મહાભારત · અધ્યાય 1.99
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.99.1
राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि ।
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि ॥ १.९९.१ ॥
રાજન, તું બીજાના દોષ સરસવ જેટલા જુએ છે, પણ પોતાના બીલી-ફળ જેટલા દોષ જોઈને પણ જોતો નથી.
1.99.2
मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम् ।
ममैवोद्रिच्यते जन्म दुष्यन्त तव जन्मतः ॥ १.९९.२ ॥
મેનકા દેવોમાં જ છે, અને દેવો મેનકાની પાછળ ચાલે છે. દુષ્યંત, તારા જન્મ કરતાં મારો જન્મ જ ઊંચો છે.
1.99.3
क्षितौ चरसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम् ।
आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव ॥ १.९९.३ ॥
રાજન, તું પૃથ્વી પર ચાલે છે અને હું આકાશમાં વિચરું છું. આપણા વચ્ચેનો તફાવત જો, મેરુ અને સરસવ જેટલો.
1.99.4
महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप ॥ १.९९.४ ॥
હું મહેન્દ્ર, કુબેર, યમ અને વરુણના ભવનોમાં જાઉં છું. હે નૃપ, મારો પ્રભાવ જો.
1.99.5
पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा ।
आयुर्नाम महाराज तव पूर्वपितामहः ॥ १.९९.५ ॥
પૂર્વે ઉર્વશીથી નરશ્રેષ્ઠ પુત્ર જન્મ્યો હતો. હે મહારાજ, આયુ નામના તે તારા પૂર્વજ પિતામહ છે.
1.99.6
महर्षयश्च बहवः क्षत्रियाश्च परन्तपाः ।
अप्सरःसु ऋषीणां च मातृदोषो न विद्यते ॥ १.९९.६ ॥
ઘણા મહર્ષિઓ અને શત્રુઓને તપાવનારા ક્ષત્રિયો અપ્સરાઓ અને ઋષિઓથી જન્મ્યા છે; તેમની માતાઓમાં કોઈ દોષ જોવા મળતો નથી.
1.99.7
सत्यश्चापि प्रवादोऽयं प्रवक्ष्यामि च ते नृप ।
निदर्शनार्थं न द्वेषाच्छ्रुत्वा तत्क्षन्तुमर्हसि ॥ १.९९.७ ॥
આ પણ સત્ય કથન છે; હે રાજન, હું તમને તે કહીશ. આ દૃષ્ટાંત માટે છે, દ્વેષથી નહીં; તે સાંભળીને તમારે ક્ષમા કરવી.
1.99.8
विरूपो यावदादर्शे नात्मनो वीक्षते मुखम् ।
मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम् ॥ १.९९.८ ॥
કુરૂપ માણસ અરીસામાં પોતાનો ચહેરો ન જુએ ત્યાં સુધી પોતાને બીજાઓ કરતાં વધુ રૂપાળો માને છે.
1.99.9
यदा तु रूपमादर्शे विरूपं सोऽभिवीक्षते ।
तदा ह्रीमांस्तु जानीयादन्तरं नेतरं जनम् ॥ १.९९.९ ॥
પરંતુ જ્યારે તે અરીસામાં પોતાનું કુરૂપ રૂપ જુએ છે, ત્યારે લજ્જાળુ માણસે જાણવું જોઈએ કે તે બીજા લોકો કરતાં જુદો નથી.
1.99.10
अतीव रूपसंपन्नो न कंचिदवमन्यते ।
अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेतुकः ॥ १.९९.१० ॥
અતિ રૂપાળો માણસ કોઈનું અપમાન કરતો નથી; પરંતુ જે અતિશય કઠોર વચન બોલે છે તે અહીં અનર્થકારી બને છે.
1.99.11
पांसुपातेन हृष्यन्ति कुञ्जरा मदशालिनः ।
तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्मतिः ॥ १.९९.११ ॥
મદથી ભરેલા હાથીઓ ધૂળ પડતાં આનંદ પામે છે; તેમ દુર્બુદ્ધિ માણસ બીજાની નિંદા કરીને આનંદ પામે છે.
1.99.12
सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव ।
सुनास्तिकोप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः ॥ १.९९.१२ ॥
સત્ય અને ધર્મથી ચ્યુત થયેલા માણસથી, ક્રોધિત સાપની જેમ, લોકો ડરે છે; પરમ નાસ્તિકથી પણ લોકો ગભરાય છે, તો આસ્તિકની તો વાત જ શી?
1.99.13
स्वयमुत्पाद्य पुत्रं वै सदृशं योऽवमन्यते ।
तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति तत्रैनं कलिराविशेत् ॥ १.९९.१३ ॥
જે માણસ પોતે ઉત્પન્ન કરેલા, પોતાના સમાન પુત્રનો અપમાન કરે છે, દેવો તેની શ્રીનો નાશ કરે છે; ત્યારે તેનામાં કલિ પ્રવેશ કરે છે.
1.99.14
अभव्येऽप्यनृतेऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि ।
दुराचारे कलिर्ह्याशु न कलिर्धर्मचारिषु ॥ १.९९.१४ ॥
અશુભ, અસત્યવાદી, અશુદ્ધ, નાસ્તિક, પાપકર્મી અને દુરાચારીમાં કલિ શીઘ્ર પ્રવેશે છે; ધર્મચારીઓમાં કલિ નથી હોતો.
1.99.15
मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः ।
अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः ॥ १.९९.१५ ॥
મૂર્ખ માણસ બોલનારાઓની શુભ-અશુભ વાણી સાંભળીને, ભૂંડ વિષ્ઠા લે તેમ અશુભ વાક્ય જ ગ્રહણ કરે છે.
1.99.16
प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः ।
गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसि ॥ १.९९.१६ ॥
પણ પ્રાજ્ઞ માણસ બોલનારાઓની શુભ-અશુભ વાણી સાંભળીને, હંસ પાણીમાંથી દૂધ લે તેમ ગુણવાન વાક્ય જ ગ્રહણ કરે છે.
1.99.17
आत्मनो दुष्टभावत्वं जानन्नीचोऽप्रसन्नधीः ।
परेषामपि जानाति स्वधर्मसदृशान्गुणान् ॥ १.९९.१७ ॥
પોતાનો દુષ્ટ સ્વભાવ જાણતો નીચ માણસ, અપ્રસન્ન મનવાળો થઈને, બીજાના પણ સ્વધર્મને અનુરૂપ ગુણો જાણે છે.
1.99.18
दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशोग्निना ।
अशक्तास्तद्गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ॥ १.९९.१८ ॥
નીચ લોકો બીજાના યશના તીવ્ર અગ્નિમાં બળતા, તેમના માર્ગે ચાલવા અસમર્થ થઈને, તેથી નિંદા કરે છે.
1.99.19
अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते ।
तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्जनः ॥ १.९९.१९ ॥
બીજાની નિંદા કરવાથી સજ્જન જેમ દુઃખી થાય છે, તેમ બીજાની નિંદા કરતો દુર્જન હર્ષિત થાય છે.
1.99.20
अपवादरता मूर्खा भवन्ति हि विशेषतः ।
नापवादरताः सन्तो भवन्ति स्म विशेषतः ॥ १.९९.२० ॥
નિંદામાં રત મૂર્ખો વિશેષ કરીને એવા જ હોય છે; નિંદામાં રત ન રહેનારા સજ્જનો વિશેષ કરીને એવા હોતા નથી.
1.99.21
अभिवाद्य यथा वृद्धान्साधुर्गच्छति निर्वृतिम् ।
एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः ॥ १.९९.२१ ॥
વડીલોને અભિવાદન કરીને સજ્જન જેમ સંતોષ પામે છે, તેમ સજ્જનની નિંદા કરીને મૂર્ખ સંતોષ પામે છે.
1.99.22
सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः ।
यथा वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान् ॥ १.९९.२२ ॥
દોષ ન જાણનારા સુખેથી જીવે છે; દોષ જોનારા મૂર્ખ છે. સજ્જનોને બીજાઓ જેમ દોષ આપે છે, તેમ તેઓ બીજાઓને એવા દોષ આપે છે.
1.99.23
अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते ।
यदि दुर्जन इत्याहुः सज्जनं दुर्जनाः स्वयम् ॥ १.९९.२३ ॥
તેથી જગતમાં આના કરતાં વધુ હાસ્યાસ્પદ બીજું કંઈ નથી: દુર્જનો પોતે સજ્જનને દુર્જન કહે છે.
1.99.24
दारुणाल्लोकसंक्लेशाद्दुःखमाप्नोत्यसंशयम् ।
कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन् ॥ १.९९.२४ ॥
જગતના ભયંકર ક્લેશથી તે નિઃસંદેહ દુઃખ પામે છે; કુળ-વંશની પ્રતિષ્ઠા વિશે પિતૃઓએ પુત્રને કહ્યું હતું.
1.99.25
उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं तु न त्यजेत् ।
स्वपत्नीप्रभवाँल्लब्धान्कृतान्समयवर्धितान् ॥ १.९९.२५ ॥
બધા ધર્મોમાં ઉત્તમ છે; તેથી પુત્રનો ત્યાગ ન કરવો. પોતાની પત્નીથી જન્મેલા, પ્રાપ્ત થયેલા, ઘડાયેલા અને સમય સાથે વધેલા પુત્રો.
1.99.26
क्रीतान्कन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत् ।
ते च षड्वन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः ॥ १.९९.२६ ॥
ખરીદેલા અને પુત્રીઓ દ્વારા જન્મેલા પુત્રો હોય છે એમ મનુએ કહ્યું. તેઓ છ પ્રકારના બંધુ-દાયાદ અને છ પ્રકારના અદાયાદ-બાંધવ છે.
1.99.27
धर्मकृत्यवहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः ।
त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन् ॥ १.९९.२७ ॥
મનુષ્યોનાં ધર્મકૃત્યો વહન કરનારા અને મનની પ્રીતિ વધારનારા પુત્રો જન્મીને ધર્મની નાવ બનીને પિતૃઓને નરકમાંથી બચાવે છે.
1.99.28
स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि ।
तस्मात्पुत्रं च सत्यं च पालयस्व महीपते ॥ १.९९.२८ ॥
હે નૃપશાર્દૂલ, તમે પુત્રનો ત્યાગ કરવા યોગ્ય નથી. તેથી હે મહીપતિ, પુત્ર અને સત્યનું પાલન કરો.
1.99.29
उभयं पालयस्वैतन्नानृतं वक्तुमर्हसि ।
आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयेथा महीपते।
नरेन्द्रसिंह कपटं न हि वोढुं त्वमर्हसि ॥ १.९९.२९ ॥
બંનેનું પાલન કરો; અસત્ય બોલવું તમને યોગ્ય નથી. હે મહીપતિ, તમારી અને સત્યધર્મની રક્ષા કરો. હે નરેન્દ્રસિંહ, કપટ ધારણ કરવું તમને યોગ્ય નથી.
1.99.30
वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः ।
वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम् ॥ १.९९.३० ॥
સો કૂવાથી એક વાવ શ્રેષ્ઠ છે; સો વાવથી એક યજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે; સો યજ્ઞોથી એક પુત્ર શ્રેષ્ઠ છે; સો પુત્રોથી સત્ય શ્રેષ્ઠ છે.
1.99.31
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १.९९.३१ ॥
હજાર અશ્વમેધ યજ્ઞ અને સત્યને ત્રાજવામાં તોળવામાં આવ્યા; હજાર અશ્વમેધ કરતાં પણ સત્ય જ શ્રેષ્ઠ ઠરે છે.
1.99.32
सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यस्यैव च राजेन्द्र कलां नार्हति षोडशीम् ॥ १.९९.३२ ॥
બધા વેદોનો અભ્યાસ અને બધાં તીર્થોમાં સ્નાન, હે રાજેન્દ્ર, સત્યની સોળમી કળાની પણ બરાબરી કરતાં નથી.
1.99.33
नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम् ।
न हि तीव्रतरं पापमनृतादिह विद्यते ॥ १.९९.३३ ॥
સત્ય સમાન કોઈ ધર્મ નથી, અને સત્ય કરતાં શ્રેષ્ઠ કંઈ મળતું નથી; આ જગતમાં અસત્ય કરતાં ભયંકર પાપ નથી.
1.99.34
राजन्सत्यं परो धर्मः सत्याच्च समयः परः ।
मात्याक्षीः समयं राजन्सत्यं सङ्गतमस्तु ते ॥ १.९९.३४ ॥
હે રાજન્, સત્ય જ પરમ ધર્મ છે; સત્ય કરતાં પણ ઊંચું વચન છે. હે રાજન્, તમારું વચન ન છોડો; તમારા માટે સત્ય જ અનુકૂળ રહે.
1.99.35
यः पापो न विजानीयात्कर्म कृत्वा नराधिप ।
न हि तादृक्परं पापमनृतादिह विद्यते ॥ १.९९.३५ ॥
હે નરાધિપ, પાપકર્મ કરીને પણ જે તેને ન જાણે એવો કોઈ હોઈ શકે; પરંતુ આ જગતમાં અસત્ય કરતાં મોટું પાપ બીજું નથી.
1.99.36
यस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च ।
कल्याणावेक्षणं तस्मात्कर्तुमर्हसि धर्मतः ॥ १.९९.३६ ॥
જેનું હૃદય સત્ય અને અસત્ય બંનેને જાણે છે, તેણે ધર્મ અનુસાર કલ્યાણકારી દૃષ્ટિથી વર્તવું યોગ્ય છે.
1.99.37
यो न कामान्न च क्रोधान्न द्रोहादतिवर्तते ।
अमित्रं वापि मित्रं वा स एवोत्तमपूरुषः ॥ १.९९.३७ ॥
કામથી, ક્રોધથી કે દ્રોહથી જે (ધર્મનું) ઉલ્લંઘન કરતો નથી, શત્રુ હોય કે મિત્ર, તે જ ઉત્તમ પુરુષ છે.
1.99.38
अनृतश्चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम् ।
आश्रमं गन्तुमिच्छामि त्वादृशो नास्ति सङ्गतं ॥ १.९९.३८ ॥
જો તને મારો સંબંધ અસત્ય લાગે, અથવા તને પોતાને જ વિશ્વાસ ન હોય, તો હું આશ્રમે જવા ઇચ્છું છું; તારા જેવા સાથે સંગતિ યોગ્ય નથી.
1.99.39
पुत्रत्वे शङ्कमानस्य त्वं बुद्ध्या निश्चयं कुरु ।
गतिः स्वरः स्मृतिः सत्वं शीलं विद्या च विक्रमः ॥ १.९९.३९ ॥
પુત્રપણા વિશે શંકા કરનાર, બુદ્ધિથી નિશ્ચય કર: ચાલ, સ્વર, સ્મૃતિ, સ્વભાવ, શીલ, વિદ્યા અને પરાક્રમ (પરથી).
1.99.40
धृष्णुप्रकृतिभावौ च आवर्ता रोमराजयः ।
समा यस्य यदा स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशयः ॥ १.९९.४० ॥
સાહસ અને સ્વભાવ, આવર્ત અને રોમરેખાઓ — આ તારા જેવા સમાન હોય ત્યારે તે તારો પુત્ર છે, તેમાં સંશય નથી.
1.99.41
सादृश्येनोद्धऋतं बिम्बं तव देहाद्विशांपते ।
तातेति भाषमाणं वै मा स्म राजन्वृथा कृथाः ॥ १.९९.४१ ॥
હે પ્રજાપતિ, તારા શરીરમાંથી ઉપસેલું એ પ્રતિબિંબ સામ્યથી સ્પષ્ટ છે; હે રાજન્, 'પિતા' કહીને બોલતા તેને વ્યર્થ તિરસ્કાર ન કર.
1.99.42
ऋते च गर्दभीक्षीरात्पयः पास्यति मे सुतः ।
ऋतेपि त्वां च दुष्यन्त शैलराजावतंसिकाम्।
चतुरन्तामिमामुर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति ॥ १.९९.४२ ॥
ગધેડીના દૂધ સિવાય મારો પુત્ર દૂધ નહીં પીએ; દુષ્યંત, તારા સિવાય પણ (કોઈ નહીં). પર્વતરાજના અલંકાર સમી આ ચારે સીમાવાળી પૃથ્વીનું મારો પુત્ર પાલન કરશે.
1.99.43
शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति ।
एवमुक्तं महेन्द्रेण भविष्यति न चान्यथा ॥ १.९९.४३ ॥
હે શકુંતલા, તારો પુત્ર ચક્રવર્તી સમ્રાટ થશે. મહેન્દ્રે આ પ્રમાણે કહ્યું છે; તે અન્યથા નહીં થાય.
1.99.44
साक्षित्वे बहवो ह्युक्ता देवदूतादयो मया ।
न ब्रुवन्ति तथा सत्यमुताहो नानृतं किल ॥ १.९९.४४ ॥
સાક્ષી તરીકે મેં દેવદૂત વગેરે અનેકને કહ્યા છે; તેઓ સત્ય કે અસત્ય એ રીતે બોલતા નથી.
1.99.45
असाक्षिणी मन्दबाग्या गमिष्यामि यथागतम् ॥ १.९९.४५ ॥
સાક્ષી વિનાની, અભાગી હું જેમ આવી તેમ જ જઈશ.
1.99.46
एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला ।
तस्याः क्रोधसमुत्थोग्निः सधूमो मूर्ध्न्यदृश्यत ॥ १.९९.४६ ॥
આટલું કહીને શકુંતલા ચાલી નીકળી. તેના ક્રોધથી ઉત્પન્ન થયેલો ધુમાડાવાળો અગ્નિ તેના મસ્તક પર દેખાયો.
1.99.47
संनियम्यात्मनोऽङ्गेषु ततः क्रोधाग्निमात्मजम् ।
प्रस्थितैवानवद्याङ्गी सह पुत्रेण वै वनम् ॥ १.९९.४७ ॥
પછી પોતાનાં અંગોમાં ક્રોધાગ્નિને સંયમિત કરીને, નિર્દોષ અંગોવાળી તે પુત્ર સાથે વન તરફ ચાલી નીકળી.