Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.8

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.8.1

स चापि च्यवनो ब्रह्मन्भार्गवोऽजनयत्सुतम् ।
सुकन्यायां महात्मानं प्रमतिं दीप्ततेजसम् ॥ १.८.१ ॥

और उस च्यवन भार्गव ने भी, हे ब्रह्मन्, सुकन्या से एक पुत्र उत्पन्न किया, महात्मा प्रमति, जो दीप्त तेज वाले थे।

1.8.2

प्रमतिस्तु रुरुं नाम घृताच्यां समजीजनत् ।
रुरुः प्रमद्वरायां तु शुनकं समजीजनम् ॥ १.८.२ ॥

प्रमति ने घृताची से रुरु नामक पुत्र उत्पन्न किया, और रुरु ने प्रमद्वरा से शुनक को उत्पन्न किया।

1.8.3

शुनकस्तु महासत्वः सर्वभार्गवनन्दनः ।
जातस्तपसि तीव्रे च स्थितः स्थिरयशास्ततः ॥ १.८.३ ॥

महासत्त्व शुनक, जो सभी भार्गवों के आनंद थे, जन्मे; और वे कठोर तपस्या में स्थित हुए, स्थिर यश वाले।

1.8.4

तस्य ब्रह्मन्रुरोः सर्वं चरितं भूरितेजसः ।
विस्तरेण प्रवक्ष्यामि तच्छृणु त्वमशेषतः ॥ १.८.४ ॥

हे ब्रह्मन्, उस अत्यंत तेजस्वी रुरु का सम्पूर्ण चरित्र मैं विस्तार से कहूँगा; तुम उसे पूरा सुनो।

1.8.5

ऋषिरासीन्महान्पूर्वं तपोविद्यासमन्वितः ।
स्थूलकेश इति ख्यातः सर्वभूतहिते रतः ॥ १.८.५ ॥

पूर्वकाल में एक महान ऋषि थे, जो तप और विद्या से युक्त थे; वे स्थूलकेश नाम से प्रसिद्ध थे और समस्त प्राणियों के हित में रत रहते थे।

1.8.6

एतस्मिन्नेव काले तु मेनकायां प्रजज्ञिवान् ।
गन्धर्वराजो विप्रर्षे विश्वावसुरिति स्मृतः ॥ १.८.६ ॥

इसी समय, हे विप्र ऋषि, मेनका से गन्धर्वराज ने एक पुत्र उत्पन्न किया, जो विश्वावसु नाम से स्मरण किया जाता है।

1.8.7

अप्सरा मेनका तस्य तं गर्भं भृगुनन्दन ।
उत्ससर्ज यथाकालं स्थूलकेशाश्रमं प्रति ॥ १.८.७ ॥

हे भृगुनन्दन! अप्सरा मेनका ने उसके उस गर्भ को समय आने पर स्थूलकेश के आश्रम की ओर त्याग दिया।

1.8.8

उत्सृज्य चैव तं गर्भं नद्यास्तीरे जगाम सा ।
अप्सरा मेनका ब्रह्मन्निर्दया निरपत्रपा ॥ १.८.८ ॥

उस गर्भ को छोड़कर वह नदी के तट पर चली गई। हे ब्रह्मन्! अप्सरा मेनका निर्दय और निर्लज्ज थी।

1.8.9

कन्याममरगर्भाभां ज्वलन्तीमिव च श्रिया ।
तां ददर्श समुत्सृष्टां नदीतीरे महानृषिः ॥ १.८.९ ॥

देवताओं के गर्भ के समान कान्तिवाली, मानो तेज से जलती हुई उस कन्या को नदी तट पर त्यागी हुई महर्षि ने देखा।

1.8.10

स्थूलकेशः स तेजस्वी विजने बन्धुवर्जिताम् ।
स तां दृष्ट्वा तदा कन्यां स्थूलकेशो महाद्विजः ॥ १.८.१० ॥

वह तेजस्वी स्थूलकेश, निर्जन स्थान में बन्धुहीन उस कन्या को देखकर, उस समय उस महाद्विज स्थूलकेश ने...

1.8.11

जग्राह च मुनिश्रेष्ठः कृपाविष्टः पुपोष च ।
ववृधे सा वरारोहा तस्याश्रमपदे शुभे ॥ १.८.११ ॥

मुनिश्रेष्ठ ने करुणा से भरकर उसे उठा लिया और पालन-पोषण किया। वह सुन्दर कटिप्रदेश वाली उसके शुभ आश्रम में बढ़ने लगी।

1.8.12

जातकाद्याः क्रियाश्चास्या विधिपूर्वं यथाक्रमम् ।
स्थूलकेशो महाभागश्चकार सुमहानृषिः ॥ १.८.१२ ॥

उसके जातकर्म आदि संस्कार विधिपूर्वक, यथाक्रम, महाभाग्यशाली महान् ऋषि स्थूलकेश ने सम्पन्न किए।

1.8.13

प्रमदाभ्यो वरा सा तु सत्त्वरूपगुणान्विता ।
ततः प्रमद्वरेत्यस्या नाम चक्रे महानृषिः ॥ १.८.१३ ॥

प्रमदाओं में श्रेष्ठ वह सत्त्व, रूप और गुणों से संपन्न थी। तब महान ऋषि ने उसका नाम प्रमद्वरा रखा।

1.8.14

तामाश्रमपदे तस्य रुरुर्दृष्ट्वा प्रमद्वराम् ।
बभूव किल धर्मात्मा मदनोपहतस्तदा ॥ १.८.१४ ॥

उस आश्रम में उस प्रमद्वरा को देखकर धर्मात्मा रुरु उसी समय काम से आहत हो गया।

1.8.15

पितरं सखिभिः सोऽथ श्रावयामास भार्गवम् ।
प्रमतिश्चाभ्ययाचत्तां स्थूलकेशं यशस्विनम् ॥ १.८.१५ ॥

तब उसने अपने मित्रों द्वारा पिता भार्गव को सूचना भिजवाई। और प्रमति ने यशस्वी स्थूलकेश से उस कन्या की याचना की।

1.8.16

ततः प्रादात्पिता कन्यां रुरवे तां प्रमद्वराम् ।
विवाहं स्थापयित्वाग्रे नक्षत्रे भगदैवते ॥ १.८.१६ ॥

तब पिता ने उस प्रमद्वरा कन्या को रुरु को दे दिया। पहले भग देवता से अधिष्ठित नक्षत्र में विवाह की तिथि निश्चित करके।

1.8.17

ततः कतिपयाहस्य विवाहे समुपस्थिते ।
सखीभिः क्रीडती सार्धं सा कन्यावरवर्णिनी ॥ १.८.१७ ॥

फिर जब कुछ ही दिनों में विवाह का समय आ गया, तब वह सुंदर वर्ण वाली कन्या सखियों के साथ खेल रही थी।

1.8.18

नापश्यत्संप्रसुप्तं वै भुजंगं तिर्यगायतम् ।
पदा चैनं समाक्रामन्मुमूर्षुः कालचोदिता ॥ १.८.१८ ॥

उसने उस गहरी नींद में सोए, आड़े लेटे हुए सर्प को नहीं देखा, और मृत्यु से प्रेरित होकर उसने पैर से उसे कुचल दिया।

1.8.19

स तस्याः संप्रमत्तायाश्चोदितः कालधर्मणा ।
विषोपलिप्तान्दशनान्भृशमङ्गे न्यपातयत् ॥ १.८.१९ ॥

वह उसकी, असावधान हो गई उस (कन्या) पर, काल के नियम से प्रेरित होकर, विष से लिप्त दाँतों को उसके अंग पर बलपूर्वक गड़ा दिया।

1.8.20

सा दष्टा तेन सर्पेण पपात सहसा भुवि ।
विवर्णा विगतश्रीका भ्रष्टाभरणचेतना ॥ १.८.२० ॥

उस साँप से डसी हुई वह अचानक धरती पर गिर पड़ी, विवर्ण, शोभाहीन, आभूषण गिर गए और चेतना भ्रष्ट हो गई।

1.8.21

निरानन्दकरी तेषां बन्धूनां मुक्तमूर्धजा ।
व्यसुरप्रेक्षणीया सा प्रेक्षणीयतमाऽभवत् ॥ १.८.२१ ॥

उन बन्धुजनों के लिए आनंदहीन करनेवाली, खुले बालों वाली वह, प्राणहीन-सी देखने योग्य, फिर भी देखने में अत्यंत सुंदर हो गई।

1.8.22

प्रसुप्तेवाभवच्चापि भुवि सर्पविषार्दिता ।
भूयो मनोहरतरा बभूव तनुमध्यमा ॥ १.८.२२ ॥

साँप के विष से पीड़ित वह धरती पर मानो सोई हुई-सी हो गई, और फिर भी वह पतली कमरवाली और भी अधिक मनोहर हो गई।

1.8.23

ददर्श तां पिता चैव ये चैवान्ये तपस्विनः ।
विचेष्टमानां पतितां भूतले पद्मवर्चसम् ॥ १.८.२३ ॥

उसके पिता और अन्य तपस्वी लोगों ने उसे देखा, धरती पर गिरी हुई, छटपटाती, कमल-सी आभा वाली।

1.8.24

ततः सर्वे द्विजतराः समाजग्मुः कृपान्विताः ।
स्वस्त्यात्रेयो महाजानुः कुशिकः शङ्खमेखलः ॥ १.८.२४ ॥

तब सभी श्रेष्ठ द्विजगण करुणा से भरकर एकत्र हुए: स्वस्त्यात्रेय, महाजानु, कुशिक और शंखमेखल।

1.8.25

उद्दालकः कठश्चैव श्वेतश्चैव महायशाः ।
भरद्वाजः कौणकृत्स्य आर्ष्टिषेणोऽथ गौतमः ॥ १.८.२५ ॥

उद्दालक, कठ, श्वेत और महायशस्वी भरद्वाज, कौणकृत्स्य, आर्ष्टिषेण तथा गौतम।

1.8.26

प्रमतिः सह पुत्रेण तथान्ये वनवासिनः ।
तां ते कन्यां व्यसुं दृष्ट्वा भुजंगस्य विषार्दिताम् ॥ १.८.२६ ॥

प्रमति अपने पुत्र के साथ तथा अन्य वनवासी भी, अपनी उस कन्या को साँप के विष से पीड़ित और निष्प्राण देखकर।

1.8.27

रुरुदुः कृपयाऽविष्टा रुरुस्त्वार्तो बहिर्ययौ ।
ते च सर्वे द्विजश्रेष्ठास्तत्रैवोपाविशंस्तदा ॥ १.८.२७ ॥

करुणा से भरकर वे सब रोने लगे; किंतु रुरु पीड़ित होकर बाहर चला गया। फिर वे सभी द्विजश्रेष्ठ वहीं बैठ गए।