મહાભારત · અધ્યાય 11.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.8.1
विदुरस्य तु तद्वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः पपात भुवि मूर्छितः
गते भगवति व्यासे धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
किमचेष्टत विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ११.८.१ ॥
વિદુરનાં તે વચન સાંભળીને કુરુશ્રેષ્ઠ પુત્રશોકથી સંતપ્ત થઈ મૂર્છિત થઈ ભૂમિ પર પડ્યા. હે વિપ્રર્ષિ, ભગવાન વ્યાસ ગયા પછી રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે શું કર્યું તે મને કહેવું યોગ્ય છે.
11.8.2
तं तथा पतितं भूमौ निःसंज्ञं प्रेक्ष्य बान्धवाः ।
कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षत्ता च विदुरस्तथा
तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः ।
कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः ॥ ११.८.२ ॥
તેને એ રીતે ભાન ગુમાવીને ભૂમિ પર પડેલો જોઈને સ્વજનો, કૃષ્ણદ્વૈપાયન, ક્ષત્તા વિદુર, તેમજ કૌરવ રાજા મહામના ધર્મપુત્ર, કૃપ વગેરે — તે ત્રણેય શું કરવા લાગ્યા?
11.8.3
सञ्जयः सुहृदश्चान्ये द्वास्था ये चास्य सम्मताः ।
जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश्च भारत
अश्वत्थाम्नः श्रुतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः ।
वृत्तान्तमुत्तरं ब्रूहि यदभाषत सञ्जयः ॥ ११.८.३ ॥
સંજય, મિત્રો અને તેમને માન્ય અન્ય દ્વારપાલો સુખદ શીતળ જળ અને તાડપત્રના પંખાથી — હે ભારત, અશ્વત્થામાનું કર્મ સંભળાયું, અને પરસ્પર અપાયેલો શાપ — સંજયે કહેલો આગળનો વૃત્તાંત કહો.
11.8.4
पस्पर्शुश्च करैर्गात्रं वीजमानाश्च यत्नतः ।
अन्वासत चिरं कालं धृतराष्ट्रं तथाविधम्
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः ।
सञ्जयो विगतप्रज्ञो धृतराष्ट्रमुपस्थितः ॥ ११.८.४ ॥
તેઓ હાથોથી તેમના શરીરને સ્પર્શતા અને કાળજીપૂર્વક પંખો નાખતા, તે અવસ્થામાં રહેલા ધૃતરાષ્ટ્રની લાંબા સમય સુધી સેવા કરતા રહ્યા. દુર્યોધન મરાયો અને સમગ્ર સેના સર્વથા નાશ પામી, ત્યારે વિવેક ગુમાવી બેઠેલો સંજય ધૃતરાષ્ટ્ર પાસે આવ્યો.
11.8.5
अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धस़ञ्ज्ञो महीपतिः ।
विललाप चिरं कालं पुत्राधिभिरभिप्लुतः
आगम्य नानादेशेभ्यो नानाजनपदेश्वराः ।
पितृलोकं गता राजन्सर्वे तव सुतैः सह ॥ ११.८.५ ॥
લાંબા સમય પછી ભાન પાછું આવતાં તે રાજા પુત્રશોકથી ઘેરાઈને લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરતો રહ્યો. હે રાજન, વિવિધ દેશોમાંથી આવેલા વિવિધ જનપદોના સ્વામીઓ સર્વ તમારા પુત્રો સાથે પિતૃલોકે ગયા હતા.
11.8.6
धिगस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम् ।
यतोमूलानि दुःखानि सम्भवन्ति पुनःपुनः
याच्यमानेन सततं तव पुत्रेण भारत ।
घातिता पृथिवी सर्वा वैरस्यान्तं विधित्सता ॥ ११.८.६ ॥
માનવ જીવન અને માણસો પ્રત્યેની આસક્તિને ધિક્કાર હો; જેના મૂળમાંથી દુઃખો વારંવાર ઉત્પન્ન થાય છે. હે ભારત, તમારો પુત્ર સતત માગણી કરતો રહ્યો, તેથી વૈરનો અંત ઇચ્છનારે સમગ્ર પૃથ્વીનો સંહાર કરાવ્યો.
11.8.7
मित्रनाशेऽर्थनाशे च ज्ञातिसम्बन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभो
पुत्राणामथ पौत्राणां पितॄणां च महीपते ।
आनुपूर्व्येण सर्वेषां प्रेतकार्याणि कारय ॥ ११.८.७ ॥
હે વિભો, મિત્રોના નાશમાં, ધનના નાશમાં અને જ્ઞાતિ-સંબંધીઓના નાશમાં પણ વિષ અને અગ્નિ સમાન અતિ મહાન દુઃખ પ્રાપ્ત થાય છે. હે મહીપતિ, પુત્રો, પૌત્રો અને પિતૃઓના ક્રમપૂર્વક સૌના પ્રેતકાર્યો કરાવો.
11.8.8
येन दह्यन्ति गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यति ।
येनाभिभूतः पुरुषो मरणं प्रतिपद्यते
तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं सञ्जयस्य महीपतिः ।
गतासुरिव निश्चेष्टो न्यपतत्पृथिवीतले ॥ ११.८.८ ॥
જેનાથી અંગો બળે છે, જેનાથી બુદ્ધિ નષ્ટ થાય છે, જેનાથી અભિભૂત માણસ મૃત્યુ પામે છે — સંજયનાં એ ઘોર વચન સાંભળીને તે મહીપતિ પ્રાણહીન જેવો નિશ્ચેષ્ટ થઈને પૃથ્વી પર પડી ગયો.
11.8.9
तदिदं मरणं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात् ।
तस्यान्तं नाधिगच्छामि ऋते प्राणविमोक्षणात्
तं शयानमुपागम्य पृथिव्यां पृथिवीपतिम् ।
विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमब्रवीत् ॥ ११.८.९ ॥
આ મૃત્યુ મારા ભાગ્યના વિપર્યયથી મારી પર આવ્યું છે; પ્રાણત્યાગ વિના હું તેનો અંત જોતો નથી. પૃથ્વી પર સૂતેલા તે મહીપતિ પાસે જઈને સર્વધર્મજ્ઞ વિદુરે આ વચન કહ્યું.
11.8.10
तच्चैवाहं करिष्यामि अद्यैव द्विजसत्तम ।
इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तमम्
उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे मा शुचो भरतर्षभ ।
एषा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः ॥ ११.८.१० ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું આ આજે જ કરીશ. એમ કહીને મહાત્મા, બ્રહ્મવેત્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા પોતાના પિતાને તેમણે કહ્યું: હે રાજન, ઊઠો, કેમ સૂઈ રહ્યા છો? શોક ન કરો, ભરતર્ષભ. આ જ સર્વ પ્રાણીઓની, લોકેશ્વર, પરમ ગતિ છે.
11.8.11
धृतराष्ट्रोऽभवन्मूढः स शोकं परमं गतः ।
अभूच्च तूष्णीं राजाऽसौ ध्यायमानो महीपतिः
अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत ।
अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ ११.८.११ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર મોહિત થયો અને પરમ શોકમાં પડ્યો. તે રાજા, ભૂપતિ, મૌન થઈને ધ્યાનમગ્ન રહ્યો. હે ભારત, પ્રાણીઓ અભાવથી શરૂ થાય છે, ભાવની મધ્યમાં રહે છે અને અભાવમાં જ અંત પામે છે. ત્યાં વિલાપ શા માટે?
11.8.12
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तं पुत्रं वचनमब्रवीत्
न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः ।
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि ॥ ११.८.१२ ॥
તેમનું એ વચન સાંભળીને પ્રભુ કૃષ્ણદ્વૈપાયને પુત્રશોકથી સંતપ્ત પુત્રને આ વચન કહ્યું: શોક ન કરનાર મૃતની પાછળ જતો નથી; શોક ન કરનાર મનુષ્ય મરતો નથી. આ સિદ્ધિમય લોકમાં તું શા માટે શોક કરે છે?
11.8.13
धृतराष्ट्र महाबाहो शृणु वक्ष्यामि पुत्रक ।
श्रुतवानसि मेधावी धर्मार्थकुशलः प्रभो
अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानस्तु जीवति ।
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते ॥ ११.८.१३ ॥
હે મહાબાહુ ધૃતરાષ્ટ્ર, પુત્ર, સાંભળ, હું કહું છું. તું વિદ્વાન, બુદ્ધિમાન અને ધર્મ-અર્થમાં કુશળ છે, હે પ્રભુ. જે યુદ્ધ નથી કરતો તે પણ મરે છે, અને જે યુદ્ધ કરે છે તે પણ જીવે છે. હે મહારાજ, સમય આવે ત્યારે કોઈ તેનું ઉલ્લંઘન કરતો નથી.
11.8.14
न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिद्वेदितव्यं परन्तप ।
अनित्यतां हि भूतानां विजानासि न संशयः
कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधानि च ।
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ॥ ११.८.१४ ॥
હે શત્રુતાપન, જાણવા યોગ્ય એવું કંઈ પણ તારાથી અજાણ્યું નથી. પ્રાણીઓની અનિત્યતા તું નિઃસંદેહ જાણે છે. કાળ સર્વ પ્રકારનાં પ્રાણીઓને ખેંચી જાય છે. હે કુરુશ્રેષ્ઠ, કાળને કોઈ પ્રિય કે દ્વેષ્ય નથી.
11.8.15
अध्रुवे जीवलोके च स्थाने वा शाश्वते सति ।
जीविते मरणान्ते च कस्माच्छोचसि पुत्रक
यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तपति सर्वतः ।
तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ ॥ ११.८.१५ ॥
અસ્થિર જીવલોકમાં, અથવા શાશ્વત સ્થાનમાં પણ, જીવનમાં અને મૃત્યુના અંતે, પુત્ર, તું શા માટે શોક કરે છે? જેમ પવન ઘાસના અગ્રભાગોને સર્વ બાજુથી હલાવે છે, તેમ હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પ્રાણીઓ કાળના વશમાં જાય છે.
11.8.16
प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवः ।
पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयोगेन निर्मितः
एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् ।
यस्य कालः प्रयात्यग्रे तत्र का परिदेवना ॥ ११.८.१६ ॥
હે રાજેન્દ્ર, તમારી આંખ સામે જ આ વેરનો ઉદય થયો; તમારા પુત્રને કારણ બનાવીને કાળના યોગથી આ રચાયું. એક જ માર્ગે ચાલનારા સૌમાંથી જેનો કાળ આગળ જાય છે, ત્યાં વિલાપ શા માટે?
11.8.17
अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां सङ्क्षये नृप ।
कस्माच्छोचसि ताञ्शूरान्गतान्परमिकां गतिम्
यांश्चापि निहतान्युद्धे राजंस्त्वमनुशोचसि ।
न शोच्या हि माहत्मानः सर्वे ते त्रिदिवं गताः ॥ ११.८.१७ ॥
હે નૃપ, કુરુઓના સંહારમાં જે અવશ્ય થવાનું હતું તે થયું; તો પરમ ગતિ પામેલા એ શૂરવીરો માટે તું શા માટે શોક કરે છે? યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલાઓ માટે પણ તું શોક કરે છે; રાજન્, તે બધા મહાત્માઓ સ્વર્ગે ગયા છે; તેઓ શોકને યોગ્ય નથી.
11.8.18
जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मना ।
यतितं सर्वयत्नेन शमं प्रति जनेश्वर
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया ।
तथा स्वर्गमुपायान्ति यथा शूरास्तनुत्यजः ॥ ११.८.१८ ॥
હે મહાબાહુ, જનેશ્વર, બધું જાણનારા મહાત્મા વિદુરે શાંતિ માટે સર્વ પ્રયત્નથી યત્ન કર્યો હતો; દક્ષિણાવાળા યજ્ઞોથી, તપથી કે વિદ્યાથી નહીં, શરીર ત્યાગનારા શૂરવીરો જે રીતે સ્વર્ગ પામે છે તે રીતે લોકો સ્વર્ગ પામતા નથી.
11.8.19
न च दैवकृतो मार्गः शक्यो भूतेन केनचित् ।
घटताऽपि चिरं कालं नियन्तुमिति मे मतिः
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः ।
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना ॥ ११.८.१९ ॥
દૈવે નક્કી કરેલા માર્ગને કોઈ પ્રાણી લાંબા સમય સુધી પ્રયત્ન કરીને પણ રોકી શકતું નથી, એવો મારો મત છે. વેદજ્ઞ, શૂરવીર અને સારાં વ્રતો પાળનારા સૌ શત્રુ સામે મોં રાખીને નાશ પામ્યા; તો પછી વિલાપ કેમ?
11.8.20
देवतानां हि यत्कार्यं मया प्रत्यक्षतः श्रुतम् ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा स्थैर्यं भवेत्तव
शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः ।
हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुरुत्तमपूरषाः ॥ ११.८.२० ॥
દેવોનું જે કાર્ય મેં પ્રત્યક્ષ સાંભળ્યું છે તે હું તને સંપૂર્ણ કહીશ, જેથી તારું મન સ્થિર થાય. શૂરવીરોના દેહાગ્નિઓમાં દેવોએ બાણોની આહુતિ આપી; હોમાતા બાણોને ઉત્તમ પુરુષોએ સહન કર્યા.
11.8.21
पुराऽहं परितो यातः सभामैन्द्रीं जितक्लमः ।
अपश्यं तत्र च सदा समवेतान्दिवौकसः
एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम् ।
न युद्धादधिकं किञ्चित्क्षत्रियस्येह विद्यते ॥ ११.८.२१ ॥
પૂર્વે હું થાક વિના ચારે તરફ ફરીને ઇન્દ્રની સભામાં પહોંચ્યો; ત્યાં હંમેશાં ભેગા થયેલા સ્વર્ગવાસીઓને મેં જોયા. રાજા, આ રીતે તને સ્વર્ગનો ઉત્તમ માર્ગ કહું છું; અહીં ક્ષત્રિય માટે યુદ્ધથી વધુ કંઈ નથી.
11.8.22
नारदप्रमुखांश्चापि सर्वान्देवर्षिसत्तमान् ।
तत्र चापि मया दृष्टा पृथिवी पृथिवीपते
क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः ।
आशिषं परमां प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि ॥ ११.८.२२ ॥
નારદ વગેરે સર્વ શ્રેષ્ઠ દેવર્ષિઓને મેં ત્યાં જોયા. હે પૃથ્વીપતિ, ત્યાં મેં મહાત્મા, શૂર અને યુદ્ધમાં શોભતા ક્ષત્રિયોને પણ જોયા; તેમણે પરમ આશીર્વાદ મેળવ્યા છે. તેઓ સૌ શોકને યોગ્ય નથી.
11.8.23
कार्यार्थमुपसम्पन्ना देवतानां समीपतः ।
उपगम्य तदा धात्री देवानाह समागतान्
आत्मनाऽऽत्मानमाश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ ।
नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कार्यमुत्स्नष्टुमर्हसि ॥ ११.८.२३ ॥
એક કાર્ય માટે દેવોની સમીપ આવેલી ધાત્રી (પૃથ્વી) ત્યારે એકત્ર થયેલા દેવોની પાસે જઈને બોલી: હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, તું પોતે જ પોતાને આશ્વાસન આપ, શોક ન કર. આજે શોકથી અભિભૂત થઈને તારે કાર્ય છોડવું ન જોઈએ.
11.8.24
यत्कार्यं मम युष्माभिर्ब्रह्मणः सदने तदा ।
प्रतिज्ञातं महाभागास्तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ ११.८.२४ ॥
હે મહાભાગ્યશાળીઓ, બ્રહ્માના નિવાસમાં ત્યારે તમે મારું જે કાર્ય કરવાનું વચન આપ્યું હતું, તે જલદી પૂર્ણ કરો.
11.8.25
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्लोकनमस्कृतः ।
उवाच वाक्यं प्रहसन्प्रभुस्तां देवसंसदि ॥ ११.८.२५ ॥
તેનું તે વચન સાંભળીને લોકોથી વંદિત વિષ્ણુ, તે પ્રભુએ દેવસભામાં હસતા હસતા તેને આ વાક્ય કહ્યું.
11.8.26
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस्तु ज्येष्ठः शतस्य वै ।
दुर्योधन इति ख्यातः स ते कार्यं करिष्यति ॥ ११.८.२६ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રના સો પુત્રોમાં જે જ્યેષ્ઠ છે, દુર્યોધન નામે પ્રસિદ્ધ છે, તે જ તારું કાર્ય કરશે.
11.8.27
तं च प्राप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि ।
तस्यार्थे पृथिवीपालाः कुरुक्षेत्रं समागताः ॥ ११.८.२७ ॥
તે મહીપાળને પામીને તું કૃતકૃત્ય થઈશ. તેના માટે જ પૃથ્વીના રાજાઓ કુરુક્ષેત્રમાં એકત્ર થયા છે.
11.8.28
अन्योन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः प्रहारिणः ।
ततस्ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम् ॥ ११.८.२८ ॥
તેઓ દૃઢ શસ્ત્રોથી પ્રહાર કરીને એકબીજાને મારશે. ત્યારે, હે દેવી, યુદ્ધમાં તે ભારનો નાશ થશે.
11.8.29
गच्छ शीघ्रं स्वकं स्थानं लोकान्धारय शोभने ।
स एष ते सुतो राजँल्लोकसंहारकारणात् ॥ ११.८.२९ ॥
ઝડપથી તારા સ્થાને જા, હે શોભને, લોકોને ધારણ કર. હે રાજન્, લોકસંહારનું કારણ આ તારો પુત્ર છે.
11.8.30
कलेरंशः समुत्पन्नो गान्धार्या जठरे नृप ।
अमर्षी बलवाञ्शूरः क्रोधनो दुष्प्रसाधनः ॥ ११.८.३० ॥
હે નૃપ, કલિના અંશથી ગાંધારીના ઉદરમાં ઉત્પન્ન થયેલો તે છે. તે અસહિષ્ણુ, બળવાન, શૂર, ક્રોધી અને શાંત કરવો કઠિન છે.
11.8.31
दैवयोगात्समुत्पन्ना भ्रातरस्तस्य तादृशाः ।
शकुनिर्मातुलश्चैव कर्णश्च परमः सखा ॥ ११.८.३१ ॥
દૈવયોગે તેના તેવા ભાઈઓ જન્મ્યા. મામા શકુનિ અને પરમ મિત્ર કર્ણ પણ.
11.8.32
समुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाः ।
यादृशो जायते राजा तादृशोऽस्य जनो भवेत् ॥ ११.८.३२ ॥
પૃથ્વી પર વિનાશ માટે રાજાઓ સાથે જન્મ્યા છે. જેવો રાજા જન્મે છે, તેવા જ તેના લોકો થાય છે.
11.8.33
अधर्मो धर्मतां याति स्वामी चेद्धार्मिको भवेत् ।
स्वामिनो गुणदोषाभ्यां भृत्याः स्युर्नात्र संशयः ॥ ११.८.३३ ॥
સ્વામી ધાર્મિક હોય તો અધર્મ પણ ધર્મ બની જાય છે. સ્વામીના ગુણદોષથી જ સેવકો બને છે; આમાં શંકા નથી.
11.8.34
दुष्टं राजानमासाद्य गतास्ते तनया नृप ।
एतमर्थं महाबाहो नारदो वेद तत्त्ववित् ॥ ११.८.३४ ॥
હે રાજા, દુષ્ટ રાજાનો આશ્રય લઈને તમારા પુત્રો નાશ પામ્યા. હે મહાબાહુ, આ વાત તત્ત્વજ્ઞ નારદ જાણતા હતા.
11.8.35
आत्मापराधात्पुत्रास्ते विनष्टाः पृथिवीपते ।
मा ताञ्शोचस्व राजेन्द्र न हि शोकेऽस्ति कारणम् ॥ ११.८.३५ ॥
હે પૃથ્વીપતિ, તમારા પુત્રો પોતાના જ અપરાધથી નાશ પામ્યા. હે રાજેન્દ્ર, તેમના માટે શોક ન કરો; શોકનું ખરેખર કોઈ કારણ નથી.
11.8.36
न हि ते पाण्डवाः स्वल्पमपराध्यन्ति भारत ।
पुत्रास्तव दुरात्मानो यैरियं घातिता मही ॥ ११.८.३६ ॥
હે ભારત, પાંડવોએ તમારો થોડો પણ અપરાધ કર્યો નથી. દુરાત્મા તમારા પુત્રોએ જ આ પૃથ્વીનો નાશ કર્યો.
11.8.37
नारदेन च भद्रं ते पूर्वमेव न संशयः ।
युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेदितम् ॥ ११.८.३७ ॥
તમારું કલ્યાણ થાઓ. નારદે પહેલાં જ રાજસૂય યજ્ઞમાં યુધિષ્ઠિરની સભામાં આ વાત કહી હતી; આમાં શંકા નથી.
11.8.38
पाण्डवाः कौरवाः सर्वे समासाद्य परस्परम् ।
नभविष्यन्ति कौन्तेय यत्ते कृत्यं तदाचर ॥ ११.८.३८ ॥
હે કૌંતેય, પાંડવો અને કૌરવો બધા એકબીજાનો સામનો કરશે તો કોઈ બચશે નહીં. માટે તારું જે કર્તવ્ય છે તે કર.
11.8.39
नारदस्य वचः श्रुत्वा तथाऽकुर्वत पाण्डवाः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं देवगुह्यं सनातनम् ॥ ११.८.३९ ॥
નારદનાં વચન સાંભળીને પાંડવોએ તેમ જ કર્યું. દેવોનું આ શાશ્વત ગુહ્ય બધું તને કહેવામાં આવ્યું છે.
11.8.40
कथं ते शोकनाशः स्यात्प्राणेषु च दया प्रभो ।
स्नेहश्च पाण्डुपुत्रेषु ज्ञात्वा दैवकृतं विधिम् ॥ ११.८.४० ॥
હે પ્રભો, દૈવે રચેલું વિધાન જાણીને તારો શોક કેવી રીતે નાશ પામશે, પ્રાણીઓ પર દયા અને પાંડુપુત્રો પર સ્નેહ કેવી રીતે રહેશે?
11.8.41
एष चार्थो महाबाहो पूर्वमेव मया श्रुतः ।
कथितो धर्मराजस्य राजसूये कुरूत्तम ॥ ११.८.४१ ॥
હે મહાબાહો, આ વાત મેં પહેલેથી સાંભળી હતી; રાજસૂય યજ્ઞમાં ધર્મરાજને મેં કહી હતી, હે કુરુશ્રેષ્ઠ.
11.8.42
यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदिते ।
अविग्रहे कौरवाणां दैवं तु बलवत्तरम् ॥ ११.८.४२ ॥
મેં ગુપ્ત રીતે કહ્યા પછી ધર્મપુત્રે કૌરવો સાથે વિગ્રહ ન થાય તે માટે પ્રયત્ન કર્યો; પરંતુ દૈવ વધુ બળવાન છે.
11.8.43
अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन्कथञ्चन ।
कृतान्तस्य तु भूतेन स्थावरेण चरेण च ॥ ११.८.४३ ॥
હે રાજન, વિધાન કોઈ પણ રીતે ઓળંગી શકાતું નથી; કૃતાંતનું વિધાન સ્થાવર અને જંગમ બધાં પ્રાણીઓને બાંધે છે.
11.8.44
भवान्धर्मपरो यत्र बुद्धिश्रेष्ठश्च भारत ।
मुह्यते प्राणिनां ज्ञात्वा गतिं चागतिमेव च ॥ ११.८.४४ ॥
હે ભારત, તું ધર્મપરાયણ અને બુદ્ધિમાં શ્રેષ્ઠ છે; છતાં પ્રાણીઓની ગતિ અને અગતિ જાણીને પણ તું મોહ પામે છે.
11.8.45
त्वां तु शोकेन सन्तप्तं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः ।
ज्ञात्वा युधिष्ठिरो राजा प्राणानपि परित्यजेत् ॥ ११.८.४५ ॥
શોકથી સંતપ્ત અને વારંવાર મોહિત થયેલા તને જાણીને રાજા યુધિષ્ઠિર પણ પ્રાણ ત્યજી દેશે.
11.8.46
कृपालुर्नित्यशो वीरस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
स कथं त्वयि राजेन्द्र कृपां नैव करिष्यति ॥ ११.८.४६ ॥
સદા કૃપાળુ એ વીર તિર્યગ્યોનિમાં જન્મેલા પ્રાણીઓ પર પણ દયા કરે છે; હે રાજેન્દ્ર, તે તારા પર કેમ દયા નહીં કરે?
11.8.47
मम चैव नियोगेन विधेश्चाप्यनिवर्तनाम् ।
पाण्डवानां च कारुण्यात्प्राणान्धारय भारत ॥ ११.८.४७ ॥
મારા આદેશથી, વિધાતાના અનિવાર્ય નિયમથી અને પાંડવોની કરુણાથી, હે ભારત, તું પ્રાણ ધારણ કર.
11.8.48
एवं ते वर्तमानस्य लोके कीर्तिर्भविष्यति ।
धर्मार्थः सुमहांस्तात तप्तं स्याच्च तपश्चिरात् ॥ ११.८.४८ ॥
આ રીતે જગતમાં જીવતા રહેવાથી તને કીર્તિ મળશે; હે તાત, આ મહાન ધર્મ અને પ્રયોજન છે, અને લાંબા કાળનું તપ પણ સફળ થશે.
11.8.49
पुत्रशोकं समुत्पन्नं हुताशं ज्वलितं यथा ।
प्रज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सदा सता ॥ ११.८.४९ ॥
પુત્રશોક જ્વલંત અગ્નિની જેમ ઉત્પન્ન થયો છે; હે મહારાજ, પ્રજ્ઞારૂપી જળથી સજ્જન તરીકે તેને સદા શાંત કર.
11.8.50
तच्छ्रुत्वा तस्य वचनं व्यासस्यामिततेजसः ।
मुहूर्तं समनुध्यायन्धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत ॥ ११.८.५० ॥
અમિત તેજસ્વી વ્યાસનાં એ વચન સાંભળીને ધૃતરાષ્ટ્ર ક્ષણભર વિચારીને બોલ્યો.
11.8.51
महता शोकजालेन प्रणुन्नोऽस्मि द्विजोत्तम ।
नात्मानमवबुध्यामि मुह्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ ११.८.५१ ॥
હે દ્વિજોત્તમ, મહાન શોકજાળથી હું પીડિત છું. વારંવાર મોહિત થઈને હું મારી જાતને ઓળખી શકતો નથી.
11.8.52
इदं तु वचनं श्रुत्वा तव देवनियोगजम् ।
धारयिष्याम्यहं प्राणान्यतिष्ये च न शोचितुं ॥ ११.८.५२ ॥
દેવોની આજ્ઞાથી ઉત્પન્ન થયેલું તમારું આ વચન સાંભળીને હું પ્રાણ ધારણ કરીશ અને શોક ન કરવા પ્રયત્ન કરીશ.
11.8.53
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः सत्यवतीसुतः ।
धृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तत्रैवान्तरधीयत ॥ ११.८.५३ ॥
હે રાજેન્દ્ર, ધૃતરાષ્ટ્રનું આ વચન સાંભળીને સત્યવતીના પુત્ર વ્યાસ ત્યાં જ અંતર્ધાન થઈ ગયા.