મહાભારત · અધ્યાય 1.84
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.84.1
यदाऽवसो नन्दने कामरूपी ।
संवत्सराणामयुतं शतानाम्।
किं कारणं कार्तयुगप्रधान ।
हित्वा च त्वं वसुधामन्वपद्यः ॥ १.८४.१ ॥
હે કૃતયુગના શ્રેષ્ઠ રાજા! ઇચ્છા મુજબ રૂપ ધારણ કરનાર આપ નંદન વનમાં હજારો વર્ષો સુધી રહ્યા, તો તેને છોડીને આપ પૃથ્વી પર કેમ પાછા ફર્યા?
1.84.2
ज्ञातिः सुहृत्स्वजनो वा यथेह ।
क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैर्हि।
तथा तत्र क्षीणपुण्यं मनुष्यं ।
त्यजन्ति सद्यः सेश्वरा देवसङ्घाः ॥ १.८४.२ ॥
અહીં ધન ખૂટી જાય ત્યારે માણસો સગાં, મિત્રો અને સ્વજનોને પણ છોડી દે છે; તેમ ત્યાં પુણ્ય ક્ષીણ થયેલા માણસને દેવસમૂહ પોતાના સ્વામીઓ સહિત તરત છોડી દે છે.
1.84.3
तस्मिन्कथं क्षीणपुण्या भवन्ति ।
संमुह्यते मेऽत्र मनोऽतिमात्रम्।
किं वा विशिष्टाः कस्य धामोपयान्ति ।
तद्वै ब्रूहि क्षेत्रवित्त्वं मतो मे ॥ १.८४.३ ॥
ત્યાં પુણ્ય કેવી રીતે ક્ષીણ થાય છે? અહીં મારું મન અત્યંત મૂંઝાય છે. અથવા તે વિશિષ્ટ લોકો કોના ધામે જાય છે? તે મને કહો; હું તમને ક્ષેત્રજ્ઞ માનું છું.
1.84.4
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति ।
ललाप्यमाना नरदेव सर्वे।
ते कङ्कगोमायुबलाशनार्थे ।
क्षीणे पुण्ये बहुधा प्रव्रजन्ति ॥ १.८४.४ ॥
હે નરદેવ! તેઓ બધા વિલાપ કરતાં આ પૃથ્વીના નરકમાં પડે છે. પુણ્ય ખૂટતાં તેઓ ગીધ અને શિયાળનો આહાર થવા માટે અનેક રીતે ભટકે છે.
1.84.5
तस्मादेतद्वर्जनीयं नरेन्द्र ।
दुष्टं लोके गर्हणीयं च कर्म।
आख्यातं ते पार्थिव सर्वमेव ।
भूयश्चेदानीं वद किं ते वदामि ॥ १.८४.५ ॥
તેથી, હે નરેન્દ્ર, આ દુષ્ટ અને જગતમાં નિંદનીય કર્મ ત્યજવું જોઈએ. હે રાજા! મેં તમને બધું કહી દીધું છે. હવે બીજું શું કહું, તે તમે જ કહો.
1.84.6
यदा तु तान्वितुदन्ते वयांसि ।
तथा गृध्राः शितिकण्ठाः पतङ्गाः।
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति ।
न भौममन्यं नरकं शृणोमि ॥ १.८४.६ ॥
પક્ષીઓ તેમને ફાડી ખાય ત્યારે, ગીધ, નીલકંઠ અને ઉડતાં જીવો (ફાડે ત્યારે), તેઓ કેવા થાય છે, કેવી રીતે જન્મે છે? આ ભૌમ નરક સિવાય બીજા કોઈ નરક વિશે મેં સાંભળ્યું નથી.
1.84.7
ऊर्ध्वं देहात्कर्मणो जृम्भमाणा-
द्व्यक्तं पृथिव्यामनुसंचरन्ति।
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति ।
नावेक्षन्ते वर्षपूगाननेकान् ॥ १.८४.७ ॥
દેહમાંથી ઉપર, કર્મથી ફૂલતાં-વધતાં, તેઓ સ્પષ્ટપણે પૃથ્વી પર ભટકે છે. આ ભૌમ નરકમાં તેઓ પડે છે; ઘણાં વર્ષોની રાહ તેઓ જોતા નથી.
1.84.8
षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि ।
तथा अशीतिं परिवत्सराणि।
तान्वै तुदन्ति पततः प्रपातं ।
भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः ॥ १.८४.८ ॥
તેઓ આકાશમાં સાઠ હજાર (વર્ષ) પડે છે, અને એ જ રીતે એંસી વર્ષ પણ. પડતાં એવા તેમને ભયંકર, ભૌમ, તીક્ષ્ણ દાંતવાળા રાક્ષસો ખરેખર પીડે છે.
1.84.9
यदेनसस्ते पततस्तुदन्ति ।
भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः।
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति ।
कथंभूता गर्भभूता भवन्ति ॥ १.८४.९ ॥
પાપથી પડતાં તેમને ભયંકર, ભૌમ, તીક્ષ્ણ દાંતવાળા રાક્ષસો પીડે છે. તેઓ કેવા થાય છે, કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે, કયા રૂપના છે, ગર્ભરૂપ થઈને કેવી રીતે બને છે?
1.84.10
अस्रं रेतः पुष्पफलानुपृक्त-
मन्वेति तद्वै पुरुषेण सृष्टम्।
स वै तस्या रज आपद्यते वै ।
स गर्भभूतः समुपैति तत्र ॥ १.८४.१० ॥
રક્ત અને વીર્ય, ફૂલ અને ફળના રસ સાથે ભળીને, પુરુષે છોડેલા (જીવ)ની પાછળ જાય છે. તે ખરેખર તેના રજમાં પ્રવેશે છે; ગર્ભ બનીને ત્યાં એકત્ર થાય છે.
1.84.11
वनस्पतीनोषधीश्चाविशन्ति ।
आपो वायुं पृथिवीं चान्तरिक्षम्।
चतुष्पदं द्विपदं चाति सर्व-
मेवंभूता गर्भभूता भवन्ति ॥ १.८४.११ ॥
તેઓ વનસ્પતિ અને ઔષધિઓમાં પ્રવેશે છે. જળ, વાયુ, પૃથ્વી અને અંતરિક્ષમાં પણ; ચતુષ્પાદ અને દ્વિપાદ પ્રાણીઓમાં અને સર્વમાં. આ રીતે તેઓ ગર્ભ બને છે.
1.84.12
अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भ-
मुताहोस्वित्स्वेन कायेन याति।
आपद्यमानो नरयोनिमेता-
माचक्ष्व मे संशयात्प्रब्रवीमि ॥ १.८४.१२ ॥
અહીં ગર્ભ નવું શરીર રચે છે, કે પોતાના જ શરીરથી જાય છે? મનુષ્ય-યોનિમાં પ્રવેશતી વખતે તે મને સમજાવો; સંશયથી હું પૂછું છું.
1.84.13
शरीरदेहातिसमुच्छ्रयं च ।
चक्षुःश्रोत्रे लभते केन संज्ञाम्।
एतत्तत्त्वं सर्वमाचक्ष्व पृष्टः ।
क्षेत्रज्ञं त्वां तात मन्याम सर्वे ॥ १.८४.१३ ॥
શરીર, દેહ અને તેનો વિકાસ, તથા આંખ અને કાન કોનાથી સંજ્ઞા પામે છે? પૂછાયેલા તમે આ સમગ્ર તત્ત્વ મને સમજાવો. હે તાત, અમે બધા તમને ક્ષેત્રજ્ઞ માનીએ છીએ.
1.84.14
वायुः समुत्कर्षति गर्भयोनि-
मृतौ रेतः पुष्पफलानुपृक्तम्।
स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः ।
क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम् ॥ १.८४.१४ ॥
ઋતુકાળે વાયુ પુષ્પ અને ફળથી મિશ્રિત રેતસને ગર્ભયોનિ તરફ ઊંચકી જાય છે. ત્યાં તે તે તન્માત્રાઓ પર અધિકાર ધરાવીને ક્રમે ક્રમે અહીં ગર્ભનું પોષણ કરે છે.
1.84.15
स जायमानो विगृहीतमात्रः ।
संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्यः।
स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं ।
स वै रूपं पश्यति चक्षुषा च ॥ १.८४.१५ ॥
તે જન્મતાં આકાર ગ્રહણ કરીને, સંજ્ઞાને અધિષ્ઠિત કરીને પછી મનુષ્ય બને છે. તે અહીં કાનથી શબ્દ જાણે છે; આંખથી રૂપ પણ જુએ છે.
1.84.16
घ्राणेन गन्धं जिह्वयाऽथो रसं च ।
त्वचा स्पर्शं मनसा वेदभावम्।
इत्यष्टकेहोपहितं हि विद्धि ।
महात्मनः प्राणभृतः शरीरे ॥ १.८४.१६ ॥
નાકથી ગંધ, જીભથી રસ, ત્વચાથી સ્પર્શ, મનથી જ્ઞાનભાવ—હે અષ્ટક, આ બધું મહાત્મા પ્રાણીના શરીરમાં સ્થિત છે એમ જાણ.
1.84.17
यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा ।
निखन्यते वापि निकृष्यते वा।
अभावभूतः स विनाशमेत्य ।
केनात्मानं चेतयते परस्तात् ॥ १.८४.१७ ॥
જે પુરુષ વિદ્યમાન છે, તે બળાવાય, દટાય કે ખેંચાય, અભાવને પામીને વિનાશ પામે છે—તો પરલોકથી તે પોતાના આત્માને શાના વડે જાણે છે?
1.84.18
हित्वा सोऽसून्सुप्तवन्निष्टनित्वा ।
पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं वा।
अन्यां योनिं पवनाग्रानुसारी ।
हित्वा देहं भजते राजसिंह ॥ १.८४.१८ ॥
તે પ્રાણોને છોડી, સૂતેલાની જેમ કણસીને, સુકૃત કે દુષ્કૃતને આગળ રાખીને, વાયુના અગ્રભાગને અનુસરીને, દેહ છોડી બીજી યોનિ પામે છે, હે રાજસિંહ.
1.84.19
पुण्यां योनिं पुण्यकृतो व्रजन्ति ।
पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति।
कीटाः पतङ्गाश्च भवन्ति पापा ।
न मे विवक्षास्ति महानुभाव ॥ १.८४.१९ ॥
પુણ્યકર્મીઓ પુણ્ય યોનિ પામે છે, પાપકર્મીઓ પાપ યોનિ પામે છે; કીડા અને પતંગિયાં પણ પાપી થઈને જન્મે છે. હે મહાનુભાવ, મને વધુ કહેવાની ઇચ્છા નથી.
1.84.20
चतुष्पदा द्विपदाः षट्पदाश्च ।
तथाभूता गर्भभूता भवन्ति।
आख्यातमेतन्निखिलेन सर्वं ।
भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह ॥ १.८४.२० ॥
ચાર પગવાળા, બે પગવાળા અને છ પગવાળા જીવો પણ એવા જ સ્વભાવથી ગર્ભમાંથી જન્મે છે. આ બધું સંપૂર્ણપણે કહેવાઈ ગયું છે; હે રાજસિંહ, હવે તું શું વધુ પૂછે છે?
1.84.21
किंस्वित्कृत्वा लभते तात लोका-
न्मर्त्यः श्रेष्ठांस्तपसा विद्यया च।
तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथाव-
च्छुभाँल्लोकान्येन गच्छेत्क्रमेण ॥ १.८४.२१ ॥
હે તાત, મનુષ્ય શું કરીને તપ અને વિદ્યાથી શ્રેષ્ઠ લોકો મેળવે છે? હું પૂછું છું; બધું યથાવત કહો, કયા ક્રમે શુભ લોકોમાં જવાય.
1.84.22
पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः ॥ १.८४.२२ ॥
સજ્જનો હંમેશાં મનુષ્ય વિશે આમ જ કહે છે.
1.84.23
अधीयानः पण्डितंमन्यमानो ।
यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम्।
तस्यान्तवन्तश्च भवन्ति लोका ।
न चास्य तद्ब्रह्म फलं ददाति ॥ १.८४.२३ ॥
અભ્યાસ કરીને પોતાને પંડિત માનનાર, વિદ્યાથી બીજાનો યશ હણે છે, તેના લોક નાશવંત થાય છે; તે બ્રહ્મજ્ઞાન તેને ફળ આપતું નથી.
1.84.24
चत्वारि कर्माण्यभयङ्कराणि ।
भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि।
मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं ।
मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ॥ १.८४.२४ ॥
ચાર કર્મો ભયંકર છે; યથાવિધિ ન કરાય તો તે ભય જ આપે છે: માન માટેનો અગ્નિહોત્ર, માન માટેનું મૌન, માનથી અધ્યયન, માન માટેનો યજ્ઞ.
1.84.25
न मानमान्यो मुदमाददीत ।
न सन्तापं प्राप्नुयाच्चावमानात्।
सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके ।
नासाधवः साधुबुद्धिं लभन्ते ॥ १.८४.२५ ॥
માનને યોગ્ય વ્યક્તિએ માનથી આનંદ ન લેવો, અપમાનથી સંતાપ ન પામવો. આ લોકમાં સજ્જનો જ સજ્જનોનું સન્માન કરે છે; દુર્જનો સદ્બુદ્ધિ પામતા નથી.
1.84.26
इति दद्यामिति यज इत्यदीय इति व्रतम् ।
इत्येतानि भयान्याहुस्तानि वर्ज्यानि सर्वशः ॥ १.८४.२६ ॥
'હું આપીશ', 'હું યજ્ઞ કરીશ', 'હું અધ્યયન કરીશ', 'આ વ્રત છે' — આ બધાને ભય કહેવાય છે; તે સર્વ સર્વથા વર્જ્ય છે.
1.84.27
ये चाश्रयं वेदयन्ते पुराणं ।
मनीषिणो मानसमार्गरुद्धम्।
तन्निःश्रेयस्तेन संयोगमेत्य ।
परां शान्तिं प्रत्युः प्रेत्य चेह ॥ १.८४.२७ ॥
પ્રાચીન આશ્રયનો ઉપદેશ કરનારા મનીષીઓ, મનના માર્ગે અવરોધાયેલું તે, તેના દ્વારા નિઃશ્રેયસ સાથે જોડાઈને, અહીં અને મૃત્યુ પછી પરમ શાંતિ પામે છે.