तस्य तस्माद्द्वेषं न रोचयेत् ॥ १.७३.२० ॥
ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਰੁਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੈਰ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਾ ਕਰੇ।
1.73.21
वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः ।
मम मथ्नाति हृदयमग्निकाम इवारणिम् ॥ १.७३.२१ ॥
ਵ੍ਰਿਸ਼ਪਰਵਾ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਬੋਲ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਮਥ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਅਰਣੀ ਨੂੰ ਮਥਦਾ ਹੈ।
1.73.22
न ह्यतो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु ।
यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते ॥ १.७३.२२ ॥
ਮੈਂ ਸਮਝਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਠਿਨ ਕੁਝ ਨਹੀਂ: ਸ਼ੋਭਾ ਤੋਂ ਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਸੌਕਣ ਦੀ ਚਮਕਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ।
1.73.23
मरणं शोभनं तस्य इति विद्वज्जना विदुः ।
अवमानमवाप्नोति शनैर्नीचसमागमात् ॥ १.७३.२३ ॥
ਉਸ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਨੀਚਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਪਮਾਨ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
1.73.24
अतिवादा वक्त्रतो निःसरन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य वै मर्मसु ते पतन्ति ।
तस्माद्धीरो नैव मुच्येत्परेषु ॥ १.७३.२४ ॥
ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਰਮ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ (ਅਜਿਹੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਤੋਂ) ਕਦੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
1.73.25
निरोहेदायुधैश्छिन्नं संरोहेद्दग्धमाग्निना ।
वाक्क्षतं च न संरोहेदाशरीरं शरीरिणाम् ॥ १.७३.२५ ॥
ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਵੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬੋਲ ਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ, ਉਹ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ।
1.73.26
संरोहित शरैर्विद्धं नवं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहेत वाक्क्षतम् ॥ १.७३.२६ ॥
ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ ਜ਼ਖ਼ਮ, ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਾ ਮਾਰਿਆ ਜ਼ਖ਼ਮ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬੋਲ ਨਾਲ ਕਹੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਘਿਣਾਉਣੇ ਬਚਨ ਦਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ।