મહાભારત · અધ્યાય 11.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.2.1
ततोऽमृतरसैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम् ।
वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत् ॥ ११.२.१ ॥
પછી વિદુરે અમૃત જેવા શબ્દોથી પુરુષશ્રેષ્ઠ વૈચિત્રવીર્ય (ધૃતરાષ્ટ્ર)ને પ્રસન્ન કરતાં જે કહ્યું તે સાંભળ.
11.2.2
उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मना ।
एषा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः ॥ ११.२.२ ॥
ઊઠ રાજન! કેમ સૂતો છે? તારી જાતને તું જ સંભાળ. હે લોકેશ્વર, આ જ સર્વ પ્રાણીઓની પરમ ગતિ છે.
11.2.3
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ ११.२.३ ॥
બધા સંચયો ક્ષયમાં અંત પામે છે; બધા ઉત્કર્ષો પતનમાં અંત પામે છે. સંયોગો વિયોગમાં અંત પામે છે; જીવન મૃત્યુમાં અંત પામે છે.
11.2.4
यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत ।
तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ ११.२.४ ॥
હે ભારત! જ્યારે યમ શૂરવીર અને ડરપોક બંનેને ખેંચી જાય છે, ત્યારે તે ક્ષત્રિયો કેમ યુદ્ધ ન કરે? હે ક્ષત્રિયશ્રેષ્ઠ!
11.2.5
अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति ।
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते ॥ ११.२.५ ॥
જે લડતો નથી તે પણ મરે છે, અને જે લડે છે તે પણ જીવે છે. મહારાજ! કાળ આવે ત્યારે કોઈ તેને ઓળંગી શકતું નથી.
11.2.6
अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत ।
अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.६ ॥
હે ભારત! બધા પ્રાણીઓ અભાવથી શરૂ થાય છે, મધ્યમાં ભાવમાં રહે છે, અને અભાવમાં જ અંત પામે છે. ત્યાં વિલાપ કેમ?
11.2.7
न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः ।
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि ॥ ११.२.७ ॥
શોક કરવાથી મૃતની પાછળ જઈ શકાતું નથી, અને શોક કરવાથી મનુષ્ય મૃત્યુથી બચતો નથી. આ જગત જ્યારે આવું છે, તો તું શા માટે શોક કરે છે?
11.2.8
कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत ।
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ॥ ११.२.८ ॥
કાળ સર્વ પ્રકારના જીવોને ખેંચી જાય છે. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, કાળને કોઈ પ્રિય નથી અને કોઈ દ્વેષ્ય નથી.
11.2.9
यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वशः ।
तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ ॥ ११.२.९ ॥
જેમ પવન ઘાસના અગ્રભાગોને સર્વ દિશાએ ફેરવે છે, તેમ હે ભરતર્ષભ, પ્રાણીઓ કાળને વશ થઈને ચાલ્યા જાય છે.
11.2.10
एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् ।
यस्य कालः स यात्यग्रे तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१० ॥
એક જ કાફલામાં ત્યાં જનારા સૌમાંથી જેનો કાળ આવ્યો હોય તે આગળ જાય છે; ત્યાં વિલાપ કરવાથી શો લાભ?
11.2.11
न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसि ।
प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम् ॥ ११.२.११ ॥
હે રાજન, યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલા આ લોકો માટે તારે શોક ન કરવો જોઈએ. જો શાસ્ત્રો પ્રમાણ હોય, તો તેઓ પરમ ગતિ પામ્યા છે.
11.2.12
सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः ।
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१२ ॥
એ સૌ વેદાધ્યયનવાળા હતા, સૌએ વ્રતોનું પાલન કર્યું હતું, સૌ શત્રુની સામે પડી ગયા; ત્યાં વિલાપ કરવાથી શો લાભ?
11.2.13
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
नैते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१३ ॥
અદર્શનમાંથી આવેલા તેઓ ફરી અદર્શનમાં ગયા. આ તારા નથી, તું પણ તેમનો નથી; ત્યાં વિલાપ શા માટે?
11.2.14
हतो हि लभते स्वर्गं जित्वा च लभते यशः ।
उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे ॥ ११.२.१४ ॥
માર્યો ગયેલો સ્વર્ગ મેળવે છે; જીતનાર યશ મેળવે છે. બંને આપણા માટે ઘણા ગુણકારી છે; રણમાં નિષ્ફળતા નથી.
11.2.15
तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः सङ्कल्पयिष्यति ।
इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति भरतर्षभ ॥ ११.२.१५ ॥
તેમના માટે ઇન્દ્ર કામધેનુ સમાન લોકોનો સંકલ્પ કરશે. હે ભરતર્ષભ, આ બધા ઇન્દ્રના અતિથિ છે.
11.2.16
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया ।
स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः ॥ ११.२.१६ ॥
યજ્ઞો, દક્ષિણા, તપ કે વિદ્યા વડે મનુષ્યો રણમાં મરાયેલા શૂરવીરોની જેમ સ્વર્ગે જતા નથી.
11.2.17
शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः ।
हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुस्तेजस्विनो मिथः ॥ ११.२.१७ ॥
શૂરવીરોના શરીર રૂપી અગ્નિઓમાં તેમણે બાણોની આહુતિ આપી; તે તેજસ્વીઓએ એકબીજા પર હોમાતા બાણોને પણ સહન કર્યા.
11.2.18
एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम् ।
न युद्धादधिकं किञ्चित्क्षत्रियस्येह विद्यते ॥ ११.२.१८ ॥
હે રાજન, આ રીતે હું તમને સ્વર્ગનો ઉત્તમ માર્ગ કહું છું. અહીં ક્ષત્રિય માટે યુદ્ધ કરતાં વધુ કંઈ નથી.
11.2.19
क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः ।
आशिषः परमाः प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि ॥ ११.२.१९ ॥
તે ક્ષત્રિયો મહાત્માઓ, શૂરવીરો અને યુદ્ધમાં શોભનારા હતા; તેમણે પરમ ગતિ પ્રાપ્ત કરી, તેથી તેઓ સર્વે શોક કરવા યોગ્ય નથી.
11.2.20
आत्मानमात्मनाऽऽश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ ।
नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कायमुत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ११.२.२० ॥
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તમે પોતે જ પોતાને આશ્વાસન આપીને શોક ન કરો; શોકથી અભિભૂત થઈને આજે તમારે શરીર ત્યજવું યોગ્ય નથી.
11.2.21
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ ११.२.२१ ॥
સંસારમાં હજારો માતા-પિતા અને સેંકડો પુત્ર-પત્નીઓ અનુભવાયાં છે; કોણ તમારું છે, અથવા અમે કોના છીએ?
11.2.22
शोकस्थानसहसाणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ११.२.२२ ॥
હજારો શોકનાં સ્થાનો અને સેંકડો ભયનાં સ્થાનો દિવસે દિવસે મૂર્ખ માણસમાં પ્રવેશે છે; પંડિતમાં નહીં.
11.2.23
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ।
न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति ॥ ११.२.२३ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, કાળને કોઈ પ્રિય નથી કે કોઈ દ્વેષ્ય નથી; કાળ ક્યારેય મધ્યસ્થ રહેતો નથી, કાળ સર્વને ખેંચી જાય છે.
11.2.24
कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ११.२.२४ ॥
કાળ પ્રાણીઓને પકવે છે, કાળ પ્રજાનો સંહાર કરે છે; સૂતેલાઓમાં પણ કાળ જાગતો રહે છે; કાળને ઓળંગવો ખરેખર કઠિન છે.
11.2.25
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येदेषु न पण्डितः ॥ ११.२.२५ ॥
યૌવન, રૂપ, જીવન, ધનસંચય, આરોગ્ય, પ્રિયજનોનો સંગ — એ બધું અનિત્ય છે. પંડિત એમાં આસક્ત થતો નથી.
11.2.26
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसि ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ ११.२.२६ ॥
પ્રજાના દુઃખ માટે તારે એકલાએ શોક ન કરવો જોઈએ. અભાવ સાથે જોડાયેલું એ દુઃખ પણ પાછું ફરતું નથી.
11.2.27
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम् ।
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ॥ ११.२.२७ ॥
પરાક્રમ દેખાય તો શોક કર્યા વિના તેનો ઉપાય કરવો. દુઃખની ઔષધિ એ જ છે — એનું વારંવાર ચિંતન ન કરવું.
11.2.28
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ।
अनिष्टसम्प्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च। ॥ ११.२.२८ ॥
ચિંતન કરાયેલું દુઃખ દૂર થતું નથી; ફરી વધે છે. અનિષ્ટના સંયોગથી અને પ્રિયના વિયોગથી પણ તે વધે છે.
11.2.29
मानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ।
नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचति। ॥ ११.२.२९ ॥
અલ્પબુદ્ધિ મનુષ્યો માનસિક દુઃખોથી જોડાઈ જાય છે. આ જ વિશે શોક કરવાથી તેમને અર્થ, ધર્મ કે સુખ મળતાં નથી.
11.2.30
तच्च नाप्नोति कार्यार्थं त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते ।
अन्योन्यबाधनावस्थां प्राप्य वैषयिकीं नराः। ॥ ११.२.३० ॥
તેઓ એ હેતુ પ્રાપ્ત કરતા નથી, અને ત્રિવર્ગથી પણ ભ્રષ્ટ થાય છે. વિષયોથી ઉત્પન્ન થતી પરસ્પર બાધાની સ્થિતિમાં પહોંચીને મનુષ્યો આ રીતે પતન પામે છે.
11.2.31
असन्तुष्टाः प्रमुह्यन्ति सन्तोषं यान्ति पण्डिताः ।
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः। ॥ ११.२.३१ ॥
અસંતુષ્ટ લોકો મોહમાં પડે છે; પંડિતો સંતોષ પામે છે. પ્રજ્ઞાથી માનસિક દુઃખ અને ઔષધથી શારીરિક દુઃખ દૂર કરવું.
11.2.32
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ।
शयानं चानुशेते हि तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति। ॥ ११.२.३२ ॥
આ વિજ્ઞાનનું સામર્થ્ય મૂર્ખોની બરાબરી કરી શકતું નથી. જે સૂએ છે તેની પાછળ સૂએ છે, જે ઊભો રહે છે તેની પાછળ ઊભું રહે છે.
11.2.33
अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ।
यस्यांयस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम्। ॥ ११.२.३३ ॥
પૂર્વે કરેલું કર્મ દોડનારા માણસની પાછળ દોડે છે. જે જે અવસ્થામાં માણસ શુભ કે અશુભ જે કરે છે,
11.2.34
तस्यांतस्यामवस्थायां तत्तत्फलमवाप्नुते ।
येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः। ॥ ११.२.३४ ॥
તે તે અવસ્થામાં તે તે ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. જે જે શરીરથી જે જે કર્મ કરે છે,
11.2.35
तेनतेन शरीरेण तत्फलं समुपाश्नुते ।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्यापकृतस्य च ॥ ११.२.३५ ॥
તે તે શરીરથી જ તે ફળ તે ભોગવે છે. કરેલા અને ખોટા કરેલા કર્મનો આત્મા જ આત્માનો સાક્ષી છે.
11.2.36
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं भवति सर्वत्र नाकृतं विद्यते क्वचित् ॥ ११.२.३६ ॥
શુભ કર્મથી સુખ અને પાપ કર્મથી દુઃખ થાય છે. કરેલું કર્મ સર્વત્ર ફળ આપે છે; ન કરેલું કર્મ ક્યાંય મળતું નથી.
11.2.37
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विघाः ॥ ११.२.३७ ॥
જ્ઞાનથી વિરુદ્ધ, ઘણા અનર્થ લાવનારાં, મૂળનો નાશ કરનારાં કર્મોમાં આપના જેવા બુદ્ધિમાન લોકો આસક્ત થતા નથી.