ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 11.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.2.1
ततोऽमृतरसैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम् ।
वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत् ॥ ११.२.१ ॥
ਫਿਰ ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਸ਼ਰਿਸ਼ਭ ਵੈਚਿਤ੍ਰਵੀਰਯ (ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਸੁਣੋ।
11.2.2
उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मना ।
एषा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः ॥ ११.२.२ ॥
ਉੱਠ ਰਾਜਨ! ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ? ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਸੰਭਾਲ। ਹੇ ਲੋਕੇਸ਼ਵਰ, ਇਹੀ ਸਰਬ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।
11.2.3
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥ ११.२.३ ॥
ਸਾਰੇ ਸੰਚੇ ਨਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਾਰੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਿਲਾਪ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੀਵਨ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
11.2.4
यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत ।
तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥ ११.२.४ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਦੋਂ ਯਮ ਸੂਰਮੇ ਅਤੇ ਡਰਪੋਕ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਲੜਨ? ਹੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ!
11.2.5
अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति ।
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते ॥ ११.२.५ ॥
ਜੋ ਨਹੀਂ ਲੜਦਾ ਉਹ ਵੀ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਲੜਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ! ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਟਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
11.2.6
अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत ।
अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.६ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਅਭਾਵ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਿਉਂ?
11.2.7
न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः ।
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि ॥ ११.२.७ ॥
ਸੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਏ ਹੋਏ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਸੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਏਹੀ ਢੰਗ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?
11.2.8
कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधान्युत ।
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ॥ ११.२.८ ॥
ਕਾਲ ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਾਲ ਦਾ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਦਵੇਸ਼ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
11.2.9
यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वशः ।
तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ ॥ ११.२.९ ॥
ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਘੁਮਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲਵਾਨ, ਜੀਵ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
11.2.10
एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् ।
यस्य कालः स यात्यग्रे तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१० ॥
ਇੱਕੋ ਕਾਫ਼ਲੇ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸਦਾ ਕਾਲ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਅੱਗੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
11.2.11
न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसि ।
प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम् ॥ ११.२.११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
11.2.12
सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः ।
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१२ ॥
ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਪਾਠ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਵਰਤ ਪਾਲੇ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਿੱਗੇ; ਉੱਥੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ?
11.2.13
अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः ।
नैते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना ॥ ११.२.१३ ॥
ਅਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਆਏ ਉਹ ਫਿਰ ਅਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹ ਤੇਰੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਉੱਥੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਿਸ ਲਈ?
11.2.14
हतो हि लभते स्वर्गं जित्वा च लभते यशः ।
उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे ॥ ११.२.१४ ॥
ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸਵਰਗ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਯਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਗੁਣਕਾਰੀ ਹਨ; ਰਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਅਰਥਤਾ ਨਹੀਂ।
11.2.15
तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः सङ्कल्पयिष्यति ।
इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति भरतर्षभ ॥ ११.२.१५ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇੰਦਰ ਕਾਮਧੇਨੂ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੇਗਾ। ਹੇ ਭਰਤਰਸ਼ਭ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਿਮਾਨ ਹਨ।
11.2.16
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया ।
स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः ॥ ११.२.१६ ॥
ਯੱਗਾਂ, ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਤਪਾਂ ਜਾਂ ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਰਗ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸੂਰਮੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
11.2.17
शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः ।
हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुस्तेजस्विनो मिथः ॥ ११.२.१७ ॥
ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ-ਰੂਪੀ ਅਗਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇਜਸਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੋਮੇ ਜਾਂਦੇ ਬਾਣ ਵੀ ਸਹਿ ਲਏ।
11.2.18
एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम् ।
न युद्धादधिकं किञ्चित्क्षत्रियस्येह विद्यते ॥ ११.२.१८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦਾ ਉੱਤਮ ਰਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਲਈ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
11.2.19
क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः ।
आशिषः परमाः प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि ॥ ११.२.१९ ॥
ਉਹ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਮਹਾਤਮਾ, ਸੂਰਬੀਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਭ ਸੋਗ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ।
11.2.20
आत्मानमात्मनाऽऽश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ ।
नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कायमुत्स्रष्टुमर्हसि ॥ ११.२.२० ॥
ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰੋ; ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਅੱਜ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਣਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
11.2.21
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥ ११.२.२१ ॥
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਪੁੱਤਰ-ਪਤਨੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਕੌਣ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਦੇ ਹਾਂ?
11.2.22
शोकस्थानसहसाणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ११.२.२२ ॥
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗਿਆਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
11.2.23
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ।
न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति ॥ ११.२.२३ ॥
ਹੇ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਾਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਨਫ਼ਰਤ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਕਾਲ ਕਦੇ ਵੀ ਨਿਰਪੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਕਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਖਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
11.2.24
कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः ।
कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः ॥ ११.२.२४ ॥
ਕਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਔਖਾ ਹੈ।
11.2.25
अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः ।
आरोग्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येदेषु न पण्डितः ॥ ११.२.२५ ॥
ਜਵਾਨੀ, ਰੂਪ, ਜੀਵਨ, ਧਨ ਦਾ ਸੰਚਯ, ਆਰੋਗਤਾ, ਪਿਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਸ — ਇਹ ਸਭ ਅਨਿੱਤ ਹਨ। ਪੰਡਿਤ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
11.2.26
न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसि ।
अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥ ११.२.२६ ॥
ਪਰਜਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਲਈ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ। ਅਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵੀ ਮੁੜਦਾ ਨਹੀਂ।
11.2.27
अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम् ।
भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् ॥ ११.२.२७ ॥
ਜੇ ਪਰਾਕਰਮ ਦਿਸੇ ਤਾਂ ਸੋਗ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰੇ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਦਵਾਈ ਇਹੀ ਹੈ — ਇਸਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਾ ਸੋਚਣਾ।
11.2.28
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ।
अनिष्टसम्प्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च। ॥ ११.२.२८ ॥
ਸੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਫਿਰ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਅਣਚਾਹੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਵਧਦਾ ਹੈ।
11.2.29
मानुषा मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ।
नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचति। ॥ ११.२.२९ ॥
ਅਲਪ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਬਾਰੇ ਸੋਗ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਧਰਮ, ਨਾ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
11.2.30
तच्च नाप्नोति कार्यार्थं त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते ।
अन्योन्यबाधनावस्थां प्राप्य वैषयिकीं नराः। ॥ ११.२.३० ॥
ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਤੋਂ ਵੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਆਪਸੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ।
11.2.31
असन्तुष्टाः प्रमुह्यन्ति सन्तोषं यान्ति पण्डिताः ।
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः। ॥ ११.२.३१ ॥
ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪੰਡਿਤ ਸੰਤੋਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
11.2.32
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ।
शयानं चानुशेते हि तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति। ॥ ११.२.३२ ॥
ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੂਰਖਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਲੇਟਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੇਟਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਦੀ ਹੈ।
11.2.33
अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ।
यस्यांयस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम्। ॥ ११.२.३३ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਦੌੜਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਜਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ,
11.2.34
तस्यांतस्यामवस्थायां तत्तत्फलमवाप्नुते ।
येनयेन शरीरेण यद्यत्कर्म करोति यः। ॥ ११.२.३४ ॥
ਉਸੇ ਉਸੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਉਸੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਜਿਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਜਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ,
11.2.35
तेनतेन शरीरेण तत्फलं समुपाश्नुते ।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्यापकृतस्य च ॥ ११.२.३५ ॥
ਉਸ ਉਸ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਉਸ ਫਲ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ।
11.2.36
शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा ।
कृतं भवति सर्वत्र नाकृतं विद्यते क्वचित् ॥ ११.२.३६ ॥
ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੁੱਖ ਅਤੇ ਪਾਪ ਕਰਮ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਹਰ ਥਾਂ ਫਲਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
11.2.37
न हि ज्ञानविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विघाः ॥ ११.२.३७ ॥
ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਬਹੁਤ ਅਨਰਥ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ, ਮੂਲ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਆਸਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।