महाभारत · अध्याय 10.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
10.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
ततस्ते सहिताः सर्वे प्रयाता दक्षिणामुखाः ।
उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः ॥ १०.१.१ ॥
नारायणाला, नरोत्तम नराला नमस्कार करून, देवी सरस्वती आणि व्यास यांना वंदन करून, त्यानंतर जय (इतिहास) पठण करावे.
10.1.2
विमुच्य वाहांस्त्वरिता भीताः समनुबोधनात् ।
गहनं देशमासाद्य प्रच्छन्ना न्यविशन्त ते ॥ १०.१.२ ॥
घाबरून, घाईघाईने घोडे सोडून, जागवल्यामुळे, घनदाट ठिकाणी पोहोचून लपून प्रवेश केला.
10.1.3
सेनानिवेशमभितो नातिदूरमवस्थिताः ।
निकृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात्क्षतविक्षताः।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य पाण्डवानन्वचिन्तयन् ॥ १०.१.३ ॥
सेनेच्या छावणीभोवती, फार दूर नसून उभे राहून, तीक्ष्ण शस्त्रांनी सर्वत्र घायाळ होऊन, दीर्घ उष्ण उसासा टाकत पांडवांचाच विचार करू लागले.
10.1.4
श्रुत्वा च निनदं घोरं पाण्डवानां जयैषिणाम् ।
अनुसारभयाद्भीताः प्राङ्मुखाः प्राद्रवन्पुनः ॥ १०.१.४ ॥
जयाची इच्छा करणाऱ्या पांडवांचा भयंकर गर्जना ऐकून, पाठलागाच्या भीतीने घाबरून, पुन्हा पूर्वाभिमुख होऊन पळाले.
10.1.5
ते मुहूर्तात्ततो गत्वा श्रान्तवाहा पिपासिताः ।
नामृष्यन्त महेष्वासाः क्रोधामर्षवशङ्गताः ॥ १०.१.५ ॥
ते क्षणभराने तेथून निघून गेले; थकलेल्या घोड्यांसह व तहानलेले. पण महाधनुर्धर क्रोध व असहिष्णुतेच्या वशात ते सहन करू शकले नाहीत.
10.1.6
राज्ञो वधेन सन्तप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः ॥ १०.१.६ ॥
राजाच्या वधाने संतप्त होऊन ते क्षणभर एकत्र उभे राहिले.
10.1.7
अश्रद्धेयमिदं कर्म कृतं मीमेन सञ्जय ।
यत्स नागायुतप्राणः पुत्रो मम निपातितः ॥ १०.१.७ ॥
हे सञ्जया, भीमाने हे अविश्वसनीय कर्म केले. दहा हजार हत्तींचे प्राण असलेला माझा पुत्र पाडला गेला.
10.1.8
अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननो युवा ।
पाण्डवैः समरे पुत्रो निहतो मम निपातितः ॥ १०.१.८ ॥
सर्व प्राण्यांना अवध्य, वज्रासारखे दृढ शरीर असलेला तरुण माझा पुत्र युद्धात पाण्डवांनी मारला गेला, माझा पुत्र पाडला गेला.
10.1.9
न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः ।
यत्समेत्य रणे पार्थैः पुत्रो मम निपातितः ॥ १०.१.९ ॥
हे गावल्गणा, दैवाने ठरवलेले माणसांना ओलांडता येत नाही. युद्धात पृथेच्या पुत्रांना भेटून माझा पुत्र पाडला गेला.
10.1.10
अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय ।
हतं पुत्रशतं श्रुत्वा यन्न दीर्णं सहस्रधा ॥ १०.१.१० ॥
हे सञ्जया, खरोखर माझे हृदय दगडाच्या सारापासून बनले आहे, कारण शंभर पुत्र मारले गेल्याचे ऐकूनही ते हजार तुकड्यांत फुटले नाही.
10.1.11
कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति ।
न ह्यहं पाण्डुपुत्रस्य विषये वस्तुमुत्सहे ॥ १०.१.११ ॥
पुत्र मारले गेलेले वृद्ध दांपत्य कसे राहील? पाण्डूच्या पुत्राच्या राज्यात राहण्याची माझी इच्छा नाही.
10.1.12
कथं राज्ञः पिता भूत्वा स्वयं राजा च सञ्जय ।
प्रेष्यभूतः प्रवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात् ॥ १०.१.१२ ॥
हे सञ्जया, मी स्वतः राजा आणि राजाचा पिता असूनही पाण्डूच्या पुत्राच्या आज्ञेखाली सेवक होऊन कसे जगू?
10.1.13
प्रभुज्य पृथिवीं सर्वां स्थिता मूर्धनि सञ्जय ।
कथमद्य भविष्यामि श्रोतुं शक्ष्यामि सञ्जय। ॥ १०.१.१३ ॥
हे सञ्जया, सर्व पृथ्वीचा उपभोग घेऊन मस्तकावर राज्य धारण केलेला मी आज कसा होईन? हे सञ्जया, हे ऐकण्याचे सामर्थ्य मला होईल का?
10.1.14
येन पुत्रशतं पूर्णमेकेन निहतं मम ।
कृतं सत्यं वचस्तस्य विदुरस्य महात्मनः। ॥ १०.१.१४ ॥
ज्याने माझे शंभरही पुत्र पूर्णपणे मारले, त्या महात्मा विदुराचे वचन खरे ठरले.
10.1.15
अकुर्वता वचस्तस्य मम पुत्रेण सञ्जय ।
अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्योधने मम। ॥ १०.१.१५ ॥
हे सञ्जया, त्याचे वचन न पाळणाऱ्या माझ्या पुत्रामुळे; हे प्रिया, अधर्माने मारल्या गेलेल्या माझ्या पुत्र दुर्योधनामुळे.
10.1.16
कृतवर्मा कृपो द्रौणिः किमकुर्वत सञ्जय ॥ १०.१.१६ ॥
कृतवर्मा, कृप आणि द्रोणपुत्र अश्वत्थामा यांनी काय केले, हे सञ्जया?
10.1.17
गत्वा तु तावका राजन्नातिदूरं मनस्विनः ।
अपश्यन्त वनं घोरं नानाद्रुमलतावृतम् ॥ १०.१.१७ ॥
हे राजा, तुमचे ते मनस्वी योद्धे फार दूर न जाता नाना वृक्ष व वेलींनी वेढलेले एक भयानक अरण्य पाहू लागले.
10.1.18
ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतोयैर्हयोत्तमैः ।
सूर्यास्तमयवेलायां कौरवेयस्य शासनात् ॥ १०.१.१८ ॥
ते क्षणभर विश्रांती घेऊन, पाणी पाजलेल्या उत्तम घोड्यांसह, सूर्यास्ताच्या वेळी कौरवाच्या आज्ञेने (पुढे निघाले).
10.1.19
नानामृगगणैर्जुष्टं नानापक्षिभिराकुलम् ।
नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम् ॥ १०.१.१९ ॥
ते वन अनेक प्रकारच्या हरिणांच्या कळपांनी भरलेले होते, अनेक पक्ष्यांनी गजबजलेले होते, अनेक वृक्ष आणि वेलींनी आच्छादलेले होते आणि अनेक हिंस्र श्वापदांनी वसलेले होते.
10.1.20
नानातोयसमाकीर्णैस्तटाकैरुपशोभितम् ।
पद्मिनीशतसञ्छन्नं नीलोत्पलसमायुतम् ॥ १०.१.२० ॥
ते वन अनेक प्रकारच्या पाण्याने भरलेल्या तळ्यांनी शोभत होते, शेकडो कमळांच्या सरोवरांनी आच्छादलेले होते आणि निळ्या कमळांनी युक्त होते.
10.1.21
प्रविश्य तद्वनं घोरं वीक्षमाणाः समन्ततः ।
शाखासहस्रसञ्छन्नं न्यग्रोधं ददृशुस्ततः ॥ १०.१.२१ ॥
त्या भयंकर वनात प्रवेश करून चोहीकडे पाहत असताना त्यांनी हजारो फांद्यांनी आच्छादलेला एक वटवृक्ष पाहिला.
10.1.22
उपेत्य तु तदा राजन्न्यग्रोधं ते महारथाः ।
ददृशुर्द्विपदां श्रेष्ठाः श्रेष्ठं तं वै वनस्पतिम् ॥ १०.१.२२ ॥
हे राजा! तेव्हा ते महारथी त्या वटवृक्षाजवळ गेले आणि द्विपदांत श्रेष्ठ असलेल्या त्यांनी वृक्षांत श्रेष्ठ अशा त्या वृक्षाला पाहिले.
10.1.23
तेऽवतीर्य रथेभ्यश्च विप्रमुच्य च वाजिनः ।
उपस्पृश्य यथान्यायं सन्ध्यामन्वासत प्रभो ॥ १०.१.२३ ॥
ते रथांवरून उतरले, घोड्यांना सोडले, नियमानुसार आचमन करून, हे प्रभो, संध्योपासना केली.
10.1.24
ततोऽस्तं पर्वतश्रेष्ठमनुप्राप्ते दिवाकरे ।
सर्वस्य जगतो धात्री शर्वरी प्रत्यपद्यत ॥ १०.१.२४ ॥
नंतर सूर्य पर्वतश्रेष्ठ अस्ताचलाकडे मावळण्याच्या वेळी आला असता, सर्व जगाला पोषण देणारी रात्री आली.
10.1.25
ग्रहनक्षत्रताराभिः प्रकीर्णाभिरलङ्कृतम् ।
नभोंऽशुकमिवाभाति प्रेक्षणीयं समन्ततः ॥ १०.१.२५ ॥
ग्रह, नक्षत्रे आणि ताऱ्यांनी विखुरलेले आणि अलंकृत आकाश सर्वत्र पाहण्यासारख्या वस्त्राप्रमाणे शोभत होते.
10.1.26
इच्छया ते प्रवल्गन्ति ये सत्वा रात्रिचारिणः ।
दिवाचराश्च ये सत्वास्ते निद्रावशमागताः ॥ १०.१.२६ ॥
रात्री संचार करणारे प्राणी इच्छेनुसार संचार करू लागले, आणि दिवसा संचार करणारे प्राणी निद्रेच्या अधीन झाले.
10.1.27
रात्रिञ्चराणां सत्वानां निनादोऽभूत्सुदारुणः ।
क्रव्यादाश्च प्रमुदिता घोरा प्राप्ता च शर्वरी ॥ १०.१.२७ ॥
रात्री संचार करणाऱ्या प्राण्यांचा अत्यंत भयंकर आवाज झाला; मांसाहारी प्राणी आनंदले; भयानक रात्र आली.
10.1.28
तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे दुःखशोकसमन्विताः ।
कृतवर्मा कृपो द्रौणिरुपोपविविशुः समम् ॥ १०.१.२८ ॥
त्या भयानक रात्रीच्या प्रारंभी दुःख आणि शोकाने भरलेले कृतवर्मा, कृप आणि द्रोणपुत्र एकत्र जवळ बसले.
10.1.29
उपोपविष्टाः शोचन्तो न्यग्रोधस्य समीपतः ।
तमेवार्थमतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयोः क्षयम् ॥ १०.१.२९ ॥
वडाच्या झाडाजवळ बसून ते शोक करत राहिले; कौरव आणि पांडवांच्या ज्या संहाराची गोष्ट घडून गेली होती, तोच विषय ते विचारत राहिले.
10.1.30
निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर्धरणीतले ।
श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः ॥ १०.१.३० ॥
झोपेने शरीरे व्यापलेले ते धरणीवर बसले किंवा पडले; श्रमाने अत्यंत जखडलेले, विविध बाणांनी जखमी झालेले ते तिथेच राहिले.
10.1.31
ततो निद्रावशं प्राप्तौ कृपभोजौ महाबालौ ।
सुखोचितावदुःखार्हौ निषण्णौ धरणीतले ॥ १०.१.३१ ॥
नंतर निद्रेच्या अधीन झालेले महाबलवान कृप आणि भोज, सुखाला सरावलेले आणि दुःखाला अयोग्य, जमिनीवर बसले.
10.1.32
तौ तु सुप्तौ महाराज तस्मिन्देशे महारथौ ।
महार्हशयनोपेतौ भूमावेव ह्यनाथवत् ॥ १०.१.३२ ॥
महाराजा, ते दोन्ही महारथी त्या ठिकाणी झोपले. मौल्यवान शय्येस पात्र असूनही ते अनाथाप्रमाणे जमिनीवरच निजले.
10.1.33
क्रोधामर्षवशं प्राप्तो द्रोणपुत्रस्तु भारत ।
न वै स्म स जगामाथ निद्रां सर्प इव श्वसन् ॥ १०.१.३३ ॥
हे भारता, क्रोध आणि असहिष्णुतेच्या अधीन झालेला द्रोणपुत्र झोपला नाही; सापाप्रमाणे फुत्कारत राहिला.
10.1.34
न लेभे स तु निद्रां वै दह्यमानोऽतिमन्युना ।
वीक्षाञ्चक्रे महाबाहुस्तद्वनं घोरदर्शनम् ॥ १०.१.३४ ॥
अत्यंत क्रोधाने जळत असलेल्या त्या महाबाहूला झोप लागली नाही; त्या भयंकर दिसणाऱ्या अरण्याकडे तो पाहत राहिला.
10.1.35
वीक्षमाणो वनोद्देशं नानासत्वैर्निषेवितम् ।
अपश्यत महाबाहुर्न्यग्रोधं वायसावृतम् ॥ १०.१.३५ ॥
विविध प्राण्यांनी भरलेल्या त्या वनप्रदेशाकडे पाहत असताना त्या महाबाहूने कावळ्यांनी वेढलेला एक वटवृक्ष पाहिला.
10.1.36
तत्र काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन् ।
सुखं स्वपन्तः कौरव्य पृथक्पृथगुपाश्रयाः ॥ १०.१.३६ ॥
तेथे हजारो कावळे त्या रात्री काढत होते; हे कौरव्या, ते आपापल्या आश्रयस्थानी सुखाने झोपले होते.
10.1.37
सुप्तेषु तेषु काकेषु विस्रब्धेषु समन्ततः ।
सोऽपश्यत्सहसा यान्तमुलूकं घोरदर्शनम् ॥ १०.१.३७ ॥
ते कावळे झोपलेले आणि सभोवती निश्चिंत असताना त्याने अचानक येणारा भयंकर दिसणारा घुबड पाहिला.
10.1.38
महास्वनं महाकायं हर्यक्षं बभ्रुपिङ्गलम् ।
सुतीक्ष्णघोणानखरं सुपर्णमिव वेगितम् ॥ १०.१.३८ ॥
मोठा आवाज, मोठे शरीर, तपकिरी-पिवळे डोळे, तीक्ष्ण चोच व नखे असलेला, गरुडाप्रमाणे वेगाने येणारा तो.
10.1.39
सोऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इवाण्डजः ।
न्यग्रोधस्य ततः साखां पातयामास भारत ॥ १०.१.३९ ॥
मग त्याने मंद आवाज करून, लपून बसलेल्या पक्ष्याप्रमाणे, हे भारता, वडाची एक फांदी पाडली.
10.1.40
सन्निपत्य तु शाखायां न्यग्रोधस्य विहङ्गमः ।
सुप्ताञ्जघान विस्रब्धान्वायसान्वायसान्तकः ॥ १०.१.४० ॥
वडाच्या त्या फांदीवर झेप घेऊन उतरलेल्या त्या पक्ष्याने, कावळ्यांचा संहारक होऊन, निश्चिंत झोपलेल्या कावळ्यांना ठार केले.
10.1.41
केषाञ्चिदच्छिनत्पक्षाञ्शिरांसि च चकर्त ह ।
चरणांश्चैव केषाञ्चिद्बभञ्ज चरणायुधः ॥ १०.१.४१ ॥
कोणाचे पंख तोडले, कोणाची डोकीही छाटली, तर कोणाचे पाय मोडले — पायांनाच शस्त्र करणाऱ्याने.
10.1.42
क्षणेनाघ्नत्स बलवान्येऽस्य दृष्टिपथे स्थिताः ॥ १०.१.४२ ॥
बलवान त्याने, त्याच्या दृष्टिपथात उभे असलेल्या सर्वांना क्षणार्धात ठार केले.
10.1.43
तेषां शरीरावयवैः शरीरैश्च विशाम्पते ।
न्यग्रोधमण्डलं सर्वं सञ्छन्नं पर्वतोपमम् ॥ १०.१.४३ ॥
हे राजा, त्यांच्या शरीरांच्या अवयवांनी आणि शरीरांनी तो संपूर्ण वटवृक्षमंडल झाकला गेला होता; तो पर्वतासारखा दिसत होता.
10.1.44
तांस्तु हत्वा ततः काकान्कौशिको मुदितोऽभवत् ।
प्रतिकृत्य यथाकामं शत्रूणां शत्रुसूदनः ॥ १०.१.४४ ॥
ते कावळे मारल्यानंतर कौशिक (घुबड) आनंदित झाला; शत्रुसंहारक इच्छेनुसार शत्रूंवर प्रतिकार करून मोकळा झाला.
10.1.45
तद्दृष्ट्वा तादृशं कर्म कौशिकेन कृतं निशि ।
तद्भावे कृतसङ्कल्पो द्रौणिरेकोऽन्वचिन्तयत् ॥ १०.१.४५ ॥
रात्री कौशिकाने (घुबडाने) केलेले ते कर्म पाहून, त्याच भावनेत निश्चय केलेला द्रोणपुत्र एकटाच विचार करू लागला.
10.1.46
उपदेशः कृतोऽनेन पक्षिणा मम संयुगे ।
शत्रूणां क्षपणं युक्तं प्राप्तः कालश्च मे मतः ॥ १०.१.४६ ॥
या पक्ष्याने युद्धात मला उपदेश दिला आहे; शत्रूंचा संहार करणे योग्य आहे, आणि माझ्या मते आता माझी वेळ आली आहे.
10.1.47
नाद्य शक्यं मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः ।
बलवन्तः कृतोत्साहा लब्धलक्षाः प्रहारिणः ॥ १०.१.४७ ॥
आज मला पांडवांना मारणे शक्य नाही; ते विजयाचा अभिमान बाळगणारे, बलवान, उत्साहाने भरलेले, लक्ष्य साधलेले आणि प्रहार करणारे आहेत.
10.1.48
राज्ञः सकाशे तेषां च प्रतिज्ञातो वधो मया ।
पतङ्गाग्निसमां वृत्तिमास्यायात्मविनाशिनीम् ॥ १०.१.४८ ॥
राजासमोर आणि त्यांच्यासमोर मी त्यांच्या वधाची प्रतिज्ञा केली आहे; पतंगाच्या अग्नीप्रमाणे आत्मनाश करणारी वृत्ती स्वीकारून.
10.1.49
न्यायतो युध्यमानस्य प्राणत्यागो न संशयः ।
छद्मना तु भवेत्सिद्विः शत्रूणां च क्षयो महान् ॥ १०.१.४९ ॥
न्यायाने युद्ध करणाऱ्याचा प्राणत्याग निश्चित आहे; पण कपटाने सिद्धी मिळून शत्रूंचा मोठा नाश होऊ शकतो.
10.1.50
तत्र सशयितादर्थाद्योऽर्थो निःसंशयो भवेत् ।
तं जना बहुमन्यन्ते येऽर्थशास्त्रविशारदाः ॥ १०.१.५० ॥
तेथे संशयास्पद हेतूपेक्षा निश्चित लाभाला अर्थशास्त्रातील तज्ज्ञ अधिक मान देतात.
10.1.51
यच्चाप्यत्र भवेत्कार्यं गर्हितं लोकनिन्दितम् ।
कर्तव्यं तन्मनुष्येण क्षत्रधर्मेण वर्तता ॥ १०.१.५१ ॥
येथे जे कार्य निंदनीय व लोकनिंदित असेल, ते क्षत्रधर्म पाळणाऱ्या माणसाने करावे.
10.1.52
निन्दितानि च कर्माणि कुत्सितानि पदेपदे ।
सोपधानि कृतान्येव पाण्डवैरकृतात्मभिः ॥ १०.१.५२ ॥
पावलोपावली निंदित व कुत्सित कर्मे, असंयमी मनाच्या पांडवांनी कपटाने केली.
10.1.53
अस्मिन्नर्थे पुरा गीताः श्रूयन्ते धर्मवित्तमैः ।
श्लोका न्यायमवेक्षद्भिस्तत्त्वार्थास्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १०.१.५३ ॥
या विषयावर पूर्वी धर्मज्ञश्रेष्ठांनी गायिलेले श्लोक ऐकू येतात; न्यायाचे अवलोकन करणाऱ्या तत्त्वदर्शींनी ते सांगितले.
10.1.54
परिश्रान्ते विदीर्णे वा भुञ्जाने वाऽपि शत्रुभिः ।
प्रस्थाने वा प्रवेशे वा प्रहर्तव्यं रिपोर्बलम् ॥ १०.१.५४ ॥
थकलेले, विखुरलेले किंवा शत्रूंनी पीडिलेले असता, निघताना किंवा प्रवेश करताना शत्रूच्या सैन्यावर प्रहार करावा.
10.1.55
निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा नष्टप्रणायकम् ।
भिन्नयोधं बलं यच्च द्विधा युक्तं च यद्भवेत् ॥ १०.१.५५ ॥
झोपेने त्रस्त, मध्यरात्री असलेले, नायक गमावलेले, योद्धे विखुरलेले किंवा दोन भागांत विभागलेले सैन्य.
10.1.56
इत्येवं निश्चयं चक्रे सुप्तानां निशि मारणे ।
पाण्डूनां सह पाञ्चालैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ॥ १०.१.५६ ॥
अशा प्रकारे द्रोणपुत्र पराक्रमी याने रात्री झोपलेल्या पांडवांना आणि पांचालांना मारण्याचा निश्चय केला.
10.1.57
स क्रूरां मतिमास्थाय विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः ।
सुप्तौ प्राबोधयत्तौ तु मातुलं भोजमेव च ॥ १०.१.५७ ॥
क्रूर विचार स्वीकारून, वारंवार निश्चय करून त्याने झोपलेल्या त्या दोघांना — आपला मामा आणि भोज (कृतवर्मा) यांना — जागे केले.
10.1.58
तौ प्रबुद्धौ महात्मानौ कृपभोजौ महाबालौ ।
नोत्तरं प्रतिपद्येतां तत्र युक्तं हिया वृतौ ॥ १०.१.५८ ॥
जागे झालेले ते महात्मे कृप आणि भोज — दोघेही महाबली — तेथे उत्तर देऊ शकले नाहीत; ते लज्जेने व्यापलेले होते.
10.1.59
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा तावुभौ वाक्यमब्रवीत् ॥ १०.१.५९ ॥
तो क्षणभर विचार करून त्या दोघांना हे वचन म्हणाला.
10.1.60
हतो दुर्योधनो राजा एकवीरो मबाहलः ।
यस्यार्थे वैरमस्माभिरासक्तं पाण्डवैः सह ॥ १०.१.६० ॥
राजा दुर्योधन मारला गेला — एकवीर, … (बाहु); ज्याच्यासाठी आम्ही पांडवांशी वैर धरले होते.
10.1.61
एकाकी बहुभिः क्षुद्रैराहवे शुद्धविक्रमः ।
पातितो भीमसेनेन एकादशचमूपतिः ॥ १०.१.६१ ॥
एकटा, अनेक क्षुद्रांनी युद्धात, शुद्ध पराक्रमी, अकरा सेनांचा अधिपती भीमसेनाने पाडला गेला.
10.1.62
वृकोदरेण क्षुद्रेण सुनृशंसमिदं कृतम् ।
मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्गता ॥ १०.१.६२ ॥
क्षुद्र वृकोदराने अत्यंत क्रूरपणे हे केले — मूर्धाभिषिक्त राजाचे मस्तक पायाखाली तुडवले गेले.
10.1.63
विनर्दन्ति च पाञ्चालाः क्ष्वेलन्ति च हसन्ति च ।
धमन्ति शङ्खाञ्शतशो हृष्टा घ्नन्ति च दुन्दुभीन् ॥ १०.१.६३ ॥
पांचाल हर्षाने गर्जतात, ओरडतात, हसतात, शेकडो शंख फुंकतात आणि दुंदुभी वाजवतात.
10.1.64
वादित्रघोषस्तुमुलो विमिश्रः शङ्खनिःस्वनैः ।
अनिलेनेरितो घोरो दिशः पूरयतीव ह ॥ १०.१.६४ ॥
वाद्यांचा तुमुल घोष, शंखनादांत मिसळलेला, वाऱ्याने प्रेरित होऊन भयंकर, जणू दिशा भरून टाकत होता.
10.1.65
अश्वानां हेषमाणानां गजानां चैव बृंहताम् ।
सिंहनादश्च शूराणां श्रूयते सुमहानयम् ॥ १०.१.६५ ॥
खिंकाळणाऱ्या घोड्यांचा, चिंघाडणाऱ्या हत्तींचा आणि शूरांचा सिंहनाद — हा अत्यंत महान शब्द ऐकू येत आहे.
10.1.66
दिशं प्राचीं समाश्रित्य हृष्टानां गच्छतां भृशम् ।
रथनेमिस्वनाश्चैव श्रूयन्ते रोमहर्षणाः ॥ १०.१.६६ ॥
पूर्व दिशेकडे वळून हर्षाने वेगाने जाणाऱ्यांच्या रथचक्रांचे रोमांचकारी आवाज ऐकू येत आहेत.
10.1.67
पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां यदिदं कदनं कृतम् ।
वयमेव त्रयः शिष्टा अस्मिन्महति वैशसे ॥ १०.१.६७ ॥
पांडवांनी धृतराष्ट्राच्या पुत्रांचा जो हा संहार केला, त्या महान विनाशात आम्ही फक्त तिघेच उरलो आहोत.
10.1.68
केचिन्नागशतप्राणाः केचित्सर्वास्त्रकोविदाः ।
निहताः पाण्डवैर्यस्मिन्मन्ये कालस्य पर्ययम् ॥ १०.१.६८ ॥
कोणी शंभर हत्तींचे बल असलेले, कोणी सर्व अस्त्रांत निपुण होते; त्या युद्धात पांडवांनी त्यांना ठार केले. हा काळाचा फेरफार आहे असे मला वाटते.
10.1.69
एवमेतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः ।
यथा ह्यस्येदृशी निष्ठा कृते यत्नेऽपि दुष्करे ॥ १०.१.६९ ॥
निश्चितच असे घडायचेच होते, कारण खरोखर कार्यानेच (नशिबाने) असा परिणाम झाला; अत्यंत कठीण प्रयत्न केले तरीही परिणाम असाच झाला.
10.1.70
भवतोस्तु यदि प्रज्ञा न मोहादपचीयते ।
व्यसनेऽस्मिन्महत्यर्थे यन्नः श्रेयस्तदुच्यताम् ॥ १०.१.७० ॥
तुम्हा दोघांची बुद्धी जर मोहाने कमी झालेली नसेल, तर या महान संकटात आमच्यासाठी जे कल्याणकारक असेल ते सांगितले जावे.