महाभारत · अध्याय 1.99
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
1.99.1
राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि ।
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि ॥ १.९९.१ ॥
राजा, दुसऱ्यांचे दोष तू मोहरीएवढे पाहतोस, पण स्वतःचे बेलफळाएवढे दोष पाहूनही पाहत नाहीस.
1.99.2
मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम् ।
ममैवोद्रिच्यते जन्म दुष्यन्त तव जन्मतः ॥ १.९९.२ ॥
मेनका देवतांमध्येच आहे आणि देव मेनकेच्या मागे असतात. दुष्यंता, तुझ्या जन्मापेक्षा माझा जन्मच श्रेष्ठ आहे.
1.99.3
क्षितौ चरसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम् ।
आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव ॥ १.९९.३ ॥
राजा, तू पृथ्वीवर फिरतोस आणि मी आकाशात विहरते. आपल्यातील अंतर पाहा, जसे मेरू आणि मोहरी यांच्यात असते.
1.99.4
महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप ॥ १.९९.४ ॥
मी महेंद्र, कुबेर, यम आणि वरुण यांच्या भवनांत जाते. हे नृपा, माझा प्रभाव पाहा.
1.99.5
पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा ।
आयुर्नाम महाराज तव पूर्वपितामहः ॥ १.९९.५ ॥
पूर्वी उर्वशीपासून नरश्रेष्ठ पुत्र जन्मला होता. हे महाराजा, आयू नावाचा तो तुझा पूर्वीचा पणजोबा.
1.99.6
महर्षयश्च बहवः क्षत्रियाश्च परन्तपाः ।
अप्सरःसु ऋषीणां च मातृदोषो न विद्यते ॥ १.९९.६ ॥
अनेक महर्षी आणि शत्रूंना तापविणारे क्षत्रिय अप्सरांपासून आणि ऋषींपासून जन्मले आहेत; त्यांच्या मातांमध्ये कोणताही दोष आढळत नाही.
1.99.7
सत्यश्चापि प्रवादोऽयं प्रवक्ष्यामि च ते नृप ।
निदर्शनार्थं न द्वेषाच्छ्रुत्वा तत्क्षन्तुमर्हसि ॥ १.९९.७ ॥
हे सत्य विधान आहे; हे राजा, मी ते तुला सांगेन. हे उदाहरणासाठी आहे, द्वेषाने नव्हे; ते ऐकून तू क्षमा करावीस.
1.99.8
विरूपो यावदादर्शे नात्मनो वीक्षते मुखम् ।
मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम् ॥ १.९९.८ ॥
कुरूप माणूस आरशात आपला चेहरा पाहीपर्यंत स्वतःला इतरांपेक्षा अधिक सुंदर समजतो.
1.99.9
यदा तु रूपमादर्शे विरूपं सोऽभिवीक्षते ।
तदा ह्रीमांस्तु जानीयादन्तरं नेतरं जनम् ॥ १.९९.९ ॥
परंतु तो जेव्हा आरशात आपले कुरूप रूप पाहतो, तेव्हा लज्जाशील माणसाने हे जाणावे की तो इतरांहून वेगळा नाही.
1.99.10
अतीव रूपसंपन्नो न कंचिदवमन्यते ।
अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेतुकः ॥ १.९९.१० ॥
अत्यंत रूपवान माणूस कुणाचाही अपमान करत नाही; परंतु जो अति कठोर बोलतो, तो येथे अनिष्ट करणारा ठरतो.
1.99.11
पांसुपातेन हृष्यन्ति कुञ्जरा मदशालिनः ।
तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्मतिः ॥ १.९९.११ ॥
मदाने भरलेले हत्ती धूळ उडाली की आनंदतात; तसाच दुर्बुद्धी माणूस इतरांची निंदा करून आनंदतो.
1.99.12
सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव ।
सुनास्तिकोप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः ॥ १.९९.१२ ॥
सत्य आणि धर्मापासून ढळलेल्या माणसापासून, रागावलेल्या सर्पाप्रमाणे, लोक भ्यावे; कट्टर नास्तिकापासूनही लोक भयभीत होतात, आस्तिकाबद्दल काय सांगावे?
1.99.13
स्वयमुत्पाद्य पुत्रं वै सदृशं योऽवमन्यते ।
तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति तत्रैनं कलिराविशेत् ॥ १.९९.१३ ॥
स्वतः जन्माला घातलेल्या, आपल्यासारख्या पुत्राचा जो अवमान करतो, देव त्याची श्री नष्ट करतात; तेव्हा त्याच्यात कलीचा प्रवेश होतो.
1.99.14
अभव्येऽप्यनृतेऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि ।
दुराचारे कलिर्ह्याशु न कलिर्धर्मचारिषु ॥ १.९९.१४ ॥
अशुभ, असत्यवादी, अशुद्ध, नास्तिक, पापकर्मी व दुराचारी यांच्यात कली लवकर प्रवेश करतो; धर्माचरण करणाऱ्यांच्यात कली नसतो.
1.99.15
मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः ।
अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः ॥ १.९९.१५ ॥
मूर्ख माणूस बोलणाऱ्या माणसांची शुभ व अशुभ वाणी ऐकून, डुक्कर विष्ठा घेतो तसे अशुभ वाक्यच स्वीकारतो.
1.99.16
प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः ।
गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसि ॥ १.९९.१६ ॥
पण प्राज्ञ माणूस बोलणाऱ्या माणसांची शुभ व अशुभ वाणी ऐकून, हंस पाण्यातून दूध घेतो तसे गुणवान वाक्यच स्वीकारतो.
1.99.17
आत्मनो दुष्टभावत्वं जानन्नीचोऽप्रसन्नधीः ।
परेषामपि जानाति स्वधर्मसदृशान्गुणान् ॥ १.९९.१७ ॥
स्वतःचा दुष्ट स्वभाव जाणणारा नीच, असमाधानी मनाचा, दुसऱ्यांचेही स्वधर्माला अनुरूप गुण जाणतो.
1.99.18
दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशोग्निना ।
अशक्तास्तद्गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ॥ १.९९.१८ ॥
नीच लोक दुसऱ्यांच्या कीर्तीच्या तीव्र अग्नीत जळत, त्यांच्या मार्गाने जाण्यास असमर्थ होऊन, म्हणून निंदा करतात.
1.99.19
अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते ।
तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्जनः ॥ १.९९.१९ ॥
इतरांची निंदा करताना सज्जन जसा दुःखी होतो, तसाच इतरांची निंदा करणारा दुर्जन आनंदी होतो.
1.99.20
अपवादरता मूर्खा भवन्ति हि विशेषतः ।
नापवादरताः सन्तो भवन्ति स्म विशेषतः ॥ १.९९.२० ॥
निंदेत रमणारे मूर्ख विशेषतः तसेच असतात; निंदेत न रमणारे सज्जन विशेषतः तसे नसतात.
1.99.21
अभिवाद्य यथा वृद्धान्साधुर्गच्छति निर्वृतिम् ।
एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः ॥ १.९९.२१ ॥
वृद्धांना वंदन करून सज्जन जसा समाधान पावतो, तसाच सज्जनाची निंदा करून मूर्ख समाधान पावतो.
1.99.22
सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः ।
यथा वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान् ॥ १.९९.२२ ॥
दोष न जाणणारे सुखाने जगतात; दोष पाहणारे मूर्ख. सज्जनांना इतर जसे दोष देतात, तसेच ते इतरांना दोष देतात.
1.99.23
अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते ।
यदि दुर्जन इत्याहुः सज्जनं दुर्जनाः स्वयम् ॥ १.९९.२३ ॥
म्हणून जगात यापेक्षा हास्यास्पद दुसरे काही नाही: दुर्जन स्वतःच सज्जनाला दुर्जन म्हणतात.
1.99.24
दारुणाल्लोकसंक्लेशाद्दुःखमाप्नोत्यसंशयम् ।
कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन् ॥ १.९९.२४ ॥
जगाच्या भयंकर क्लेशांमुळे तो निःसंशय दुःख भोगतो; कुलवंशाच्या प्रतिष्ठेविषयी पितरांनी पुत्राला सांगितले होते.
1.99.25
उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं तु न त्यजेत् ।
स्वपत्नीप्रभवाँल्लब्धान्कृतान्समयवर्धितान् ॥ १.९९.२५ ॥
सर्व धर्मांमध्ये उत्तम आहे; म्हणून पुत्राचा त्याग करू नये. स्वतःच्या पत्नीपासून जन्मलेले, प्राप्त झालेले, घडवलेले आणि कालांतराने वाढलेले पुत्र.
1.99.26
क्रीतान्कन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत् ।
ते च षड्वन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः ॥ १.९९.२६ ॥
विकत घेतलेले आणि कन्यांद्वारे जन्मलेले पुत्र असतात, असे मनू म्हणाला. ते सहा प्रकारचे बंधु-दायाद आणि सहा प्रकारचे अदायाद-बांधव आहेत.
1.99.27
धर्मकृत्यवहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः ।
त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन् ॥ १.९९.२७ ॥
माणसांची धर्मकृत्ये वाहणारे, मनाची प्रीती वाढवणारे पुत्र जन्मून धर्माच्या नावांप्रमाणे पितरांना नरकापासून वाचवतात.
1.99.28
स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि ।
तस्मात्पुत्रं च सत्यं च पालयस्व महीपते ॥ १.९९.२८ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, तू पुत्राचा त्याग करण्यास योग्य नाहीस. म्हणून हे महीपते, पुत्र आणि सत्य यांचे पालन कर.
1.99.29
उभयं पालयस्वैतन्नानृतं वक्तुमर्हसि ।
आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयेथा महीपते।
नरेन्द्रसिंह कपटं न हि वोढुं त्वमर्हसि ॥ १.९९.२९ ॥
दोन्ही जपावीस; खोटे बोलणे तुला योग्य नाही. हे महीपते, स्वतःचे आणि सत्यधर्माचे पालन कर. हे नरेंद्रसिंहा, कपट धारण करणे तुला योग्य नाही.
1.99.30
वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः ।
वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम् ॥ १.९९.३० ॥
शंभर विहिरींपेक्षा एक बारव श्रेष्ठ; शंभर बारवांपेक्षा एक यज्ञ श्रेष्ठ; शंभर यज्ञांपेक्षा एक पुत्र श्रेष्ठ; शंभर पुत्रांपेक्षा सत्य श्रेष्ठ.
1.99.31
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १.९९.३१ ॥
हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य तराजूत तोलले गेले; हजार अश्वमेधांपेक्षाही सत्यच श्रेष्ठ ठरते.
1.99.32
सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यस्यैव च राजेन्द्र कलां नार्हति षोडशीम् ॥ १.९९.३२ ॥
सर्व वेदांचे अध्ययन आणि सर्व तीर्थांत स्नान, हे राजेंद्रा, सत्याच्या सोळाव्या कलेच्याही बरोबरीचे नाही.
1.99.33
नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम् ।
न हि तीव्रतरं पापमनृतादिह विद्यते ॥ १.९९.३३ ॥
सत्याइतका धर्म नाही, सत्यापेक्षा श्रेष्ठ काही नाही; या जगात असत्यापेक्षा भयंकर पाप आढळत नाही.
1.99.34
राजन्सत्यं परो धर्मः सत्याच्च समयः परः ।
मात्याक्षीः समयं राजन्सत्यं सङ्गतमस्तु ते ॥ १.९९.३४ ॥
हे राजा, सत्य हाच परम धर्म आहे; सत्यापेक्षाही श्रेष्ठ म्हणजे वचन. हे राजा, तुझे वचन सोडू नकोस; तुझ्यासाठी सत्यच अनुकूल असो.
1.99.35
यः पापो न विजानीयात्कर्म कृत्वा नराधिप ।
न हि तादृक्परं पापमनृतादिह विद्यते ॥ १.९९.३५ ॥
हे नराधिपा, पापकर्म करूनही जो ते जाणत नाही असा कोणी असू शकतो; परंतु या जगात असत्यापेक्षा मोठे पाप दुसरे नाही.
1.99.36
यस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च ।
कल्याणावेक्षणं तस्मात्कर्तुमर्हसि धर्मतः ॥ १.९९.३६ ॥
ज्याचे हृदय सत्य आणि असत्य दोन्ही जाणते, त्याने धर्मानुसार कल्याणकारी दृष्टीने वागणे योग्य आहे.
1.99.37
यो न कामान्न च क्रोधान्न द्रोहादतिवर्तते ।
अमित्रं वापि मित्रं वा स एवोत्तमपूरुषः ॥ १.९९.३७ ॥
जो कामामुळे, क्रोधामुळे किंवा द्रोहामुळे (धर्माचे) उल्लंघन करीत नाही, शत्रू असो वा मित्र, तोच उत्तम पुरुष होय.
1.99.38
अनृतश्चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम् ।
आश्रमं गन्तुमिच्छामि त्वादृशो नास्ति सङ्गतं ॥ १.९९.३८ ॥
तुला माझ्याशी संबंध खोटा वाटत असेल, किंवा तुझा स्वतःचाच विश्वास नसेल, तर मी आश्रमात जाऊ इच्छिते; तुझ्यासारख्याशी माझा मेळ योग्य नाही.
1.99.39
पुत्रत्वे शङ्कमानस्य त्वं बुद्ध्या निश्चयं कुरु ।
गतिः स्वरः स्मृतिः सत्वं शीलं विद्या च विक्रमः ॥ १.९९.३९ ॥
पुत्राबाबत शंका घेणाऱ्या तुला, बुद्धीने निश्चय कर: चाल, स्वर, स्मृती, स्वभाव, शील, विद्या आणि पराक्रम (यांवरून).
1.99.40
धृष्णुप्रकृतिभावौ च आवर्ता रोमराजयः ।
समा यस्य यदा स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशयः ॥ १.९९.४० ॥
धैर्य व स्वभाव, आवर्त व रोमरेषा — हे तुझ्यासारखे असतील तर तो तुझा पुत्र आहे, यात संशय नाही.
1.99.41
सादृश्येनोद्धऋतं बिम्बं तव देहाद्विशांपते ।
तातेति भाषमाणं वै मा स्म राजन्वृथा कृथाः ॥ १.९९.४१ ॥
हे प्रजापते, तुझ्या देहातून उमटलेले ते प्रतिबिंब साम्यामुळे स्पष्ट आहे; हे राजा, 'बाबा' म्हणणाऱ्या त्याला व्यर्थ नाकारू नकोस.
1.99.42
ऋते च गर्दभीक्षीरात्पयः पास्यति मे सुतः ।
ऋतेपि त्वां च दुष्यन्त शैलराजावतंसिकाम्।
चतुरन्तामिमामुर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति ॥ १.९९.४२ ॥
गाढवीच्या दुधाशिवाय माझा पुत्र दूध पिणार नाही; दुष्यंता, तुझ्याशिवायही (कोणी नाही). पर्वतराजाचे अलंकार असलेली ही चतुःसीमा पृथ्वी माझा पुत्र पालन करील.
1.99.43
शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति ।
एवमुक्तं महेन्द्रेण भविष्यति न चान्यथा ॥ १.९९.४३ ॥
हे शकुंतले, तुझा पुत्र चक्रवर्ती सम्राट होईल. महेंद्राने असे सांगितले आहे; ते अन्यथा होणार नाही.
1.99.44
साक्षित्वे बहवो ह्युक्ता देवदूतादयो मया ।
न ब्रुवन्ति तथा सत्यमुताहो नानृतं किल ॥ १.९९.४४ ॥
साक्षीदार म्हणून मी देवदूत इत्यादी अनेकांना सांगितले आहे; ते सत्य किंवा असत्य असे बोलत नाहीत.
1.99.45
असाक्षिणी मन्दबाग्या गमिष्यामि यथागतम् ॥ १.९९.४५ ॥
साक्षीहीन आणि अभागी मी जसे आले तसेच परत जाईन.
1.99.46
एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला ।
तस्याः क्रोधसमुत्थोग्निः सधूमो मूर्ध्न्यदृश्यत ॥ १.९९.४६ ॥
एवढे बोलून शकुंतला निघाली. तिच्या क्रोधातून उत्पन्न झालेला धुरासह अग्नी तिच्या मस्तकावर दिसू लागला.
1.99.47
संनियम्यात्मनोऽङ्गेषु ततः क्रोधाग्निमात्मजम् ।
प्रस्थितैवानवद्याङ्गी सह पुत्रेण वै वनम् ॥ १.९९.४७ ॥
मग आपल्या अवयवांमध्ये क्रोधाग्नी आवरून, निर्दोष अवयवांची ती पुत्रासह वनाकडे निघाली.