महाभारत · अध्याय 10.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
ततस्ते सहिताः सर्वे प्रयाता दक्षिणामुखाः ।
उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः ॥ १०.१.१ ॥
नारायण को नमस्कार करके, और नरोत्तम नर को, तथा देवी सरस्वती और व्यास को नमन करके, तब जय (इतिहास) का पाठ करना चाहिए।
10.1.2
विमुच्य वाहांस्त्वरिता भीताः समनुबोधनात् ।
गहनं देशमासाद्य प्रच्छन्ना न्यविशन्त ते ॥ १०.१.२ ॥
भयभीत होकर उन्होंने जल्दी से घोड़े खोल दिए, और जगाए जाने के कारण घने स्थान पर पहुँचकर छिपकर प्रवेश कर गए।
10.1.3
सेनानिवेशमभितो नातिदूरमवस्थिताः ।
निकृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात्क्षतविक्षताः।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य पाण्डवानन्वचिन्तयन् ॥ १०.१.३ ॥
सेना-शिविर के चारों ओर, बहुत दूर नहीं ठहरे हुए, तीखे शस्त्रों से चारों ओर से कटे और घायल, गहरी गर्म साँस लेकर वे पाण्डवों का ही चिंतन करने लगे।
10.1.4
श्रुत्वा च निनदं घोरं पाण्डवानां जयैषिणाम् ।
अनुसारभयाद्भीताः प्राङ्मुखाः प्राद्रवन्पुनः ॥ १०.१.४ ॥
पाण्डवों का, जो विजय चाहते थे, भयानक गर्जन सुनकर, पीछा किए जाने के भय से भयभीत होकर वे फिर से पूर्व की ओर मुख करके भाग निकले।
10.1.5
ते मुहूर्तात्ततो गत्वा श्रान्तवाहा पिपासिताः ।
नामृष्यन्त महेष्वासाः क्रोधामर्षवशङ्गताः ॥ १०.१.५ ॥
वे क्षणभर बाद वहाँ से चले गए, थके घोड़ों और प्यासे होकर, पर महाधनुर्धर क्रोध और अमर्ष के वश में होकर उसे सह न सके।
10.1.6
राज्ञो वधेन सन्तप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः ॥ १०.१.६ ॥
राजा के वध से संतप्त होकर वे क्षणभर के लिए एक साथ खड़े रह गए।
10.1.7
अश्रद्धेयमिदं कर्म कृतं मीमेन सञ्जय ।
यत्स नागायुतप्राणः पुत्रो मम निपातितः ॥ १०.१.७ ॥
हे सञ्जय, भीम ने यह अविश्वसनीय कर्म किया, जो मेरे पुत्र को, जिसके प्राण दस हज़ार हाथियों के समान थे, मार गिराया।
10.1.8
अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननो युवा ।
पाण्डवैः समरे पुत्रो निहतो मम निपातितः ॥ १०.१.८ ॥
जो सब प्राणियों के लिए अवध्य था, वज्र के समान दृढ़ शरीर वाला युवा था, मेरा वह पुत्र पाण्डवों द्वारा युद्ध में मारा गया, मेरा पुत्र गिराया गया।
10.1.9
न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः ।
यत्समेत्य रणे पार्थैः पुत्रो मम निपातितः ॥ १०.१.९ ॥
हे गावल्गण, जो भाग्य में लिखा है, उसे मनुष्य लाँघ नहीं सकते। युद्ध में पृथा के पुत्रों से भिड़कर मेरा पुत्र गिराया गया।
10.1.10
अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय ।
हतं पुत्रशतं श्रुत्वा यन्न दीर्णं सहस्रधा ॥ १०.१.१० ॥
हे सञ्जय, निश्चय ही मेरा हृदय पत्थर के सार से बना है, जो सौ पुत्रों के मारे जाने की बात सुनकर भी सहस्र टुकड़ों में फट नहीं गया।
10.1.11
कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति ।
न ह्यहं पाण्डुपुत्रस्य विषये वस्तुमुत्सहे ॥ १०.१.११ ॥
वृद्ध दम्पति, जिनके पुत्र मारे जा चुके हों, वे कैसे रहेंगे? मैं तो पाण्डु के पुत्र के राज्य में रहने का साहस नहीं कर सकता।
10.1.12
कथं राज्ञः पिता भूत्वा स्वयं राजा च सञ्जय ।
प्रेष्यभूतः प्रवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात् ॥ १०.१.१२ ॥
हे सञ्जय, मैं, जो स्वयं राजा और राजा का पिता रहा, कैसे पाण्डु के पुत्र की आज्ञा से दास बनकर जीवन बिताऊँ?
10.1.13
प्रभुज्य पृथिवीं सर्वां स्थिता मूर्धनि सञ्जय ।
कथमद्य भविष्यामि श्रोतुं शक्ष्यामि सञ्जय। ॥ १०.१.१३ ॥
हे सञ्जय, समस्त पृथ्वी का उपभोग कर और सिर पर राज्य धारण करके अब मैं कैसे होऊँगा? हे सञ्जय, क्या मैं यह सुन भी सकूँगा?
10.1.14
येन पुत्रशतं पूर्णमेकेन निहतं मम ।
कृतं सत्यं वचस्तस्य विदुरस्य महात्मनः। ॥ १०.१.१४ ॥
जिस एक ने मेरे सौ पुत्रों को पूरी तरह मार डाला, उस महात्मा विदुर के वचन का सत्य पालन हो गया।
10.1.15
अकुर्वता वचस्तस्य मम पुत्रेण सञ्जय ।
अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्योधने मम। ॥ १०.१.१५ ॥
हे सञ्जय, उसकी बात न मानने वाले मेरे पुत्र के कारण, और हे प्रिय, अधर्म से मारे गए मेरे पुत्र दुर्योधन के कारण।
10.1.16
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः किमकुर्वत सञ्जय ॥ १०.१.१६ ॥
कृतवर्मा, कृप और द्रोण-पुत्र अश्वत्थामा ने क्या किया, हे सञ्जय?
10.1.17
गत्वा तु तावका राजन्नातिदूरं मनस्विनः ।
अपश्यन्त वनं घोरं नानाद्रुमलतावृतम् ॥ १०.१.१७ ॥
हे राजन्, आपके वे मनस्वी (योद्धा) अधिक दूर न जाकर एक भयानक वन देखने लगे, जो नाना प्रकार के वृक्षों और लताओं से घिरा था।
10.1.18
ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतोयैर्हयोत्तमैः ।
सूर्यास्तमयवेलायां कौरवेयस्य शासनात् ॥ १०.१.१८ ॥
वे कुछ क्षण विश्राम करके, जल पाए हुए उत्तम घोड़ों सहित, सूर्यास्त के समय कौरव की आज्ञा से (आगे बढ़े)।
10.1.19
नानामृगगणैर्जुष्टं नानापक्षिभिराकुलम् ।
नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम् ॥ १०.१.१९ ॥
वह वन अनेक प्रकार के मृगसमूहों से भरा था, अनेक पक्षियों से गूँजता था, अनेक वृक्षों और लताओं से ढका था और अनेक हिंसक पशुओं से सेवित था।
10.1.20
नानातोयसमाकीर्णैस्तटाकैरुपशोभितम् ।
पद्मिनीशतसञ्छन्नं नीलोत्पलसमायुतम् ॥ १०.१.२० ॥
वह वन अनेक प्रकार के जल से भरे तालाबों से सुशोभित था, सैकड़ों कमल-सरोवरों से ढका था और नीले कमलों से युक्त था।
10.1.21
प्रविश्य तद्वनं घोरं वीक्षमाणाः समन्ततः ।
शाखासहस्रसञ्छन्नं न्यग्रोधं ददृशुस्ततः ॥ १०.१.२१ ॥
उस भयानक वन में प्रवेश करके चारों ओर देखते हुए उन्होंने वहाँ सहस्रों शाखाओं से ढका हुआ एक न्यग्रोध (बरगद) वृक्ष देखा।
10.1.22
उपेत्य तु तदा राजन्न्यग्रोधं ते महारथाः ।
ददृशुर्द्विपदां श्रेष्ठाः श्रेष्ठं तं वै वनस्पतिम् ॥ १०.१.२२ ॥
हे राजन्! तब वे महारथी उस न्यग्रोध के समीप पहुँचे, और द्विपदों में श्रेष्ठ उन्होंने वनस्पतियों में श्रेष्ठ उस वृक्ष को देखा।
10.1.23
तेऽवतीर्य रथेभ्यश्च विप्रमुच्य च वाजिनः ।
उपस्पृश्य यथान्यायं सन्ध्यामन्वासत प्रभो ॥ १०.१.२३ ॥
वे रथों से उतरे, घोड़ों को खोलकर मुक्त किया, और विधि के अनुसार आचमन करके हे प्रभो, सन्ध्या-उपासना की।
10.1.24
ततोऽस्तं पर्वतश्रेष्ठमनुप्राप्ते दिवाकरे ।
सर्वस्य जगतो धात्री शर्वरी प्रत्यपद्यत ॥ १०.१.२४ ॥
तब सूर्य पर्वतों में श्रेष्ठ (अस्ताचल) की ओर अस्त होने को पहुँचा, और समस्त जगत् का पालन करने वाली रात्रि आ गई।
10.1.25
ग्रहनक्षत्रताराभिः प्रकीर्णाभिरलङ्कृतम् ।
नभोंऽशुकमिवाभाति प्रेक्षणीयं समन्ततः ॥ १०.१.२५ ॥
ग्रहों, नक्षत्रों और तारों से बिखरे हुए रूप में सजा हुआ आकाश चारों ओर देखने योग्य वस्त्र के समान शोभित हो रहा था।
10.1.26
इच्छया ते प्रवल्गन्ति ये सत्वा रात्रिचारिणः ।
दिवाचराश्च ये सत्वास्ते निद्रावशमागताः ॥ १०.१.२६ ॥
जो प्राणी रात में विचरते हैं वे इच्छानुसार विचरने लगे, और जो दिन में विचरते हैं वे निद्रा के वश में आ गए।
10.1.27
रात्रिञ्चराणां सत्वानां निनादोऽभूत्सुदारुणः ।
क्रव्यादाश्च प्रमुदिता घोरा प्राप्ता च शर्वरी ॥ १०.१.२७ ॥
रात्रि में विचरने वाले प्राणियों की अत्यंत भयानक गर्जना हुई, मांसभक्षी प्रसन्न हो उठे, और भयानक रात्रि आ पहुँची।
10.1.28
तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे दुःखशोकसमन्विताः ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिरुपोपविविशुः समम् ॥ १०.१.२८ ॥
उस भयानक रात्रि के आरंभ में दुःख और शोक से भरे कृतवर्मा, कृप और द्रोण-पुत्र एक साथ पास में बैठ गए।
10.1.29
उपोपविष्टाः शोचन्तो न्यग्रोधस्य समीपतः ।
तमेवार्थमतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयोः क्षयम् ॥ १०.१.२९ ॥
वटवृक्ष के समीप बैठे हुए वे शोक करते रहे; कौरवों और पाण्डवों के उसी विनाश के विषय को, जो बीत चुका था, वे सोचते रहे।
10.1.30
निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर्धरणीतले ।
श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः ॥ १०.१.३० ॥
नींद से जिनके अंग व्याप्त थे, वे धरती की सतह पर बैठ गए या लेट गए; थकान से अत्यंत जकड़े हुए, विविध बाणों से घायल वे वहीं पड़ रहे।
10.1.31
ततो निद्रावशं प्राप्तौ कृपभोजौ महाबालौ ।
सुखोचितावदुःखार्हौ निषण्णौ धरणीतले ॥ १०.१.३१ ॥
तब निद्रा के वश में पहुँचे हुए महाबली कृप और भोज, जो सुख के अभ्यस्त थे और दुःख के योग्य न थे, धरती पर लेट गए।
10.1.32
तौ तु सुप्तौ महाराज तस्मिन्देशे महारथौ ।
महार्हशयनोपेतौ भूमावेव ह्यनाथवत् ॥ १०.१.३२ ॥
हे महाराज, वे दोनों महारथी उस स्थान पर सो गए। बहुमूल्य शय्याओं के योग्य होते हुए भी वे अनाथ की भाँति भूमि पर ही सो गए।
10.1.33
क्रोधामर्षवशं प्राप्तो द्रोणपुत्रस्तु भारत ।
न वै स्म स जगामाथ निद्रां सर्प इव श्वसन् ॥ १०.१.३३ ॥
हे भारत, क्रोध और असहिष्णुता के वश में पहुँचा द्रोण-पुत्र तो सो न सका; वह साँप की तरह फुफकारता रहा।
10.1.34
न लेभे स तु निद्रां वै दह्यमानोऽतिमन्युना ।
वीक्षाञ्चक्रे महाबाहुस्तद्वनं घोरदर्शनम् ॥ १०.१.३४ ॥
अत्यधिक क्रोध से जलते हुए उस महाबाहु को नींद नहीं आई; वह उस भयंकर दिखने वाले वन की ओर देखता रहा।
10.1.35
वीक्षमाणो वनोद्देशं नानासत्वैर्निषेवितम् ।
अपश्यत महाबाहुर्न्यग्रोधं वायसावृतम् ॥ १०.१.३५ ॥
वन के उस भाग को देखते हुए, जो नाना प्रकार के प्राणियों से भरा था, उस महाबाहु ने एक बरगद का पेड़ देखा, जो कौवों से ढका था।
10.1.36
तत्र काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन् ।
सुखं स्वपन्तः कौरव्य पृथक्पृथगुपाश्रयाः ॥ १०.१.३६ ॥
वहाँ हज़ारों कौवे उस रात को बिता रहे थे; हे कौरव्य, वे अलग-अलग अपने बसेरों में सुख से सो रहे थे।
10.1.37
सुप्तेषु तेषु काकेषु विस्रब्धेषु समन्ततः ।
सोऽपश्यत्सहसा यान्तमुलूकं घोरदर्शनम् ॥ १०.१.३७ ॥
सोते हुए उन कौओं के चारों ओर निश्चिन्त होने पर उसने अचानक आते हुए भयानक दिखने वाले उल्लू को देखा।
10.1.38
महास्वनं महाकायं हर्यक्षं बभ्रुपिङ्गलम् ।
सुतीक्ष्णघोणानखरं सुपर्णमिव वेगितम् ॥ १०.१.३८ ॥
वह बड़े स्वर वाला, विशाल शरीर वाला, भूरी-पीली आँखों वाला, तेज़ चोंच और नखों वाला था, गरुड़ की तरह वेग से आता हुआ।
10.1.39
सोऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इवाण्डजः ।
न्यग्रोधस्य ततः साखां पातयामास भारत ॥ १०.१.३९ ॥
फिर उसने धीमी आवाज़ करके, मानो छिपते हुए पक्षी की तरह, हे भारत, बरगद की एक डाल को गिरा दिया।
10.1.40
सन्निपत्य तु शाखायां न्यग्रोधस्य विहङ्गमः ।
सुप्ताञ्जघान विस्रब्धान्वायसान्वायसान्तकः ॥ १०.१.४० ॥
बरगद की उस डाल पर उतरकर उस पक्षी ने, कौओं का संहारक बनकर, निश्चिन्त सोते हुए कौओं को मार डाला।
10.1.41
केषाञ्चिदच्छिनत्पक्षाञ्शिरांसि च चकर्त ह ।
चरणांश्चैव केषाञ्चिद्बभञ्ज चरणायुधः ॥ १०.१.४१ ॥
किन्हीं के पंख काट डाले, किन्हीं के सिर भी काट डाले, और किन्हीं के पैर भी तोड़ डाले, पैरों को ही शस्त्र बनाने वाले ने।
10.1.42
क्षणेनाघ्नत्स बलवान्येऽस्य दृष्टिपथे स्थिताः ॥ १०.१.४२ ॥
वह बलवान क्षण भर में उन सबको मार डालता था, जो उसकी दृष्टि के मार्ग में खड़े थे।
10.1.43
तेषां शरीरावयवैः शरीरैश्च विशाम्पते ।
न्यग्रोधमण्डलं सर्वं सञ्छन्नं पर्वतोपमम् ॥ १०.१.४३ ॥
हे प्रजापति, उनके शरीरों और शरीरों के अंगों से वह पूरा बरगद-मंडल ढका हुआ था, मानो एक पर्वत हो।
10.1.44
तांस्तु हत्वा ततः काकान्कौशिको मुदितोऽभवत् ।
प्रतिकृत्य यथाकामं शत्रूणां शत्रुसूदनः ॥ १०.१.४४ ॥
उन कौओं को मारकर तब कौशिक (उल्लू) प्रसन्न हुआ; शत्रुओं का नाश करने वाले उसने इच्छानुसार शत्रुओं से बदला लिया।
10.1.45
तद्दृष्ट्वा तादृशं कर्म कौशिकेन कृतं निशि ।
तद्भावे कृतसङ्कल्पो द्रौणिरेकोऽन्वचिन्तयत् ॥ १०.१.४५ ॥
रात में कौशिक (उल्लू) द्वारा किया गया वैसा कर्म देखकर, उसी भाव में दृढ़ संकल्प लेकर, द्रोण-पुत्र अकेले विचार करने लगा।
10.1.46
उपदेशः कृतोऽनेन पक्षिणा मम संयुगे ।
शत्रूणां क्षपणं युक्तं प्राप्तः कालश्च मे मतः ॥ १०.१.४६ ॥
इस पक्षी ने युद्ध में मुझे उपदेश दिया है; शत्रुओं का संहार उचित है, और मेरे मत में अब मेरा समय आ गया है।
10.1.47
नाद्य शक्यं मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः ।
बलवन्तः कृतोत्साहा लब्धलक्षाः प्रहारिणः ॥ १०.१.४७ ॥
आज मेरे लिए पाण्डवों को मारना संभव नहीं है; वे विजय के अभिमानी, बलवान, उत्साह से भरे, लक्ष्य पाने वाले और प्रहार करने वाले हैं।
10.1.48
राज्ञः सकाशे तेषां च प्रतिज्ञातो वधो मया ।
पतङ्गाग्निसमां वृत्तिमास्यायात्मविनाशिनीम् ॥ १०.१.४८ ॥
राजा (दुर्योधन) के सामने और उनके सामने मैंने उनके वध की प्रतिज्ञा की है; पतंगे की अग्नि के समान आत्मनाश करने वाला आचरण अपनाकर।
10.1.49
न्यायतो युध्यमानस्य प्राणत्यागो न संशयः ।
छद्मना तु भवेत्सिद्विः शत्रूणां च क्षयो महान् ॥ १०.१.४९ ॥
न्यायपूर्वक युद्ध करने वाले का प्राणत्याग निःसंदेह होता है, परन्तु छल से सिद्धि मिले और शत्रुओं का महान् क्षय हो।
10.1.50
तत्र सशयितादर्थाद्योऽर्थो निःसंशयो भवेत् ।
तं जना बहुमन्यन्ते येऽर्थशास्त्रविशारदाः ॥ १०.१.५० ॥
वहाँ जो अनिश्चित प्रयोजन से निश्चित लाभ हो, उसे अर्थशास्त्र में निपुण लोग बहुत मानते हैं।
10.1.51
यच्चाप्यत्र भवेत्कार्यं गर्हितं लोकनिन्दितम् ।
कर्तव्यं तन्मनुष्येण क्षत्रधर्मेण वर्तता ॥ १०.१.५१ ॥
और यहाँ जो कार्य निन्दनीय और लोक में निन्दित हो, उसे भी क्षत्रधर्म का पालन करने वाले मनुष्य को करना चाहिए।
10.1.52
निन्दितानि च कर्माणि कुत्सितानि पदेपदे ।
सोपधानि कृतान्येव पाण्डवैरकृतात्मभिः ॥ १०.१.५२ ॥
पग-पग पर निन्दित और घृणित कर्म तो पाण्डवों ने, जिनका मन संयत नहीं था, छल से किए ही थे।
10.1.53
अस्मिन्नर्थे पुरा गीताः श्रूयन्ते धर्मवित्तमैः ।
श्लोका न्यायमवेक्षद्भिस्तत्त्वार्थास्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १०.१.५३ ॥
इस विषय में पूर्वकाल में धर्म के सर्वश्रेष्ठ ज्ञाताओं द्वारा गाए गए श्लोक सुने जाते हैं, जिन्होंने न्याय को देखा और तत्त्वार्थ को जाना।
10.1.54
परिश्रान्ते विदीर्णे वा भुञ्जाने वाऽपि शत्रुभिः ।
प्रस्थाने वा प्रवेशे वा प्रहर्तव्यं रिपोर्बलम् ॥ १०.१.५४ ॥
थके हुए, छिन्न-भिन्न या शत्रुओं से पीड़ित होने पर, प्रस्थान में या प्रवेश में, शत्रु की सेना पर प्रहार करना चाहिए।
10.1.55
निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा नष्टप्रणायकम् ।
भिन्नयोधं बलं यच्च द्विधा युक्तं च यद्भवेत् ॥ १०.१.५५ ॥
नींद से पीड़ित, आधी रात में, जिसका नायक खो गया हो, जिसके योद्धा बिखर गए हों, या जो सेना दो भागों में बँटी हो — ऐसी सेना पर (प्रहार करना चाहिए)।
10.1.56
इत्येवं निश्चयं चक्रे सुप्तानां निशि मारणे ।
पाण्डूनां सह पाञ्चालैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ॥ १०.१.५६ ॥
इस प्रकार द्रोण के पराक्रमी पुत्र ने रात में सोए हुए पाण्डवों और पाञ्चालों को मारने का निश्चय किया।
10.1.57
स क्रूरां मतिमास्थाय विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः ।
सुप्तौ प्राबोधयत्तौ तु मातुलं भोजमेव च ॥ १०.१.५७ ॥
उसने क्रूर विचार अपनाकर बार-बार निश्चय करके सोए हुए उन दोनों को जगाया — अपने मामा और भोज (कृतवर्मा) को।
10.1.58
तौ प्रबुद्धौ महात्मानौ कृपभोजौ महाबालौ ।
नोत्तरं प्रतिपद्येतां तत्र युक्तं हिया वृतौ ॥ १०.१.५८ ॥
जागे हुए उन दोनों महात्माओं — कृप और भोज, दोनों महाबली — ने वहाँ कोई उत्तर नहीं दिया, वे लज्जा से घिरे हुए थे।
10.1.59
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा तावुभौ वाक्यमब्रवीत् ॥ १०.१.५९ ॥
वह एक क्षण भर सोचकर उन दोनों से यह वचन बोला।
10.1.60
हतो दुर्योधनो राजा एकवीरो मबाहलः ।
यस्यार्थे वैरमस्माभिरासक्तं पाण्डवैः सह ॥ १०.१.६० ॥
राजा दुर्योधन मारे गए — वह अकेले वीर, … (बाहु), जिनके लिए हमने पाण्डवों के साथ वैर किया था।
10.1.61
एकाकी बहुभिः क्षुद्रैराहवे शुद्धविक्रमः ।
पातितो भीमसेनेन एकादशचमूपतिः ॥ १०.१.६१ ॥
अकेला, बहुत से क्षुद्रों द्वारा युद्ध में, शुद्ध पराक्रम वाला, ग्यारह सेनाओं का स्वामी भीमसेन द्वारा गिराया गया।
10.1.62
वृकोदरेण क्षुद्रेण सुनृशंसमिदं कृतम् ।
मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्गता ॥ १०.१.६२ ॥
क्षुद्र वृकोदर ने अत्यन्त क्रूरता से यह किया — मूर्धाभिषिक्त राजा का सिर पैर से कुचला गया।
10.1.63
विनर्दन्ति च पाञ्चालाः क्ष्वेलन्ति च हसन्ति च ।
धमन्ति शङ्खाञ्शतशो हृष्टा घ्नन्ति च दुन्दुभीन् ॥ १०.१.६३ ॥
पाञ्चाल हर्षित होकर गरजते हैं, चिल्लाते हैं, हँसते हैं, सैकड़ों शंख बजाते हैं और दुन्दुभियाँ पीटते हैं।
10.1.64
वादित्रघोषस्तुमुलो विमिश्रः शङ्खनिःस्वनैः ।
अनिलेनेरितो घोरो दिशः पूरयतीव ह ॥ १०.१.६४ ॥
वाद्यों का तुमुल घोष, शंखनाद से मिला हुआ, वायु से प्रेरित होकर भयानक, मानो दिशाओं को भर रहा हो।
10.1.65
अश्वानां हेषमाणानां गजानां चैव बृंहताम् ।
सिंहनादश्च शूराणां श्रूयते सुमहानयम् ॥ १०.१.६५ ॥
हिनहिनाते घोड़ों की, चिंघाड़ते हाथियों की और शूरवीरों की सिंहगर्जना — यह अत्यन्त महान शब्द सुनाई देता है।
10.1.66
दिशं प्राचीं समाश्रित्य हृष्टानां गच्छतां भृशम् ।
रथनेमिस्वनाश्चैव श्रूयन्ते रोमहर्षणाः ॥ १०.१.६६ ॥
पूर्व दिशा की ओर मुड़कर हर्षित होकर बहुत चलते हुए लोगों के रथ-चक्रों के रोमांचकारी शब्द सुनाई देते हैं।
10.1.67
पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां यदिदं कदनं कृतम् ।
वयमेव त्रयः शिष्टा अस्मिन्महति वैशसे ॥ १०.१.६७ ॥
पाण्डवों ने धृतराष्ट्र के पुत्रों का जो यह संहार किया, उस महान विनाश में हम केवल तीन ही बचे हैं।
10.1.68
केचिन्नागशतप्राणाः केचित्सर्वास्त्रकोविदाः ।
निहताः पाण्डवैर्यस्मिन्मन्ये कालस्य पर्ययम् ॥ १०.१.६८ ॥
कुछ सौ हाथियों के बल वाले थे, कुछ सभी अस्त्रों में निपुण थे; उस युद्ध में पाण्डवों ने उन्हें मार डाला। मैं मानता हूँ कि यह काल का पलटाव है।
10.1.69
एवमेतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः ।
यथा ह्यस्येदृशी निष्ठा कृते यत्नेऽपि दुष्करे ॥ १०.१.६९ ॥
निश्चय ही ऐसा ही होना था, क्योंकि वास्तव में कार्य (भाग्य) से ही ऐसा परिणाम हुआ; प्रयत्न करने पर भी, जो अत्यंत कठिन था, परिणाम ऐसा ही निकला।
10.1.70
भवतोस्तु यदि प्रज्ञा न मोहादपचीयते ।
व्यसनेऽस्मिन्महत्यर्थे यन्नः श्रेयस्तदुच्यताम् ॥ १०.१.७० ॥
यदि आप दोनों की बुद्धि मोह से क्षीण नहीं हुई है, तो इस महान संकट में हमारे लिए जो कल्याणकारी हो, वह कहा जाए।