महाभारत · अध्याय 1.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.73.1
यः परेषां नरो नित्यमतिवादांस्तितिक्षते ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ॥ १.७३.१ ॥
इतरांचे कठोर शब्द जो माणूस नेहमी सहन करतो, हे देवयानी, जाण की त्याने हे सर्व जिंकले आहे.
1.73.2
यः समुत्पतितं क्रोधं निगृह्णाति इयं यथा ।
स यन्तेत्युच्यते सद्भिर्न यो रश्मिषु लम्बते ॥ १.७३.२ ॥
उठलेला राग असा जो आवरतो, त्यालाच सज्जन 'सारथी' म्हणतात; जो लगामाला लोंबकळत राहतो तो नव्हे.
1.73.3
यः समुत्पतितं क्रोधमक्रोधेन निरस्यति ।
देवयानि विजानीहि तेन सर्वमिदं जितम् ॥ १.७३.३ ॥
उठलेला राग अक्रोधाने जो दूर करतो, हे देवयानी, जाण की त्याने हे सर्व जिंकले आहे.
1.73.4
यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयेह निरस्यति ।
यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते ॥ १.७३.४ ॥
इथे उठलेला राग जो क्षमेने दूर करतो — जसा साप जीर्ण कात्र टाकतो — तोच खरा 'पुरुष' म्हणवला जातो.
1.73.5
यः संधारयते मन्युं योऽतिवादांस्तितिक्षते ।
यश्च तप्तो न तपति दृढं सोऽर्थस्य भाजनम् ॥ १.७३.५ ॥
जो मन्यूला (रागाला) आवरून धरतो, जो कठोर शब्द सहन करतो, आणि जो पीडित असूनही इतरांना पीडा देत नाही — तोच खरोखर अर्थाचा (संपत्ती, हिताचा) पात्र आहे.
1.73.6
यो यजेदपरिश्रान्तो मासिमासि शतं समाः ।
न क्रुद्ध्येद्यश्च सर्वस्य तयोरक्रोधनोऽधिकः ॥ १.७३.६ ॥
जो न थकता दर-महिन्याला शंभर वर्षे यज्ञ करतो, आणि जो कोणावरही रागावत नाही — या दोघांत अक्रोधी श्रेष्ठ आहे.
1.73.7
तस्मादक्रोधनः श्रेष्ठः कामक्रोधौ विगर्हितौ ।
क्रुद्धस्य निष्फलान्येव दानयज्ञतपांसि च ॥ १.७३.७ ॥
म्हणून क्रोध न करणारा श्रेष्ठ आहे; काम आणि क्रोध दोन्ही निंदनीय आहेत. क्रोधी माणसाचे दान, यज्ञ आणि तप निष्फळच होतात.
1.73.8
तस्मादक्रोधने यज्ञतपोदानफलं महत् ।
भवेदसंशयं भद्रे नेतरस्मिन्कदाचन ॥ १.७३.८ ॥
म्हणून क्रोध न करणाऱ्याला यज्ञ, तप आणि दान यांचे फळ महान होते; हे भद्रे, यात संशय नाही; इतरांना ते कधीच नाही.
1.73.9
न यतिर्न तपस्वी च न यज्वा न च धर्मभाक् ।
क्रोधस्य यो वशं गच्छेत्तस्य लोकद्वयं न च ॥ १.७३.९ ॥
जो क्रोधाच्या वशात जातो तो यती नाही, तपस्वी नाही, यज्ञ करणारा नाही, धर्माचा भागीदार नाही; त्याला दोन्ही लोक नाहीत.
1.73.10
पुत्रो भृत्यः सुहृद्भ्राता भार्या धर्मश्च सत्यता ।
तस्यैतान्यपयास्यन्ति क्रोधशीलस्य निश्चितम् ॥ १.७३.१० ॥
पुत्र, सेवक, मित्र, भाऊ, पत्नी, धर्म आणि सत्यता — क्रोधी स्वभावाच्या माणसाला हे सर्व निश्चितपणे सोडून जातात.
1.73.11
यत्कुमाराः कुमार्यश्च वैरं कुर्युरचेतसः ।
न तत्प्राज्ञोऽनुकुर्वीत न विदुस्ते बलाबलम् ॥ १.७३.११ ॥
लहान मुले आणि मुली अविचाराने वैर करतील तर ज्ञानी माणसाने त्याचे अनुकरण करू नये; ते आपले बल आणि दुर्बलता जाणत नाहीत.
1.73.12
वेदाहं तात बालाऽपि धर्माणां यदिहान्तरम् ।
अक्रोधे चातिवादे च वेद चापि बलाबलम् ॥ १.७३.१२ ॥
हे तात, मी लहान असले तरी इथे धर्मांमधील भेद मी जाणते; क्रोध न करण्यात आणि अपमान सहन करण्यात असलेले बल-दुर्बलताही मी जाणते.
1.73.13
स्ववृत्तिमननुष्ठाय धर्ममुत्सृज्य तत्त्वतः ।
शिष्यस्याशिष्यवृत्तेस्तु न क्षन्तव्यं बुभूषता ॥ १.७३.१३ ॥
आपले कर्तव्य न पाळणाऱ्या, खऱ्या धर्माचा त्याग करणाऱ्या, शिष्याला न शोभणारे वर्तन असलेल्या शिष्यास, कल्याण इच्छिणाऱ्याने क्षमा करू नये.
1.73.14
प्रेष्यः शिष्यः स्ववृत्तिं हि विसृज्य विफलं गतः ।
तस्मात्संकीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते ॥ १.७३.१४ ॥
आपली वृत्ती सोडून व्यर्थ गेलेल्या सेवक किंवा शिष्यासारखे, मिश्र आचरण असलेल्यांमध्ये राहणे मला आवडत नाही.
1.73.15
पुमांसो ये हि निन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च ।
न तेषु निवसेत्प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु ॥ १.७३.१५ ॥
आचरण आणि कुळावरून जे पुरुष निंदा करतात, कल्याण इच्छिणाऱ्या ज्ञानी माणसाने त्या पापबुद्धी लोकांमध्ये राहू नये.
1.73.16
ये त्वेनमभिजानन्ति वृत्तेनाभिजनेन वा ।
तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेष्ठ उच्यते ॥ १.७३.१६ ॥
आचरण किंवा कुळामुळे ज्यांना याची चांगली ओळख आहे, त्या सज्जनांमध्ये राहावे; तेच निवासस्थान श्रेष्ठ मानले जाते.
1.73.17
सुयन्त्रितपरा नित्यं विहीनाश्च धनैर्वराः ।
दुर्वृत्ताः पापकर्माणश्चण्डाला धनिनोपि च ॥ १.७३.१७ ॥
नेहमी सुसंयमी पण धनहीन असे श्रेष्ठ लोक असतात; दुराचारी आणि पापकर्म करणारे धनवान असले तरी चांडाळच.
1.73.18
नैव जात्या हि चण्डालाः स्वकर्मविहितैर्विना ।
धनाभिजनविद्यासु सक्ताश्चण्डालधर्मिणः ॥ १.७३.१८ ॥
केवळ जन्मामुळे कोणी चांडाळ होत नाही, किंवा स्वकर्माने विहित आचरणाशिवायही नाही; धन, कुळ आणि विद्येत आसक्त असलेले चांडाळधर्मी असतात.
1.73.19
अकारणाश्च द्वेष्यन्ति परिवादं वदन्ति ते ।
साधोस्तत्र न वासोस्ति पापिभिः पापतां व्रजेत् ॥ १.७३.१९ ॥
ते कारणाशिवाय द्वेष करतात आणि निंदा करतात. सज्जनाचा तेथे निवास नसावा; पापी लोकांमध्ये राहणारा पापी होतो.
1.73.20
सुकृते दुष्कृते वापि यत्र सज्जति यो नरः ।
ध्रुवं रतिर्भवेत्तस्य तस्माद्द्वेषं न रोचयेत् ॥ १.७३.२० ॥
चांगल्या किंवा वाईट कर्मात जो मनुष्य आसक्त होतो, त्यातच त्याची निश्चित आवड निर्माण होते. म्हणून द्वेषाला पसंत करू नये.
1.73.21
वाग्दुरुक्तं महाघोरं दुहितुर्वृषपर्वणः ।
मम मथ्नाति हृदयमग्निकाम इवारणिम् ॥ १.७३.२१ ॥
वृषपर्वाच्या कन्येचे कठोर आणि अत्यंत भयंकर शब्द माझे हृदय असे मथत आहेत, जसा अग्नीची इच्छा करणारा मनुष्य अरणी मथतो.
1.73.22
न ह्यतो दुष्करतरं मन्ये लोकेष्वपि त्रिषु ।
यः सपत्नश्रियं दीप्तां हीनश्रीः पर्युपासते ॥ १.७३.२२ ॥
तिन्ही लोकांत यापेक्षा कठीण काही नाही असे मला वाटते: श्रीहीन होऊन सवतीच्या तेजस्वी वैभवाची सेवा करणे.
1.73.23
मरणं शोभनं तस्य इति विद्वज्जना विदुः ।
अवमानमवाप्नोति शनैर्नीचसमागमात् ॥ १.७३.२३ ॥
त्याच्यासाठी मरणच चांगले, असे विद्वान लोक जाणतात; नीच लोकांच्या संगतीने हळूहळू अपमानच प्राप्त होतो.
1.73.24
अतिवादा वक्त्रतो निःसरन्ति ।
यैराहतः शोचति रात्र्यहानि।
परस्य वै मर्मसु ते पतन्ति ।
तस्माद्धीरो नैव मुच्येत्परेषु ॥ १.७३.२४ ॥
कठोर शब्द तोंडातून बाहेर पडतात; त्यांच्या आघाताने माणूस रात्रंदिवस शोक करतो. ते दुसऱ्याच्या मर्मस्थानी जाऊन पडतात; म्हणून धीर पुरुष दुसऱ्यांपासून (अशा आघातांपासून) कधीच सुटत नाही.
1.73.25
निरोहेदायुधैश्छिन्नं संरोहेद्दग्धमाग्निना ।
वाक्क्षतं च न संरोहेदाशरीरं शरीरिणाम् ॥ १.७३.२५ ॥
शस्त्रांनी तुटलेली जखम भरते, अग्नीने भाजलेलीही भरते; पण वाचेने झालेली जखम भरत नाही, ती देहधारींच्या शरीरापर्यंत पोहोचत नाही.
1.73.26
संरोहित शरैर्विद्धं नवं परशुना हतम् ।
वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहेत वाक्क्षतम् ॥ १.७३.२६ ॥
बाणांनी भोसकलेली जखम, कुऱ्हाडीने नव्याने मारलेली जखम भरते; पण वाचेने बोललेल्या कठोर आणि घृणास्पद शब्दांनी झालेली जखम भरत नाही.