ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 11.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.2.1
ततोऽमृतरसैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम् ।
वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत् ॥ ११.२.१ ॥
ତା'ପରେ ବିଦୁର ଅମୃତରସ ପରି ବାକ୍ୟରେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ବୈଚିତ୍ରବୀର୍ଯ୍ୟ (ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର)ଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରି ଯାହା କହିଲେ, ତାହା ଶୁଣ।
11.2.2
उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मना ।
एषा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः ॥ ११.२.२ ॥
ଉଠ ହେ ରାଜନ୍! କାହିଁକି ଶୋଇଛ? ନିଜକୁ ନିଜେ ଧର। ହେ ଲୋକେଶ୍ୱର, ଏହା ହିଁ ସର୍ବପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପରମ ଗତି।
11.2.3
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ ११.२.३ ॥
ସମସ୍ତ ସଞ୍ଚୟ କ୍ଷୟରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଉତ୍କର୍ଷ ପତନରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ସଂଯୋଗ ବିୟୋଗରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ; ଜୀବନ ମରଣରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ।
11.2.4
यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत ।
तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ ११.२.४ ॥
ହେ ଭାରତ! ଯମ ଶୂର ଓ ଭୀରୁ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଉଥିବାବେଳେ, ସେହି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ କାହିଁକି ଯୁଦ୍ଧ ନ କରିବେ? ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟର୍ଷଭ!
11.2.5
अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति ।
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते ॥ ११.२.५ ॥
ଯେ ଯୁଦ୍ଧ କରେ ନାହିଁ ସେ ମଧ୍ୟ ମରେ; ଯେ ଯୁଦ୍ଧ କରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଜୀବିତ ରହେ। ମହାରାଜ! କାଳ ଆସିଲେ କେହି ତାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
11.2.6
अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत ।
अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.६ ॥
ହେ ଭାରତ! ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଭାବରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଅନ୍ତି, ମଧ୍ୟରେ ଭାବରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଅଭାବରେ ହିଁ ସମାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଥିରେ ବିଳାପ କାହିଁକି?
11.2.7
न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः ।
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि ॥ ११.२.७ ॥
ଶୋକ କଲେ ମୃତ ଲୋକର ପଛେ ଯିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ଶୋକ କଲେ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁରୁ ରକ୍ଷା ପାଏ ନାହିଁ। ଏ ଜଗତ ଯେବେ ଏମିତି, ତେବେ ତୁମେ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ?
11.2.8
कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत ।
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ॥ ११.२.८ ॥
କାଳ ସମସ୍ତ ବିବିଧ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଟାଣି ନେଇଯାଏ। ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାଳର କେହି ପ୍ରିୟ ନାହିଁ, କେହି ଦ୍ଵେଷ୍ୟ ନାହିଁ।
11.2.9
यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वशः ।
तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ ॥ ११.२.९ ॥
ପବନ ଯେମିତି ତୃଣ ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ସବୁଆଡୁ ଘୂରାଏ, ସେମିତି ହେ ଭରତର୍ଷଭ, ପ୍ରାଣୀମାନେ କାଳର ବଶରେ ଚାଲିଯା'ନ୍ତି।
11.2.10
एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् ।
यस्य कालः स यात्यग्रे तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१० ॥
ଏକ କାଫିଲାରେ ସେଠାକୁ ଯାଉଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯାହାର କାଳ ଆସିଛି, ସେ ଆଗକୁ ଚାଲିଯାଏ; ସେଠାରେ ବିଳାପ କରିବାରେ କ'ଣ ଲାଭ?
11.2.11
न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसि ।
प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम् ॥ ११.२.११ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁମେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଶାସ୍ତ୍ର ପ୍ରମାଣ, ତେବେ ସେମାନେ ପରମ ଗତି ପାଇଛନ୍ତି।
11.2.12
सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः ।
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१२ ॥
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବେଦାଧ୍ୟୟନସମ୍ପନ୍ନ ଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଶତ୍ରୁର ସମ୍ମୁଖରେ ପତିତ ହୋଇଥିଲେ; ସେଠାରେ ବିଳାପ କରିବାରେ କ'ଣ ଲାଭ?
11.2.13
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
नैते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१३ ॥
ଅଦର୍ଶନରୁ ଆସିଥିବା ସେମାନେ ପୁଣି ଅଦର୍ଶନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏମାନେ ତୁମର ନୁହଁନ୍ତି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କର ନୁହଁ; ସେଠାରେ ବିଳାପ କାହିଁକି?
11.2.14
हतो हि लभते स्वर्गं जित्वा च लभते यशः ।
उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे ॥ ११.२.१४ ॥
ନିହତ ହେଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ; ଜିତିଲେ ଯଶ ମିଳେ। ଉଭୟ ଆମ ପାଇଁ ବହୁ ଗୁଣକାରୀ; ରଣରେ ନିଷ୍ଫଳତା ନାହିଁ।
11.2.15
तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः सङ्कल्पयिष्यति ।
इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति भरतर्षभ ॥ ११.२.१५ ॥
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ର କାମଧେନୁ ସଦୃଶ ଲୋକସମୂହ ସଂକଳ୍ପ କରିବେ। ହେ ଭରତର୍ଷଭ, ଏମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଅତିଥି।
11.2.16
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया ।
स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः ॥ ११.२.१६ ॥
ଯଜ୍ଞ, ଦକ୍ଷିଣା, ତପ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ରଣରେ ନିହତ ଶୂରମାନଙ୍କ ପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
11.2.17
शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः ।
हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुस्तेजस्विनो मिथः ॥ ११.२.१७ ॥
ଶୂରମାନଙ୍କ ଶରୀର-ରୂପୀ ଅଗ୍ନିରେ ସେମାନେ ବାଣର ଆହୁତି ଦେଲେ; ସେହି ତେଜସ୍ୱୀମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ହୋମ ହେଉଥିବା ବାଣକୁ ମଧ୍ୟ ସହିଲେ।
11.2.18
एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम् ।
न युद्धादधिकं किञ्चित्क्षत्रियस्येह विद्यते ॥ ११.२.१८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ସ୍ୱର୍ଗର ଉତ୍ତମ ପଥ କହୁଛି। ଏଠାରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ନାହିଁ।
11.2.19
क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः ।
आशिषः परमाः प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि ॥ ११.२.१९ ॥
ସେହି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମହାତ୍ମା, ଶୂର ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୋଭାପ୍ରାପ୍ତ ଥିଲେ; ସେମାନେ ପରମ ଗତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶୋଚନୀୟ ନୁହଁନ୍ତି।
11.2.20
आत्मानमात्मनाऽऽश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ ।
नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कायमुत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ११.२.२० ॥
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିଜକୁ ନିଜେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ଶୋକ କର ନାହିଁ; ଶୋକରେ ଅଭିଭୂତ ହୋଇ ଆଜି ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବା ତୁମ ପକ୍ଷେ ଉଚିତ ନୁହେଁ।
11.2.21
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ ११.२.२१ ॥
ସଂସାରରେ ହଜାର ହଜାର ମାତାପିତା ଓ ଶହ ଶହ ପୁତ୍ରପତ୍ନୀ ଅନୁଭୂତ ହୋଇଛନ୍ତି; କିଏ ତୁମର, କିମ୍ବା ଆମେ କାହାର?
11.2.22
शोकस्थानसहसाणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ११.२.२२ ॥
ହଜାର ହଜାର ଶୋକସ୍ଥାନ ଓ ଶହ ଶହ ଭୟସ୍ଥାନ ପ୍ରତିଦିନ ମୂର୍ଖକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ପଣ୍ଡିତକୁ ନୁହେଁ।
11.2.23
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ।
न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति ॥ ११.२.२३ ॥
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାଳର କେହି ପ୍ରିୟ ନୁହଁନ୍ତି କି ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; କାଳ କଦାପି ମଧ୍ୟସ୍ଥ ରହେ ନାହିଁ, କାଳ ସବୁକିଛି ଟାଣି ନିଏ।
11.2.24
कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ११.२.२४ ॥
କାଳ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ପକାଏ, କାଳ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସଂହାର କରେ; ଶୋଉଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାଳ ଜାଗ୍ରତ ରହେ; କାଳକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ପ୍ରକୃତରେ କଷ୍ଟକର।
11.2.25
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येदेषु न पण्डितः ॥ ११.२.२५ ॥
ଯୌବନ, ରୂପ, ଜୀବନ, ଧନସଞ୍ଚୟ, ଆରୋଗ୍ୟ, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ସହବାସ — ଏ ସବୁ ଅନିତ୍ୟ। ପଣ୍ଡିତ ଏଥିରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
11.2.26
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसि ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ ११.२.२६ ॥
ପ୍ରଜାଙ୍କ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ତୁମେ ଏକା ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅଭାବ ସହ ଯୁକ୍ତ ଯାହା, ତାହା ମଧ୍ୟ ଫେରେ ନାହିଁ।
11.2.27
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम् ।
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ॥ ११.२.२७ ॥
ପରାକ୍ରମ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଶୋକ ନ କରି ତାର ପ୍ରତିକାର କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଃଖର ଔଷଧ ଏହା — ଏହାକୁ ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା ନ କରିବା।
11.2.28
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ।
अनिष्टसम्प्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च। ॥ ११.२.२८ ॥
ଚିନ୍ତା କରାଯାଇଥିବା ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ ନାହିଁ; ପୁଣି ବଢ଼େ। ଅନିଷ୍ଟ ସହ ସଂଯୋଗ ଓ ପ୍ରିୟଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବଢ଼େ।
11.2.29
मानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ।
नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचति। ॥ ११.२.२९ ॥
ଅଳ୍ପବୁଦ୍ଧି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମାନସିକ ଦୁଃଖରେ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହା ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଥ, ଧର୍ମ କିମ୍ବା ସୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ।
11.2.30
तच्च नाप्नोति कार्यार्थं त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते ।
अन्योन्यबाधनावस्थां प्राप्य वैषयिकीं नराः। ॥ ११.२.३० ॥
ସେମାନେ ସେହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ତ୍ରିବର୍ଗରୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ବିଷୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପରସ୍ପର ବାଧାର ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚି ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହିପରି ପତିତ ହୁଅନ୍ତି।
11.2.31
असन्तुष्टाः प्रमुह्यन्ति सन्तोषं यान्ति पण्डिताः ।
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः। ॥ ११.२.३१ ॥
ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଲୋକେ ମୋହରେ ପଡ଼ନ୍ତି; ପଣ୍ଡିତମାନେ ସନ୍ତୋଷ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରଜ୍ଞାରେ ମାନସିକ ଦୁଃଖ ଓ ଔଷଧରେ ଶାରୀରିକ ଦୁଃଖ ନାଶ କରିବା ଉଚିତ।
11.2.32
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ।
शयानं चानुशेते हि तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति। ॥ ११.२.३२ ॥
ଏହି ବିଜ୍ଞାନ-ସାମର୍ଥ୍ୟ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ ସହ ସମାନ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେ ଶୁଏ ତା ପଛେ ଶୁଏ, ଯେ ଠିଆ ହୁଏ ତା ପଛେ ଠିଆ ହୁଏ।
11.2.33
अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ।
यस्यांयस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम्। ॥ ११.२.३३ ॥
ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମ ଧାବମାନ ମନୁଷ୍ୟର ପଛେ ଧାଏ। ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଭ ବା ଅଶୁଭ ଯାହା କରେ,
11.2.34
तस्यांतस्यामवस्थायां तत्तत्फलमवाप्नुते ।
येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः। ॥ ११.२.३४ ॥
ସେହି ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେହି ସେହି ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଯେଉଁ ଶରୀରରେ ଯିଏ ଯାହା କର୍ମ କରେ,
11.2.35
तेनतेन शरीरेण तत्फलं समुपाश्नुते ।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्यापकृतस्य च ॥ ११.२.३५ ॥
ସେହି ସେହି ଶରୀରରେ ସେ ସେହି ଫଳ ଭୋଗ କରେ। କୃତ ଓ ଅପକୃତ କର୍ମର ଆତ୍ମା ହିଁ ଆତ୍ମାର ସାକ୍ଷୀ।
11.2.36
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं भवति सर्वत्र नाकृतं विद्यते क्वचित् ॥ ११.२.३६ ॥
ଶୁଭ କର୍ମରେ ସୁଖ ଓ ପାପ କର୍ମରେ ଦୁଃଖ ହୁଏ। କୃତ କର୍ମ ସର୍ବତ୍ର ଫଳ ଦିଏ; ଅକୃତ କର୍ମ କେଉଁଠି ମିଳେ ନାହିଁ।
11.2.37
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विघाः ॥ ११.२.३७ ॥
ଜ୍ଞାନ ବିରୁଦ୍ଧ, ବହୁ ଅପାୟଯୁକ୍ତ, ମୂଳ ନାଶକାରୀ କର୍ମରେ ତୁମ ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।