महाभारत · अध्याय 1.84
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.84.1
यदाऽवसो नन्दने कामरूपी ।
संवत्सराणामयुतं शतानाम्।
किं कारणं कार्तयुगप्रधान ।
हित्वा च त्वं वसुधामन्वपद्यः ॥ १.८४.१ ॥
हे कृतयुगातील श्रेष्ठ राजा! इच्छेनुसार रूप धारण करणारे आपण नंदन वनात हजारो वर्षे वास्तव्य करत होता, तेव्हा ते सोडून आपण पृथ्वीवर परत का आलात?
1.84.2
ज्ञातिः सुहृत्स्वजनो वा यथेह ।
क्षीणे वित्ते त्यज्यते मानवैर्हि।
तथा तत्र क्षीणपुण्यं मनुष्यं ।
त्यजन्ति सद्यः सेश्वरा देवसङ्घाः ॥ १.८४.२ ॥
येथे संपत्ती संपली की माणसे नातेवाईक, मित्र आणि स्वजनांनाही सोडून देतात; त्याप्रमाणेच तेथे पुण्य क्षीण झालेल्या माणसाला देवसमूह आपल्या स्वामींसह तत्काळ सोडून देतात.
1.84.3
तस्मिन्कथं क्षीणपुण्या भवन्ति ।
संमुह्यते मेऽत्र मनोऽतिमात्रम्।
किं वा विशिष्टाः कस्य धामोपयान्ति ।
तद्वै ब्रूहि क्षेत्रवित्त्वं मतो मे ॥ १.८४.३ ॥
तेथे पुण्य कसे क्षीण होते? येथे माझे मन अत्यंत गोंधळते आहे. किंवा ते विशिष्ट लोक कोणाच्या धामाला जातात? ते मला सांगा; आपण क्षेत्रज्ञ आहात असे मला वाटते.
1.84.4
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति ।
ललाप्यमाना नरदेव सर्वे।
ते कङ्कगोमायुबलाशनार्थे ।
क्षीणे पुण्ये बहुधा प्रव्रजन्ति ॥ १.८४.४ ॥
हे नरदेवा! ते सर्व आक्रोश करीत या भूतलावरील नरकात पडतात. पुण्य क्षीण झाल्यावर ते गिधाडे आणि कोल्ह्यांचे भक्ष्य होण्यासाठी नाना प्रकारे भटकतात.
1.84.5
तस्मादेतद्वर्जनीयं नरेन्द्र ।
दुष्टं लोके गर्हणीयं च कर्म।
आख्यातं ते पार्थिव सर्वमेव ।
भूयश्चेदानीं वद किं ते वदामि ॥ १.८४.५ ॥
म्हणून, हे नरेंद्रा, हे दुष्ट आणि जगात निंद्य असलेले कर्म त्यागले पाहिजे. हे राजा! मी तुला सर्व सांगितले आहे. आता आणखी काय सांगू, ते तूच सांग.
1.84.6
यदा तु तान्वितुदन्ते वयांसि ।
तथा गृध्राः शितिकण्ठाः पतङ्गाः।
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति ।
न भौममन्यं नरकं शृणोमि ॥ १.८४.६ ॥
पक्षी त्यांना फाडतात तेव्हा, गिधाडे, नीलकंठ आणि उडणारे प्राणी (फाडतात तेव्हा), ते कसे होतात, कसे उत्पन्न होतात? या भौम नरकाहून वेगळा दुसरा नरक मी ऐकलेला नाही.
1.84.7
ऊर्ध्वं देहात्कर्मणो जृम्भमाणा-
द्व्यक्तं पृथिव्यामनुसंचरन्ति।
इमं भौमं नरकं ते पतन्ति ।
नावेक्षन्ते वर्षपूगाननेकान् ॥ १.८४.७ ॥
देहातून वर, कर्मामुळे फुगून, ते स्पष्टपणे पृथ्वीवर फिरतात. या भौम नरकात ते पडतात; अनेक वर्षांची ते वाट पाहत नाहीत.
1.84.8
षष्टिं सहस्राणि पतन्ति व्योम्नि ।
तथा अशीतिं परिवत्सराणि।
तान्वै तुदन्ति पततः प्रपातं ।
भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः ॥ १.८४.८ ॥
ते आकाशात साठ हजार (वर्षे) पडतात, तसेच ऐंशी वर्षे. पडणाऱ्या त्यांना भयंकर, भौम, तीक्ष्ण दाढांचे राक्षस खरोखर छळतात.
1.84.9
यदेनसस्ते पततस्तुदन्ति ।
भीमा भौमा राक्षसास्तीक्ष्णदंष्ट्राः।
कथं भवन्ति कथमाभवन्ति ।
कथंभूता गर्भभूता भवन्ति ॥ १.८४.९ ॥
पापामुळे पडत असताना त्यांना भयंकर, भौम, तीक्ष्ण दाढांचे राक्षस छळतात. ते कसे होतात, कसे उत्पन्न होतात, कोणत्या रूपाचे असतात, गर्भरूप होऊन कसे बनतात?
1.84.10
अस्रं रेतः पुष्पफलानुपृक्त-
मन्वेति तद्वै पुरुषेण सृष्टम्।
स वै तस्या रज आपद्यते वै ।
स गर्भभूतः समुपैति तत्र ॥ १.८४.१० ॥
रक्त आणि वीर्य, फुल व फळांच्या रसात मिसळलेले, पुरुषाने सोडलेल्या (जीवाच्या) मागे जातात. ते खरोखर तिच्या रजात प्रवेश करते; गर्भ होऊन तेथे एकत्र येते.
1.84.11
वनस्पतीनोषधीश्चाविशन्ति ।
आपो वायुं पृथिवीं चान्तरिक्षम्।
चतुष्पदं द्विपदं चाति सर्व-
मेवंभूता गर्भभूता भवन्ति ॥ १.८४.११ ॥
ते वनस्पती आणि औषधींमध्ये प्रवेश करतात. पाणी, वायू, पृथ्वी व अंतरिक्षातही; चतुष्पाद आणि द्विपाद प्राण्यांत आणि सर्वांत. अशा प्रकारे ते गर्भ होतात.
1.84.12
अन्यद्वपुर्विदधातीह गर्भ-
मुताहोस्वित्स्वेन कायेन याति।
आपद्यमानो नरयोनिमेता-
माचक्ष्व मे संशयात्प्रब्रवीमि ॥ १.८४.१२ ॥
येथे गर्भ नवीन शरीर धारण करतो की स्वतःच्या शरीरासह जातो? मानवी योनीत प्रवेश करताना ते मला समजावून सांगा; संशयामुळे मी विचारतो.
1.84.13
शरीरदेहातिसमुच्छ्रयं च ।
चक्षुःश्रोत्रे लभते केन संज्ञाम्।
एतत्तत्त्वं सर्वमाचक्ष्व पृष्टः ।
क्षेत्रज्ञं त्वां तात मन्याम सर्वे ॥ १.८४.१३ ॥
शरीर, देह व त्याची वाढ, तसेच डोळे व कान कशाने चेतना मिळवतात? विचारल्यामुळे हे सर्व तत्त्व मला सांगा. हे तात, आम्ही सर्व तुम्हाला क्षेत्रज्ञ मानतो.
1.84.14
वायुः समुत्कर्षति गर्भयोनि-
मृतौ रेतः पुष्पफलानुपृक्तम्।
स तत्र तन्मात्रकृताधिकारः ।
क्रमेण संवर्धयतीह गर्भम् ॥ १.८४.१४ ॥
ऋतुकाळी वायू पुष्प व फळांनी मिसळलेले रेत गर्भयोनीकडे वर नेतो. तेथे तो त्या तन्मात्रांवर अधिकार ठेवून क्रमाने येथे गर्भाचे पोषण करतो.
1.84.15
स जायमानो विगृहीतमात्रः ।
संज्ञामधिष्ठाय ततो मनुष्यः।
स श्रोत्राभ्यां वेदयतीह शब्दं ।
स वै रूपं पश्यति चक्षुषा च ॥ १.८४.१५ ॥
तो जन्मताना आकार घेऊन, चेतनेचा आश्रय करून मग मनुष्य होतो. तो येथे कानांनी शब्द जाणतो; आणि डोळ्यांनी रूपही पाहतो.
1.84.16
घ्राणेन गन्धं जिह्वयाऽथो रसं च ।
त्वचा स्पर्शं मनसा वेदभावम्।
इत्यष्टकेहोपहितं हि विद्धि ।
महात्मनः प्राणभृतः शरीरे ॥ १.८४.१६ ॥
नाकाने गंध, जिभेने रस, त्वचेने स्पर्श, मनाने ज्ञानभाव—हे अष्टका, हे सर्व महात्मा प्राणिमात्राच्या देहात स्थित आहे हे जाणून घे.
1.84.17
यः संस्थितः पुरुषो दह्यते वा ।
निखन्यते वापि निकृष्यते वा।
अभावभूतः स विनाशमेत्य ।
केनात्मानं चेतयते परस्तात् ॥ १.८४.१७ ॥
जो पुरुष अस्तित्वात आहे, तो जाळला गेला किंवा पुरला गेला किंवा ओढला गेला तरी अभावाला प्राप्त होऊन विनाश पावतो—मग परलोकातून तो आपल्या आत्म्याला कशाने जाणतो?
1.84.18
हित्वा सोऽसून्सुप्तवन्निष्टनित्वा ।
पुरोधाय सुकृतं दुष्कृतं वा।
अन्यां योनिं पवनाग्रानुसारी ।
हित्वा देहं भजते राजसिंह ॥ १.८४.१८ ॥
तो प्राण सोडून, झोपलेल्यासारखा कण्हून, सुकृत किंवा दुष्कृत पुढे ठेवून, वाऱ्याच्या अग्रभागाला अनुसरून, देह सोडून दुसऱ्या योनीला प्राप्त होतो, हे राजसिंहा.
1.84.19
पुण्यां योनिं पुण्यकृतो व्रजन्ति ।
पापां योनिं पापकृतो व्रजन्ति।
कीटाः पतङ्गाश्च भवन्ति पापा ।
न मे विवक्षास्ति महानुभाव ॥ १.८४.१९ ॥
पुण्यकर्मी पुण्ययोनी प्राप्त करतात, पापकर्मी पापयोनी प्राप्त करतात; किडे आणि पतंगही पापी होऊन जन्मतात. हे महानुभावा, मला आणखी सांगण्याची इच्छा नाही.
1.84.20
चतुष्पदा द्विपदाः षट्पदाश्च ।
तथाभूता गर्भभूता भवन्ति।
आख्यातमेतन्निखिलेन सर्वं ।
भूयस्तु किं पृच्छसि राजसिंह ॥ १.८४.२० ॥
चार पाय, दोन पाय आणि सहा पाय असलेले प्राणीही अशाच स्वभावाने गर्भातून जन्मतात. हे सर्व पूर्णपणे सांगितले गेले आहे; हे राजसिंहा, आता तू आणखी काय विचारतोस?
1.84.21
किंस्वित्कृत्वा लभते तात लोका-
न्मर्त्यः श्रेष्ठांस्तपसा विद्यया च।
तन्मे पृष्टः शंस सर्वं यथाव-
च्छुभाँल्लोकान्येन गच्छेत्क्रमेण ॥ १.८४.२१ ॥
हे तात, मनुष्य कोणते कर्म करून तप आणि विद्येद्वारे श्रेष्ठ लोक मिळवतो? मी विचारतो; सर्व यथावत सांगा, कोणत्या क्रमाने शुभ लोकांत जाता येते.
1.84.22
पुंसः सदैवेति वदन्ति सन्तः ॥ १.८४.२२ ॥
सज्जन नेहमी माणसाविषयी असेच म्हणतात.
1.84.23
अधीयानः पण्डितंमन्यमानो ।
यो विद्यया हन्ति यशः परेषाम्।
तस्यान्तवन्तश्च भवन्ति लोका ।
न चास्य तद्ब्रह्म फलं ददाति ॥ १.८४.२३ ॥
अध्ययन करून स्वतःला पंडित समजणारा, विद्येने दुसऱ्यांचे यश नष्ट करणारा, त्याचे लोक नाशवंत होतात; ते ब्रह्मज्ञान त्याला फल देत नाही.
1.84.24
चत्वारि कर्माण्यभयङ्कराणि ।
भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि।
मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं ।
मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ॥ १.८४.२४ ॥
चार कर्मे भयंकर आहेत; ती यथायोग्य न केल्यास भयच देतात: मानासाठी अग्निहोत्र, मानासाठी मौन, मानाने अध्ययन, मानासाठी यज्ञ.
1.84.25
न मानमान्यो मुदमाददीत ।
न सन्तापं प्राप्नुयाच्चावमानात्।
सन्तः सतः पूजयन्तीह लोके ।
नासाधवः साधुबुद्धिं लभन्ते ॥ १.८४.२५ ॥
मानास पात्र असलेल्याने मानाने आनंद घेऊ नये, आणि अपमानाने संताप पावू नये. या लोकात सज्जनच सज्जनांचा सन्मान करतात; दुष्टांना सद्बुद्धी मिळत नाही.
1.84.26
इति दद्यामिति यज इत्यदीय इति व्रतम् ।
इत्येतानि भयान्याहुस्तानि वर्ज्यानि सर्वशः ॥ १.८४.२६ ॥
'मी देईन', 'मी यज्ञ करीन', 'मी अध्ययन करीन', 'हे व्रत आहे' — ही भये म्हटली आहेत; ती सर्व पूर्णपणे वर्ज्य करावीत.
1.84.27
ये चाश्रयं वेदयन्ते पुराणं ।
मनीषिणो मानसमार्गरुद्धम्।
तन्निःश्रेयस्तेन संयोगमेत्य ।
परां शान्तिं प्रत्युः प्रेत्य चेह ॥ १.८४.२७ ॥
प्राचीन आश्रयाचे प्रतिपादन करणारे मनीषी, मनाच्या मार्गाने अवरुद्ध झालेले ते, त्याद्वारे निःश्रेयसाशी संयोग पावून, येथे आणि मृत्यूनंतरही परम शांती प्राप्त करतात.