Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 1.99

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

1.99.1

राजन्सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि ।
आत्मनो बिल्वमात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि ॥ १.९९.१ ॥

राजन्, तुम दूसरों के सरसों जितने दोष देखते हो, परन्तु अपने बेल-फल जितने दोषों को देखकर भी नहीं देखते।

1.99.2

मेनका त्रिदशेष्वेव त्रिदशाश्चानु मेनकाम् ।
ममैवोद्रिच्यते जन्म दुष्यन्त तव जन्मतः ॥ १.९९.२ ॥

मेनका देवताओं में है, और देवता मेनका के पीछे हैं। हे दुष्यन्त, मेरा जन्म तुम्हारे जन्म से श्रेष्ठ है।

1.99.3

क्षितौ चरसि राजंस्त्वमन्तरिक्षे चराम्यहम् ।
आवयोरन्तरं पश्य मेरुसर्षपयोरिव ॥ १.९९.३ ॥

हे राजन्, तुम पृथ्वी पर चलते हो और मैं आकाश में विचरती हूँ। हमारे बीच का अंतर देखो, जैसे मेरु और सरसों के दाने में।

1.99.4

महेन्द्रस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च ।
भवनान्यनुसंयामि प्रभावं पश्य मे नृप ॥ १.९९.४ ॥

मैं महेन्द्र, कुबेर, यम और वरुण के भवनों में जाती हूँ। हे राजन्, मेरा प्रभाव देखो।

1.99.5

पुरा नरवरः पुत्र उर्वश्यां जनितस्तदा ।
आयुर्नाम महाराज तव पूर्वपितामहः ॥ १.९९.५ ॥

पहले उर्वशी से नरश्रेष्ठ पुत्र उत्पन्न हुआ था। हे महाराज, आयु नामक वह तुम्हारे पूर्व पितामह थे।

1.99.6

महर्षयश्च बहवः क्षत्रियाश्च परन्तपाः ।
अप्सरःसु ऋषीणां च मातृदोषो न विद्यते ॥ १.९९.६ ॥

बहुत से महर्षि और परंतप क्षत्रिय, अप्सराओं से और ऋषियों से उत्पन्न हुए, परन्तु उनकी माता में कोई दोष नहीं पाया गया।

1.99.7

सत्यश्चापि प्रवादोऽयं प्रवक्ष्यामि च ते नृप ।
निदर्शनार्थं न द्वेषाच्छ्रुत्वा तत्क्षन्तुमर्हसि ॥ १.९९.७ ॥

यह कथन सत्य भी है, और हे राजन्, मैं यह आपसे कहूँगी। यह उदाहरण के लिए है, द्वेष से नहीं; इसे सुनकर आप इसे क्षमा करें।

1.99.8

विरूपो यावदादर्शे नात्मनो वीक्षते मुखम् ।
मन्यते तावदात्मानमन्येभ्यो रूपवत्तरम् ॥ १.९९.८ ॥

जब तक कोई कुरूप व्यक्ति दर्पण में अपना मुख नहीं देखता, तब तक वह स्वयं को दूसरों से अधिक सुन्दर समझता है।

1.99.9

यदा तु रूपमादर्शे विरूपं सोऽभिवीक्षते ।
तदा ह्रीमांस्तु जानीयादन्तरं नेतरं जनम् ॥ १.९९.९ ॥

परन्तु जब वह दर्पण में अपना कुरूप रूप देखता है, तब लज्जाशील व्यक्ति को यह जान लेना चाहिए कि वह दूसरों से भिन्न नहीं है।

1.99.10

अतीव रूपसंपन्नो न कंचिदवमन्यते ।
अतीव जल्पन्दुर्वाचो भवतीह विहेतुकः ॥ १.९९.१० ॥

अत्यन्त रूपवान व्यक्ति भी किसी का अपमान नहीं करता; परन्तु जो अत्यधिक कटु वचन बोलता है, वह यहाँ अनिष्ट का कारण बन जाता है।

1.99.11

पांसुपातेन हृष्यन्ति कुञ्जरा मदशालिनः ।
तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्मतिः ॥ १.९९.११ ॥

धूल गिरने से मद से भरे हाथी प्रसन्न होते हैं; वैसे ही दुर्बुद्धि मनुष्य दूसरों की निन्दा करते हुए प्रसन्न होता है।

1.99.12

सत्यधर्मच्युतात्पुंसः क्रुद्धादाशीविषादिव ।
सुनास्तिकोप्युद्विजते जनः किं पुनरास्तिकः ॥ १.९९.१२ ॥

सत्य और धर्म से च्युत पुरुष से, जैसे क्रुद्ध सर्प से, लोग भयभीत होते हैं; तो फिर आस्तिक की तो बात ही क्या, सुनास्तिक से भी लोग डरते हैं।

1.99.13

स्वयमुत्पाद्य पुत्रं वै सदृशं योऽवमन्यते ।
तस्य देवाः श्रियं घ्नन्ति तत्रैनं कलिराविशेत् ॥ १.९९.१३ ॥

जो मनुष्य स्वयं उत्पन्न किए हुए अपने ही समान पुत्र का अपमान करता है, देवता उसकी श्री का नाश कर देते हैं, और कलि उसमें प्रवेश कर जाता है।

1.99.14

अभव्येऽप्यनृतेऽशुद्धे नास्तिके पापकर्मणि ।
दुराचारे कलिर्ह्याशु न कलिर्धर्मचारिषु ॥ १.९९.१४ ॥

अशुभ, असत्यवादी, अशुद्ध, नास्तिक, पापकर्मी और दुराचारी में ही कलि शीघ्र प्रवेश करता है; धर्म का आचरण करने वालों में कलि नहीं होता।

1.99.15

मूर्खो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः ।
अशुभं वाक्यमादत्ते पुरीषमिव सूकरः ॥ १.९९.१५ ॥

मूर्ख मनुष्य बोलने वालों की शुभ और अशुभ वाणी सुनकर अशुभ वाक्य को ही ग्रहण करता है, जैसे सूअर मल को ग्रहण करता है।

1.99.16

प्राज्ञस्तु जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः ।
गुणवद्वाक्यमादत्ते हंसः क्षीरमिवाम्भसि ॥ १.९९.१६ ॥

परंतु बुद्धिमान मनुष्य बोलने वालों की शुभ और अशुभ वाणी सुनकर गुणयुक्त वाक्य ही ग्रहण करता है, जैसे हंस जल में से दूध ग्रहण करता है।

1.99.17

आत्मनो दुष्टभावत्वं जानन्नीचोऽप्रसन्नधीः ।
परेषामपि जानाति स्वधर्मसदृशान्गुणान् ॥ १.९९.१७ ॥

नीच मनुष्य अपने दुष्ट स्वभाव को जानता हुआ, असन्तुष्ट मन वाला होकर, दूसरों के भी अपने धर्म के समान गुणों को जान लेता है।

1.99.18

दह्यमानास्तु तीव्रेण नीचाः परयशोग्निना ।
अशक्तास्तद्गतिं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ॥ १.९९.१८ ॥

नीच लोग दूसरों के यश की तीव्र अग्नि से जलते हुए, उनकी गति पर चलने में असमर्थ होकर, इसीलिए निन्दा करते हैं।

1.99.19

अन्यान्परिवदन्साधुर्यथा हि परितप्यते ।
तथा परिवदन्नन्यान्हृष्टो भवति दुर्जनः ॥ १.९९.१९ ॥

जैसे अन्यों की निन्दा करने से सज्जन पुरुष दुःखी होता है, वैसे ही दूसरों की निन्दा करता हुआ दुर्जन प्रसन्न होता है।

1.99.20

अपवादरता मूर्खा भवन्ति हि विशेषतः ।
नापवादरताः सन्तो भवन्ति स्म विशेषतः ॥ १.९९.२० ॥

निन्दा में रत मूर्ख विशेष रूप से (ऐसे) होते हैं, किन्तु निन्दा में रत नहीं होते सन्त विशेष रूप से (वैसे) होते हैं।

1.99.21

अभिवाद्य यथा वृद्धान्साधुर्गच्छति निर्वृतिम् ।
एवं सज्जनमाक्रुश्य मूर्खो भवति निर्वृतः ॥ १.९९.२१ ॥

जैसे वृद्धजनों को प्रणाम करके सज्जन सुख को प्राप्त होता है, वैसे ही सज्जन की निन्दा करके मूर्ख सुखी होता है।

1.99.22

सुखं जीवन्त्यदोषज्ञा मूर्खा दोषानुदर्शिनः ।
यथा वाच्याः परैः सन्तः परानाहुस्तथाविधान् ॥ १.९९.२२ ॥

दोषों को न जानने वाले सज्जन सुखपूर्वक जीते हैं; दोष देखने वाले मूर्ख (जीते हैं)। जैसे सन्त दूसरों द्वारा (दोषी) कहे जाते हैं, वैसे ही वे दूसरों को (भी) वैसा कहते हैं।

1.99.23

अतो हास्यतरं लोके किंचिदन्यन्न विद्यते ।
यदि दुर्जन इत्याहुः सज्जनं दुर्जनाः स्वयम् ॥ १.९९.२३ ॥

इसलिए संसार में इससे अधिक हास्यास्पद कुछ और नहीं है कि दुर्जन स्वयं सज्जन को दुर्जन कहते हैं।

1.99.24

दारुणाल्लोकसंक्लेशाद्दुःखमाप्नोत्यसंशयम् ।
कुलवंशप्रतिष्ठां हि पितरः पुत्रमब्रुवन् ॥ १.९९.२४ ॥

संसार के भयंकर क्लेश से वह निस्संदेह दुःख पाता है; पितरों ने पुत्र से कुल और वंश की प्रतिष्ठा (के विषय में) कहा था।

1.99.25

उत्तमं सर्वधर्माणां तस्मात्पुत्रं तु न त्यजेत् ।
स्वपत्नीप्रभवाँल्लब्धान्कृतान्समयवर्धितान् ॥ १.९९.२५ ॥

सभी धर्मों में उत्तम है, इसलिए पुत्र का त्याग नहीं करना चाहिए। जो अपनी पत्नी से उत्पन्न, प्राप्त, निर्मित और समय के साथ बढ़े हुए हैं।

1.99.26

क्रीतान्कन्यासु चोत्पन्नान्पुत्रान्वै मनुरब्रवीत् ।
ते च षड्वन्धुदायादाः षडदायादबान्धवाः ॥ १.९९.२६ ॥

मनु ने कहा है कि खरीदे गए और कन्याओं से उत्पन्न पुत्र भी होते हैं। वे छह बन्धु-दायाद हैं, और छह अदायाद-बान्धव भी हैं।

1.99.27

धर्मकृत्यवहा नॄणां मनसः प्रीतिवर्धनाः ।
त्रायन्ते नरकाज्जाताः पुत्रा धर्मप्लवाः पितॄन् ॥ १.९९.२७ ॥

मनुष्यों के धर्मकृत्यों को वहन करने वाले, मन की प्रीति बढ़ाने वाले पुत्र उत्पन्न होकर नरक से पितरों को बचाते हैं, वे धर्म की नौका हैं।

1.99.28

स त्वं नृपतिशार्दूल न पुत्रं त्यक्तुमर्हसि ।
तस्मात्पुत्रं च सत्यं च पालयस्व महीपते ॥ १.९९.२८ ॥

आप, हे नृपश्रेष्ठ, पुत्र का त्याग करने योग्य नहीं हैं। इसलिए हे महीपति, पुत्र की और सत्य की रक्षा कीजिए।

1.99.29

उभयं पालयस्वैतन्नानृतं वक्तुमर्हसि ।
आत्मानं सत्यधर्मौ च पालयेथा महीपते।
नरेन्द्रसिंह कपटं न हि वोढुं त्वमर्हसि ॥ १.९९.२९ ॥

दोनों की रक्षा करो; असत्य बोलना तुम्हें उचित नहीं। हे महीपति, अपनी और सत्य-धर्म की रक्षा करो। हे नरेन्द्रसिंह, छल को धारण करना तुम्हें उचित नहीं।

1.99.30

वरं कूपशताद्वापी वरं वापीशतात्क्रतुः ।
वरं क्रतुशतात्पुत्रः सत्यं पुत्रशताद्वरम् ॥ १.९९.३० ॥

सौ कुओं से एक बावड़ी श्रेष्ठ है, सौ बावड़ियों से एक यज्ञ श्रेष्ठ है, सौ यज्ञों से एक पुत्र श्रेष्ठ है, और सौ पुत्रों से सत्य श्रेष्ठ है।

1.99.31

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥ १.९९.३१ ॥

हज़ार अश्वमेध यज्ञ और सत्य को तराज़ू पर तौला गया; हज़ार अश्वमेधों से भी सत्य ही श्रेष्ठ ठहरता है।

1.99.32

सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यस्यैव च राजेन्द्र कलां नार्हति षोडशीम् ॥ १.९९.३२ ॥

सभी वेदों का अध्ययन और सभी तीर्थों में स्नान, हे राजेन्द्र, सत्य की सोलहवीं कला के भी बराबर नहीं हैं।

1.99.33

नास्ति सत्यसमो धर्मो न सत्याद्विद्यते परम् ।
न हि तीव्रतरं पापमनृतादिह विद्यते ॥ १.९९.३३ ॥

सत्य के समान कोई धर्म नहीं है, और सत्य से बढ़कर कुछ नहीं मिलता; और इस संसार में असत्य से बढ़कर भयंकर पाप नहीं पाया जाता।

1.99.34

राजन्सत्यं परो धर्मः सत्याच्च समयः परः ।
मात्याक्षीः समयं राजन्सत्यं सङ्गतमस्तु ते ॥ १.९९.३४ ॥

हे राजन्, सत्य परम धर्म है, और सत्य से भी ऊपर प्रतिज्ञा है; हे राजन्, अपनी प्रतिज्ञा मत छोड़ो, तुम्हारे लिए सत्य ही अनुकूल हो।

1.99.35

यः पापो न विजानीयात्कर्म कृत्वा नराधिप ।
न हि तादृक्परं पापमनृतादिह विद्यते ॥ १.९९.३५ ॥

हे नरेश, जो पापी कर्म करके भी उसे नहीं जानता, उसके लिए भी इस संसार में असत्य से बढ़कर ऐसा कोई पाप नहीं पाया जाता।

1.99.36

यस्य ते हृदयं वेद सत्यस्यैवानृतस्य च ।
कल्याणावेक्षणं तस्मात्कर्तुमर्हसि धर्मतः ॥ १.९९.३६ ॥

जिसका हृदय सत्य और असत्य दोनों को जानता है, उसे धर्मानुसार कल्याणकारी दृष्टि से ही कार्य करना चाहिए।

1.99.37

यो न कामान्न च क्रोधान्न द्रोहादतिवर्तते ।
अमित्रं वापि मित्रं वा स एवोत्तमपूरुषः ॥ १.९९.३७ ॥

जो न कामना से, न क्रोध से, न द्रोह से (धर्म की सीमा) लाँघता है, शत्रु हो या मित्र, वही उत्तम पुरुष है।

1.99.38

अनृतश्चेत्प्रसङ्गस्ते श्रद्दधासि न चेत्स्वयम् ।
आश्रमं गन्तुमिच्छामि त्वादृशो नास्ति सङ्गतं ॥ १.९९.३८ ॥

यदि तुम्हें मेरे साथ असत्य का संबंध लगता है, या यदि स्वयं तुम्हें विश्वास नहीं होता, तो मैं आश्रम जाना चाहती हूँ; तुम्हारे जैसे (पुरुष) से मेरा मेल उचित नहीं।

1.99.39

पुत्रत्वे शङ्कमानस्य त्वं बुद्ध्या निश्चयं कुरु ।
गतिः स्वरः स्मृतिः सत्वं शीलं विद्या च विक्रमः ॥ १.९९.३९ ॥

पुत्र के विषय में संदेह करते हो तो बुद्धि से निश्चय करो: चाल, स्वर, स्मृति, स्वभाव, शील, विद्या और पराक्रम (से पहचानो)।

1.99.40

धृष्णुप्रकृतिभावौ च आवर्ता रोमराजयः ।
समा यस्य यदा स्युस्ते तस्य पुत्रो न संशयः ॥ १.९९.४० ॥

साहस और स्वभाव, भँवर (रोम-चक्र) और रोम-पंक्तियाँ — जब ये तुम्हारे समान हों, तो वह तुम्हारा पुत्र है, इसमें संशय नहीं।

1.99.41

सादृश्येनोद्धऋतं बिम्बं तव देहाद्विशांपते ।
तातेति भाषमाणं वै मा स्म राजन्वृथा कृथाः ॥ १.९९.४१ ॥

हे प्रजापति, तुम्हारे शरीर से उत्पन्न वह प्रतिबिंब समानता के कारण स्पष्ट है; हे राजन्, 'पिता' कहकर बोलते हुए उसका तिरस्कार व्यर्थ मत करो।

1.99.42

ऋते च गर्दभीक्षीरात्पयः पास्यति मे सुतः ।
ऋतेपि त्वां च दुष्यन्त शैलराजावतंसिकाम्।
चतुरन्तामिमामुर्वीं पुत्रो मे पालयिष्यति ॥ १.९९.४२ ॥

गधी के दूध के सिवा मेरा पुत्र दूध नहीं पीएगा; और हे दुष्यन्त, तुम्हारे सिवा भी (कोई नहीं)। हिमालय-राज की शोभा वाली इस चारों सीमाओं वाली पृथ्वी का पालन मेरा पुत्र करेगा।

1.99.43

शकुन्तले तव सुतश्चक्रवर्ती भविष्यति ।
एवमुक्तं महेन्द्रेण भविष्यति न चान्यथा ॥ १.९९.४३ ॥

हे शकुन्तला, तुम्हारा पुत्र चक्रवर्ती सम्राट होगा। महेन्द्र ने ऐसा ही कहा है; वह अन्यथा नहीं होगा।

1.99.44

साक्षित्वे बहवो ह्युक्ता देवदूतादयो मया ।
न ब्रुवन्ति तथा सत्यमुताहो नानृतं किल ॥ १.९९.४४ ॥

साक्षी के रूप में मैंने अनेक देवदूत आदि को पुकारा है; वे सत्य बोलते हैं या असत्य, यह नहीं कहते।

1.99.45

असाक्षिणी मन्दबाग्या गमिष्यामि यथागतम् ॥ १.९९.४५ ॥

साक्षीहीन और अभागी मैं जैसे आई थी वैसे ही चली जाऊँगी।

1.99.46

एतावदुक्त्वा वचनं प्रातिष्ठत शकुन्तला ।
तस्याः क्रोधसमुत्थोग्निः सधूमो मूर्ध्न्यदृश्यत ॥ १.९९.४६ ॥

इतना कहकर शकुन्तला चल पड़ी। उसके क्रोध से उत्पन्न धुएँ सहित अग्नि उसके सिर के ऊपर दिखाई दी।

1.99.47

संनियम्यात्मनोऽङ्गेषु ततः क्रोधाग्निमात्मजम् ।
प्रस्थितैवानवद्याङ्गी सह पुत्रेण वै वनम् ॥ १.९९.४७ ॥

तब अपने अंगों में क्रोध की अग्नि को संयमित करके, निर्दोष अंगों वाली वह अपने पुत्र के साथ वन की ओर चल पड़ी।