महाभारत · अध्याय 11.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.2.1
ततोऽमृतरसैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम् ।
वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत् ॥ ११.२.१ ॥
नंतर विदुराने अमृतासारख्या शब्दांनी पुरुषश्रेष्ठ वैचित्रवीर्याला (धृतराष्ट्राला) आनंदित करत जे म्हटले ते ऐक.
11.2.2
उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मना ।
एषा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः ॥ ११.२.२ ॥
उठ राजा! का पडून आहेस? स्वतःला स्वतःनेच सावर. हे लोकेश्वरा, हीच सर्व प्राण्यांची परम गती आहे.
11.2.3
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ ११.२.३ ॥
सर्व संचय क्षयात संपतात; सर्व उत्कर्ष पतनात संपतात. संयोग वियोगात संपतात आणि जीवन मरणात संपते.
11.2.4
यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत ।
तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ ११.२.४ ॥
हे भारता! जेव्हा यम शूर आणि भित्रा दोघांनाही ओढून नेतो, तेव्हा ते क्षत्रिय का युद्ध करणार नाहीत? हे क्षत्रियश्रेष्ठा!
11.2.5
अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति ।
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते ॥ ११.२.५ ॥
जो लढत नाही तोही मरतो, आणि जो लढतो तोही जगतो. महाराजा! काळ आला की कोणीही त्याला ओलांडू शकत नाही.
11.2.6
अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत ।
अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.६ ॥
हे भारता! सर्व प्राणी अभावापासून सुरू होतात, मध्ये भावात असतात, आणि अभावातच संपतात. तेथे विलाप कशासाठी?
11.2.7
न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः ।
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि ॥ ११.२.७ ॥
शोक केल्याने मृत व्यक्तीच्या मागे जाता येत नाही, आणि शोक केल्याने माणूस मरणापासून वाचत नाही. जेव्हा या जगाची रीतच अशी आहे, तेव्हा तू कशासाठी शोक करतोस?
11.2.8
कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत ।
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ॥ ११.२.८ ॥
काळ सर्व प्रकारच्या प्राण्यांना ओढून नेतो. हे कुरुश्रेष्ठा, काळाला कोणी प्रिय नाही आणि कोणी द्वेष्य नाही.
11.2.9
यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वशः ।
तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ ॥ ११.२.९ ॥
वारा जसा गवताच्या टोकांना सर्व बाजूंनी फिरवतो, तसेच हे भरतर्षभा, प्राणी काळाच्या अधीन होऊन जातात.
11.2.10
एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् ।
यस्य कालः स यात्यग्रे तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१० ॥
एकाच काफिल्याने तिथे जाणाऱ्या सर्वांपैकी ज्याचा काळ आला, तो पुढे जातो; तिथे शोक करून काय उपयोग?
11.2.11
न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसि ।
प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम् ॥ ११.२.११ ॥
हे राजा, युद्धात मारल गेलेल्या या लोकांसाठी तू शोक करणे योग्य नाही. शास्त्रे प्रमाण असतील, तर ते परम गतीला गेले आहेत.
11.2.12
सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः ।
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१२ ॥
हे सर्व वेदाध्ययनसंपन्न होते, सर्वांनी व्रते पाळली होती, सर्व शत्रूसमोर पडले; तिथे शोक करून काय उपयोग?
11.2.13
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
नैते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१३ ॥
अदर्शनातून आलेले ते पुन्हा अदर्शनात गेले. हे तुझे नाहीत, तूही त्यांचा नाहीस; तेथे विलाप कशासाठी?
11.2.14
हतो हि लभते स्वर्गं जित्वा च लभते यशः ।
उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे ॥ ११.२.१४ ॥
मारला गेलेला स्वर्ग मिळवतो; जिंकणारा कीर्ती मिळवतो. दोन्ही आपल्यासाठी फार गुणकारी आहेत; रणात निष्फळता नाही.
11.2.15
तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः सङ्कल्पयिष्यति ।
इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति भरतर्षभ ॥ ११.२.१५ ॥
त्यांच्यासाठी इंद्र कामधेनूसारखी लोके संकल्पित करील. हे भरतर्षभा, हे इंद्राचे पाहुणे होत.
11.2.16
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया ।
स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः ॥ ११.२.१६ ॥
यज्ञ, दक्षिणा, तप किंवा विद्या यांनी मानव स्वर्गाला जात नाहीत, जसे रणात मारले गेलेले शूर जातात.
11.2.17
शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः ।
हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुस्तेजस्विनो मिथः ॥ ११.२.१७ ॥
शूरांच्या शरीररूपी अग्नींमध्ये त्यांनी बाणांच्या आहुती दिल्या; त्या तेजस्वींनी परस्परांकडून होमल्या जाणाऱ्या बाणांनाही सहन केले.
11.2.18
एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम् ।
न युद्धादधिकं किञ्चित्क्षत्रियस्येह विद्यते ॥ ११.२.१८ ॥
हे राजा, याप्रमाणे मी तुला स्वर्गाचा उत्तम मार्ग सांगतो. येथे क्षत्रियासाठी युद्धापेक्षा अधिक काहीही नाही.
11.2.19
क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः ।
आशिषः परमाः प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि ॥ ११.२.१९ ॥
ते क्षत्रिय महात्मे, शूर आणि युद्धात शोभणारे होते; त्यांनी परम ध्येय प्राप्त केले, म्हणून ते सर्व शोकास योग्य नाहीत.
11.2.20
आत्मानमात्मनाऽऽश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ ।
नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कायमुत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ११.२.२० ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, स्वतःलाच धीर देऊन शोक करू नकोस; शोकाने पराभूत होऊन आज तुझा देह सोडणे तुला योग्य नाही.
11.2.21
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ ११.२.२१ ॥
संसारात हजारो माता-पिता आणि शेकडो पुत्र-पत्नी अनुभवली गेली आहेत; कोण तुझे आहे, किंवा आपण कोणाचे आहोत?
11.2.22
शोकस्थानसहसाणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ११.२.२२ ॥
हजारो शोकस्थाने आणि शेकडो भयस्थाने दिवसेंदिवस मूर्ख माणसात प्रवेश करतात; पंडितात नाही.
11.2.23
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ।
न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति ॥ ११.२.२३ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, कालाला कोणी प्रिय नाही किंवा द्वेष्य नाही; काल कधीही मध्यस्थ नसतो, काल सर्व काही ओढून नेतो.
11.2.24
कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ११.२.२४ ॥
काल प्राण्यांना परिपक्व करतो, काल प्रजेचा संहार करतो; झोपलेल्यांमध्ये काल जागा असतो; कालाला ओलांडणे खरोखर कठीण आहे.
11.2.25
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येदेषु न पण्डितः ॥ ११.२.२५ ॥
यौवन, रूप, जीवित, धनसंचय, आरोग्य, प्रियजनांचा सहवास — हे सर्व अनित्य आहे. पंडित यांत आसक्त होत नाही.
11.2.26
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसि ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ ११.२.२६ ॥
जनपदांच्या दुःखासाठी तू एकटाच शोक करू नयेस. अभावाशी जोडलेले ते दुःखही परत फिरत नाही.
11.2.27
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम् ।
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ॥ ११.२.२७ ॥
पराक्रम दिसत असेल तर शोक न करता त्यावर उपाय करावा. दुःखावरील औषध हेच — याचे वारंवार चिंतन न करणे.
11.2.28
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ।
अनिष्टसम्प्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च। ॥ ११.२.२८ ॥
चिंतिलेले दुःख दूर होत नाही, उलट पुन्हा वाढते. अनिष्टाच्या संयोगाने आणि प्रियजनाच्या वियोगानेही ते वाढते.
11.2.29
मानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ।
नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचति। ॥ ११.२.२९ ॥
अल्पबुद्धी माणसे मानसिक दुःखांत अडकतात. याच्याच शोकाने त्यांना अर्थ, धर्म किंवा सुख मिळत नाही.
11.2.30
तच्च नाप्नोति कार्यार्थं त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते ।
अन्योन्यबाधनावस्थां प्राप्य वैषयिकीं नराः। ॥ ११.२.३० ॥
ते ते ध्येय मिळवत नाहीत आणि त्रिवर्गापासूनही ढळतात. विषयांपासून निर्माण होणाऱ्या परस्पर अडथळ्याच्या स्थितीत पोहोचून माणसे असेच पतन पावतात.
11.2.31
असन्तुष्टाः प्रमुह्यन्ति सन्तोषं यान्ति पण्डिताः ।
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः। ॥ ११.२.३१ ॥
असंतुष्ट लोक मोहात पडतात; पंडित संतोष मिळवतात. प्रज्ञेने मानसिक दुःख आणि औषधांनी शारीरिक दुःख नष्ट करावे.
11.2.32
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ।
शयानं चानुशेते हि तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति। ॥ ११.२.३२ ॥
हे विज्ञानसामर्थ्य मूर्खांच्या बरोबरीचे नाही. जो झोपतो त्याच्या मागे झोपते, जो उभा राहतो त्याच्या मागे उभे राहते.
11.2.33
अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ।
यस्यांयस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम्। ॥ ११.२.३३ ॥
पूर्वकृत कर्म धावणाऱ्या माणसामागे धावते. ज्या ज्या अवस्थेत माणूस शुभ किंवा अशुभ जे काही करतो,
11.2.34
तस्यांतस्यामवस्थायां तत्तत्फलमवाप्नुते ।
येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः। ॥ ११.२.३४ ॥
त्या त्या अवस्थेत त्या त्या फलाची प्राप्ती होते. ज्या ज्या शरीराने जो जो कर्म करतो,
11.2.35
तेनतेन शरीरेण तत्फलं समुपाश्नुते ।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्यापकृतस्य च ॥ ११.२.३५ ॥
त्या त्या शरीराने त्याचे फल तो भोगतो. केलेल्या आणि चुकीने केलेल्या कर्माचा आत्माच आत्म्याचा साक्षी असतो.
11.2.36
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं भवति सर्वत्र नाकृतं विद्यते क्वचित् ॥ ११.२.३६ ॥
शुभ कर्माने सुख आणि पाप कर्माने दुःख होते. केलेले कर्म सर्वत्र फळ देते; न केलेले कर्म कुठेही आढळत नाही.
11.2.37
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विघाः ॥ ११.२.३७ ॥
ज्ञानाच्या विरुद्ध, पुष्कळ अपाय घडवणाऱ्या, मूळ नष्ट करणाऱ्या कर्मांमध्ये आपल्यासारखे बुद्धिमान लोक आसक्त होत नाहीत.