महाभारत · अध्याय 1.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.85.1
चरन्गृहस्थः कथमेति धर्मान्कथं भिक्षुः कथमाचार्यकर्मा ।
वानप्रस्थः सत्पथे सन्निविष्टो
बहून्यस्मिन्संप्रति वेदयन्ति ॥ १.८५.१ ॥
गृहस्थ कसा धर्म प्राप्त करतो? भिक्षू कसा? आचार्यकर्म करणारा कसा? सत्पथावर स्थिर झालेला वानप्रस्थ — याविषयी आता पुष्कळ जण पुष्कळ सांगतात.
1.85.2
आहूताध्यायी गुरुकर्मस्वचोद्यः ।
पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी।
मृदुर्दान्तो धृतिमानप्रमत्तः ।
स्वाध्याशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी ॥ १.८५.२ ॥
बोलावल्यावर अध्ययन करणारा, गुरुकार्यात प्रेरणेशिवाय गुंतणारा, प्रथम उठणारा व शेवटी झोपणारा, मृदू, संयमी, धीर, सावध व स्वाध्यायप्रिय — असा ब्रह्मचारी सिद्धी मिळवतो.
1.85.3
धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत ।
दद्यात्सदैवातिथीन्भोजयेच्च।
अनाददानश्च परैरदत्तं ।
सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी ॥ १.८५.३ ॥
धर्माने मिळालेले धन प्राप्त करून यज्ञ करावा; सदैव दान द्यावे व अतिथींना भोजन घालावे; दुसऱ्यांनी न दिलेले घेऊ नये — हीच गृहस्थाची प्राचीन उपनिषद् आहे.
1.85.4
स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो ।
दाता परेभ्यो न परोपतापी।
तादृङ्मुनिः सिद्धिमुपैति मुख्यां ।
वसन्नरण्ये नियताहारचेष्टः ॥ १.८५.४ ॥
स्वपराक्रमाने जगणारा, पापापासून निवृत्त, इतरांना दान देणारा, इतरांना पीडा न देणारा — असा मुनी अरण्यात राहून, नियमित आहार व आचरणाने श्रेष्ठ सिद्धी मिळवतो.
1.85.5
अशिल्पजीवी गुणवांश्चैव नित्यं ।
जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रयुक्तः।
अनोकशायी लघुरल्पप्रसार-
श्चरन्देशानेकचरः स भिक्षुः ॥ १.८५.५ ॥
कलाकुसरीने उपजीविका न करणारा, नेहमी गुणवान, इंद्रियजयी, सर्वथा विरक्त, घराशिवाय झोपणारा, हलका, अल्प गरजा असलेला, एकटा अनेक देशांत फिरणारा — तोच भिक्षू.
1.85.6
रात्र्या यया वाऽभिजिताश्च लोका ।
भवन्ति कामाभिजिताः सुखाश्च।
तामेव रात्रिं प्रयतेत विद्वा-
नरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा ॥ १.८५.६ ॥
ज्या रात्रीने लोक जिंकले जातात, किंवा कामाने जिंकले जाऊन सुखी होतात, त्याच रात्रीसाठी विद्वानाने प्रयत्न करावा, अरण्यात वास करणारा आणि संयमित आत्मा असणारा होण्यासाठी.
1.85.7
दशैव पूर्वान्दश चापरांश्च ।
ज्ञातीनथात्मानमथैकविंशम्।
अरण्यवासी सुकृते दधाति ।
विमुच्यारण्ये स्वशरीरधातून् ॥ १.८५.७ ॥
दहा पूर्वजांना, दहा नंतरच्या वंशजांना, मग नातेवाइकांना आणि स्वतःला, एकविसावा म्हणून, अरण्यवासी पुण्यकर्मात स्थापित करतो, अरण्यात स्वतःच्या शरीरधातूंचा त्याग करून.
1.85.8
कतिस्विदेव मुनयः कति मौनानि चाप्युत ।
भवन्तीति तदाचक्ष्व श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ १.८५.८ ॥
किती मुनी आहेत आणि किती मौनेही असतात? ते आम्हाला सांगा, आम्हाला ऐकायचे आहे.
1.85.9
अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः ।
ग्रामे वा वसतोऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप ॥ १.८५.९ ॥
जो अरण्यात राहतो त्याच्या मागे गाव असते, किंवा जो गावात राहतो त्याच्या मागे अरण्य असते, तोच मुनी होतो, हे जनाधिपा.
1.85.10
कथंस्विद्वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ।
ग्रामे वा वसतोऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः ॥ १.८५.१० ॥
अरण्यात राहणाऱ्याच्या मागे गाव कसे असते, किंवा गावात राहणाऱ्याच्या मागे अरण्य कसे असते?
1.85.11
न ग्राम्यमुपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत् ।
तथास्य वसतोऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः ॥ १.८५.११ ॥
जो अरण्यवासी मुनी असेल त्याने ग्राम्य भोगांचा उपभोग घेऊ नये; अशा प्रकारे अरण्यात राहणाऱ्याच्या मागे गाव असते.
1.85.12
अनग्निरनिकेतश्चाप्यगोत्रचरणो मुनिः ।
कौपीनाच्छादनं यावत्तावदिच्छेच्च चीवरम् ॥ १.८५.१२ ॥
अग्नी आणि घर नसलेला, गोत्रबंधनांपलीकडे संचार करणारा मुनी कौपीन झाकेल इतकेच वस्त्र इच्छावे.
1.85.13
यावत्प्राणाभिसन्धानं तावदिच्छेच्च भोजनम् ।
तथाऽस्य वसतो ग्रामेऽरण्यं भवति पृष्ठतः ॥ १.८५.१३ ॥
प्राण टिकवण्यापुरते तेवढेच अन्न इच्छावे. गावात राहिलेल्यालाही अरण्य मागे राहते.
1.85.14
यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः ।
आतिष्ठेच्च मुनिर्मौनं स लोके सिद्धिमाप्नुयात् ॥ १.८५.१४ ॥
जो कामनांचा त्याग करून, कर्मे सोडून, इंद्रिये जिंकून मौन धारण करतो, तो मुनी या लोकी सिद्धी मिळवतो.
1.85.15
धौतदन्तं कृत्तनखं सदा स्नातमलङ्कृतम् ।
असितं सितकर्माणं कस्तमर्हति नार्चितुम् ॥ १.८५.१५ ॥
दात स्वच्छ, नखे कापलेले, सदा स्नान करून अलंकृत, काळा वर्ण असूनही शुद्ध कर्मे करणाऱ्याचा सन्मान कोण करणार नाही?
1.85.16
तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः ।
स च लोकमिमं जित्वा लोकं विजयते परम् ॥ १.८५.१६ ॥
तपाने कृश, क्षीण, मांस-हाडे-रक्त झीज झालेला तो या लोकावर विजय मिळवून परम लोक जिंकतो.
1.85.17
यदा भवति निर्द्वन्द्वो मुनिर्मौनं समास्थितः ।
अथ लोकमिमं जित्वा लोकं विजयते परम् ॥ १.८५.१७ ॥
मुनी द्वंद्वांपासून मुक्त होऊन मौनात पूर्णपणे स्थिर होतो, तेव्हा तो या लोकावर विजय मिळवून परम लोक जिंकतो.
1.85.18
आस्येन तु यदाऽहारं गोवन्मृगयते मुनिः ।
अथास्य लोकः सर्वोऽयं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १.८५.१८ ॥
मुनी गाईप्रमाणे तोंडाने अन्न शोधतो, तेव्हा त्याचे हे सर्व जग अमरत्वाला पात्र ठरते.
1.85.19
सामान्यधर्मः सर्वेषां क्रोधो लोभो द्रुहाऽक्षमा ।
विहाय मत्सरं शाठ्यं दर्पं दम्भं च पैशुनम्।
क्रोधं लोभं ममत्वं च यस्य नास्ति स धर्मवित् ॥ १.८५.१९ ॥
क्रोध, लोभ, द्रोह आणि असहिष्णुता हा सर्वांचा सामान्य धर्म आहे; मत्सर, कपट, गर्व, दंभ आणि चहाडी सोडून, ज्याच्यात क्रोध, लोभ आणि ममता नाही तोच धर्मज्ञ.
1.85.20
नित्याशनो ब्रह्मचारी गृहस्थो वनगो मुनिः ।
नाधर्ममशनात्प्राप्येत्कथं ब्रूहीह पृच्छते ॥ १.८५.२० ॥
नित्य भोजन करणारा, ब्रह्मचारी, गृहस्थ आणि वनवासी मुनी — भोजनामुळे अधर्म कसा प्राप्त होऊ नये? येथे विचारणाऱ्या मला सांगा.
1.85.21
अष्टौ ग्रासा मुनेः प्रोक्ताः षोडशारण्यवासिनः ।
द्वात्रिंशत्तु गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः ॥ १.८५.२१ ॥
मुनीसाठी आठ घास, वनवासीसाठी सोळा, गृहस्थासाठी बत्तीस आणि ब्रह्मचाऱ्यासाठी अमर्याद असे सांगितले आहे.
1.85.22
इत्येवं कारणैर्ज्ञेयमष्टकैतच्छुभाशुभम् ॥ १.८५.२२ ॥
अशा या कारणांनी, हे अष्टका, हे शुभ आणि अशुभ जाणले पाहिजे.