महाभारत · अध्याय 11.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
11.8.1
विदुरस्य तु तद्वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः पपात भुवि मूर्छितः
गते भगवति व्यासे धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
किमचेष्टत विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥ ११.८.१ ॥
विदुराचे ते वचन ऐकून कुरुश्रेष्ठ पुत्रशोकाने संतप्त होऊन मूर्छित होऊन भूमीवर कोसळला. हे विप्रर्षी, भगवान व्यास गेल्यावर राजा धृतराष्ट्राने काय केले ते मला सांगावे.
11.8.2
तं तथा पतितं भूमौ निःसंज्ञं प्रेक्ष्य बान्धवाः ।
कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षत्ता च विदुरस्तथा
तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः ।
कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः ॥ ११.८.२ ॥
त्याला असे निश्चेष्ट होऊन भूमीवर पडलेले पाहून बांधव, कृष्णद्वैपायन, क्षत्ता विदुर, तसेच कौरव राजा महामना धर्मपुत्र, कृप इत्यादी — ते तिघे काय करू लागले?
11.8.3
सञ्जयः सुहृदश्चान्ये द्वास्था ये चास्य सम्मताः ।
जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश्च भारत
अश्वत्थाम्नः श्रुतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः ।
वृत्तान्तमुत्तरं ब्रूहि यदभाषत सञ्जयः ॥ ११.८.३ ॥
संजय, मित्र आणि त्याला मान्य असलेले इतर द्वारपाल सुखद शीतल पाणी व तालपत्राच्या पंख्यांनी — हे भारता, अश्वत्थाम्याचे कर्म ऐकले गेले, आणि परस्परांनी दिलेला शाप — संजयाने जे सांगितले ते पुढील वृत्तान्त सांगा.
11.8.4
पस्पर्शुश्च करैर्गात्रं वीजमानाश्च यत्नतः ।
अन्वासत चिरं कालं धृतराष्ट्रं तथाविधम्
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः ।
सञ्जयो विगतप्रज्ञो धृतराष्ट्रमुपस्थितः ॥ ११.८.४ ॥
त्यांनी हातांनी त्यांच्या शरीराला स्पर्श करत आणि काळजीपूर्वक वारा घालत, त्या अवस्थेत असलेल्या धृतराष्ट्राची बराच काळ सेवा केली. दुर्योधन मारला गेल्यावर आणि सर्व सेना पूर्णपणे नष्ट झाल्यावर, बुद्धी हरवलेला संजय धृतराष्ट्राजवळ आला.
11.8.5
अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धस़ञ्ज्ञो महीपतिः ।
विललाप चिरं कालं पुत्राधिभिरभिप्लुतः
आगम्य नानादेशेभ्यो नानाजनपदेश्वराः ।
पितृलोकं गता राजन्सर्वे तव सुतैः सह ॥ ११.८.५ ॥
दीर्घ काळानंतर शुद्धीवर आलेला तो राजा, पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन बराच वेळ विलाप करत राहिला. हे राजा, नाना देशांतून आलेले नाना जनपदांचे अधिपती सर्वजण तुमच्या पुत्रांसह पितृलोकाला गेले होते.
11.8.6
धिगस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम् ।
यतोमूलानि दुःखानि सम्भवन्ति पुनःपुनः
याच्यमानेन सततं तव पुत्रेण भारत ।
घातिता पृथिवी सर्वा वैरस्यान्तं विधित्सता ॥ ११.८.६ ॥
मानवी जीवनाला आणि माणसांबद्दलच्या आसक्तीला धिक्कार असो; ज्यांच्या मुळातून दुःखे पुन्हा पुन्हा उद्भवतात. हे भारता, तुमचा पुत्र सतत याचना करत असल्यामुळे, वैराचा अंत इच्छिणाऱ्याने सर्व पृथ्वीचा घात करवला.
11.8.7
मित्रनाशेऽर्थनाशे च ज्ञातिसम्बन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभो
पुत्राणामथ पौत्राणां पितॄणां च महीपते ।
आनुपूर्व्येण सर्वेषां प्रेतकार्याणि कारय ॥ ११.८.७ ॥
हे विभो, मित्रांच्या नाशात, धनाच्या नाशात आणि ज्ञाती-संबंधींच्या नाशातही विष व अग्नीसारखे अत्यंत मोठे दुःख प्राप्त होते. हे महीपते, पुत्र, पौत्र व पितरांचे, क्रमाने सर्वांचे प्रेतकार्य करवा.
11.8.8
येन दह्यन्ति गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यति ।
येनाभिभूतः पुरुषो मरणं प्रतिपद्यते
तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं सञ्जयस्य महीपतिः ।
गतासुरिव निश्चेष्टो न्यपतत्पृथिवीतले ॥ ११.८.८ ॥
ज्याने शरीरे जळतात, ज्याने बुद्धी नष्ट होते, ज्याने पराभूत झालेला पुरुष मृत्यू पावतो — संजयाचे ते घोर वचन ऐकून तो महीपती प्राणहीनासारखा निश्चल होऊन भूमीवर कोसळला.
11.8.9
तदिदं मरणं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात् ।
तस्यान्तं नाधिगच्छामि ऋते प्राणविमोक्षणात्
तं शयानमुपागम्य पृथिव्यां पृथिवीपतिम् ।
विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमब्रवीत् ॥ ११.८.९ ॥
हे मरण माझ्या भाग्याच्या विपर्ययाने मजवर आले आहे; प्राणत्यागाशिवाय मला त्याचा अंत दिसत नाही. भूमीवर पडलेल्या त्या महीपतीजवळ जाऊन सर्वधर्मज्ञ विदुर म्हणाला.
11.8.10
तच्चैवाहं करिष्यामि अद्यैव द्विजसत्तम ।
इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तमम्
उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे मा शुचो भरतर्षभ ।
एषा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः ॥ ११.८.१० ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, मी हे आजच करीन. असे बोलून त्या महात्म्याने, ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ अशा आपल्या पित्याला म्हटले: हे राजा, ऊठ, का पडला आहेस? शोक करू नकोस, हे भरतर्षभा. हीच सर्व प्राण्यांची, हे लोकेश्वरा, परम गती आहे.
11.8.11
धृतराष्ट्रोऽभवन्मूढः स शोकं परमं गतः ।
अभूच्च तूष्णीं राजाऽसौ ध्यायमानो महीपतिः
अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत ।
अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ ११.८.११ ॥
धृतराष्ट्र मोहग्रस्त झाला आणि परम शोकाला प्राप्त झाला. तो राजा, भूपती, मौन होऊन ध्यानमग्न राहिला. हे भारता, प्राणी अभावापासून सुरू होतात, भावाच्या मध्यात असतात आणि अभावातच संपतात. तेथे विलाप कशासाठी?
11.8.12
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तं पुत्रं वचनमब्रवीत्
न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः ।
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि ॥ ११.८.१२ ॥
त्याचे ते बोलणे ऐकून प्रभू कृष्णद्वैपायन पुत्रशोकाने संतप्त झालेल्या पुत्राला म्हणाले: जो शोक करत नाही तो मृताच्या मागे जात नाही; जो शोक करत नाही तो मरत नाही. या सिद्धिमय लोकात तू कशासाठी शोक करतोस?
11.8.13
धृतराष्ट्र महाबाहो शृणु वक्ष्यामि पुत्रक ।
श्रुतवानसि मेधावी धर्मार्थकुशलः प्रभो
अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानस्तु जीवति ।
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते ॥ ११.८.१३ ॥
हे महाबाहो धृतराष्ट्रा, पुत्रा, ऐक, मी सांगतो. तू विद्वान, बुद्धिमान आणि धर्म व अर्थात कुशल आहेस, हे प्रभो. जो लढत नाही तोही मरतो, आणि जो लढतो तोही जगतो. हे महाराजा, काल आल्यावर कोणीही त्याचे उल्लंघन करत नाही.
11.8.14
न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिद्वेदितव्यं परन्तप ।
अनित्यतां हि भूतानां विजानासि न संशयः
कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधानि च ।
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम ॥ ११.८.१४ ॥
हे शत्रुतापना, जाणण्यायोग्य असे तुला काहीच अज्ञात नाही. प्राण्यांची अनित्यता तू निःसंशय जाणतोस. काळ सर्व प्रकारच्या प्राण्यांना ओढून नेतो. हे कुरुश्रेष्ठा, काळाला कोणी प्रिय नाही व कोणी द्वेष्य नाही.
11.8.15
अध्रुवे जीवलोके च स्थाने वा शाश्वते सति ।
जीविते मरणान्ते च कस्माच्छोचसि पुत्रक
यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तपति सर्वतः ।
तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ ॥ ११.८.१५ ॥
अनित्य जीवलोकात किंवा शाश्वत स्थानी असतानाही, जीवनात आणि मरणाच्या शेवटी, पुत्रा, तू शोक का करतोस? जसा वारा गवताच्या पात्यांना सर्व बाजूंनी हलवतो, तसेच हे भरतश्रेष्ठा, प्राणी कालाच्या वशात जातात.
11.8.16
प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवः ।
पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयोगेन निर्मितः
एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् ।
यस्य कालः प्रयात्यग्रे तत्र का परिदेवना ॥ ११.८.१६ ॥
हे राजेंद्रा, तुमच्या डोळ्यासमोरच या वैराचा उदय झाला; तुमच्या पुत्राला कारण करून कालयोगाने हे निर्माण झाले. एकाच मार्गाने जाणाऱ्या सर्व प्रवाशांपैकी ज्याचा काळ पुढे जातो, तिथे विलाप कशाला?
11.8.17
अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां सङ्क्षये नृप ।
कस्माच्छोचसि ताञ्शूरान्गतान्परमिकां गतिम्
यांश्चापि निहतान्युद्धे राजंस्त्वमनुशोचसि ।
न शोच्या हि माहत्मानः सर्वे ते त्रिदिवं गताः ॥ ११.८.१७ ॥
हे नृपा, कुरूंच्या संहारात जे अवश्य घडणारच होते ते घडले; मग परमगती गाठलेल्या त्या शूरांसाठी तू का शोक करतोस? युद्धात मारल्या गेलेल्यांसाठीही तू शोक करतोस; राजा, ते सर्व महात्मे स्वर्गाला गेले आहेत; ते शोक करण्यायोग्य नाहीत.
11.8.18
जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मना ।
यतितं सर्वयत्नेन शमं प्रति जनेश्वर
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया ।
तथा स्वर्गमुपायान्ति यथा शूरास्तनुत्यजः ॥ ११.८.१८ ॥
हे महाबाहो, जनेश्वरा, सर्व जाणणाऱ्या महात्म्या विदुराने शांतीसाठी सर्व प्रयत्नांनी यत्न केला; दक्षिणायुक्त यज्ञांनी, तपांनी किंवा विद्येने नव्हे, देह त्यागणारे शूर जसे स्वर्गाला पोहोचतात तसे लोक स्वर्गाला पोहोचत नाहीत.
11.8.19
न च दैवकृतो मार्गः शक्यो भूतेन केनचित् ।
घटताऽपि चिरं कालं नियन्तुमिति मे मतिः
सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः ।
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना ॥ ११.८.१९ ॥
दैवाने ठरवलेला मार्ग कोणताही प्राणी दीर्घकाळ प्रयत्न करूनही अडवू शकत नाही, असे माझे मत आहे. वेदज्ञ, शूर आणि उत्तम व्रते पाळणारे सर्व शत्रूसमोर तोंड करून नष्ट झाले; मग शोक कशाचा?
11.8.20
देवतानां हि यत्कार्यं मया प्रत्यक्षतः श्रुतम् ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा स्थैर्यं भवेत्तव
शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः ।
हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुरुत्तमपूरषाः ॥ ११.८.२० ॥
देवांचे जे कार्य मी प्रत्यक्ष ऐकले आहे ते मी तुला पूर्णपणे सांगेन, म्हणजे तुझे मन स्थिर होईल. शूरांच्या देहाग्नींमध्ये देवांनी बाणांच्या आहुती दिल्या; होम होत असलेले बाण उत्तम पुरुषांनी सहन केले.
11.8.21
पुराऽहं परितो यातः सभामैन्द्रीं जितक्लमः ।
अपश्यं तत्र च सदा समवेतान्दिवौकसः
एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम् ।
न युद्धादधिकं किञ्चित्क्षत्रियस्येह विद्यते ॥ ११.८.२१ ॥
पूर्वी मी थकवा न येता सर्वत्र फिरत इंद्राच्या सभेत गेलो; तेथे नेहमी जमलेले स्वर्गवासी मी पाहिले. राजा, याप्रमाणे मी तुला स्वर्गाचा उत्तम मार्ग सांगतो; या लोकी क्षत्रियासाठी युद्धापेक्षा अधिक काही नाही.
11.8.22
नारदप्रमुखांश्चापि सर्वान्देवर्षिसत्तमान् ।
तत्र चापि मया दृष्टा पृथिवी पृथिवीपते
क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः ।
आशिषं परमां प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि ॥ ११.८.२२ ॥
नारद आदी सर्व श्रेष्ठ देवर्षींना मी तेथे पाहिले. हे पृथ्वीपते, तेथे मी महात्मे, शूर आणि युद्धात शोभणारे क्षत्रियही पाहिले; त्यांनी परम आशीर्वाद प्राप्त केला आहे. ते सर्व शोकास योग्य नाहीत.
11.8.23
कार्यार्थमुपसम्पन्ना देवतानां समीपतः ।
उपगम्य तदा धात्री देवानाह समागतान्
आत्मनाऽऽत्मानमाश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ ।
नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कार्यमुत्स्नष्टुमर्हसि ॥ ११.८.२३ ॥
एका कार्यासाठी देवतांच्या समीप आलेली धात्री (पृथ्वी) तेव्हा एकत्र जमलेल्या देवांजवळ जाऊन म्हणाली: हे पुरुषश्रेष्ठा, स्वतःलाच धीर दे, शोक करू नकोस. आज शोकाने व्याकुळ होऊन तू कार्य सोडू नयेस.
11.8.24
यत्कार्यं मम युष्माभिर्ब्रह्मणः सदने तदा ।
प्रतिज्ञातं महाभागास्तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥ ११.८.२४ ॥
हे महाभाग्यांनो, ब्रह्मदेवाच्या निवासस्थानी तेव्हा तुम्ही माझे जे कार्य करण्याचे वचन दिले होते, ते लवकर पूर्ण करा.
11.8.25
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्लोकनमस्कृतः ।
उवाच वाक्यं प्रहसन्प्रभुस्तां देवसंसदि ॥ ११.८.२५ ॥
तिचे ते बोलणे ऐकून लोकांनी नमस्कार केलेले विष्णू, त्या प्रभूने देवसभेत हसत तिला हे वचन सांगितले.
11.8.26
धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस्तु ज्येष्ठः शतस्य वै ।
दुर्योधन इति ख्यातः स ते कार्यं करिष्यति ॥ ११.८.२६ ॥
धृतराष्ट्राच्या शंभर पुत्रांमध्ये जो ज्येष्ठ आहे, जो दुर्योधन नावाने प्रसिद्ध आहे, तोच तुझे कार्य पूर्ण करील.
11.8.27
तं च प्राप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि ।
तस्यार्थे पृथिवीपालाः कुरुक्षेत्रं समागताः ॥ ११.८.२७ ॥
त्या महीपालाला प्राप्त करून तू कृतकृत्य होशील. त्याच्यासाठीच पृथ्वीचे राजे कुरुक्षेत्रात एकत्र जमले आहेत.
11.8.28
अन्योन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः प्रहारिणः ।
ततस्ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम् ॥ ११.८.२८ ॥
ते दृढ शस्त्रांनी प्रहार करून एकमेकांना ठार मारतील. तेव्हा, हे देवी, युद्धात त्या भाराचा नाश होईल.
11.8.29
गच्छ शीघ्रं स्वकं स्थानं लोकान्धारय शोभने ।
स एष ते सुतो राजँल्लोकसंहारकारणात् ॥ ११.८.२९ ॥
लवकर आपल्या स्थानी जा, हे शोभने, लोकांना धारण कर. हे राजा, लोकसंहाराचे कारण हा तुझा पुत्र आहे.
11.8.30
कलेरंशः समुत्पन्नो गान्धार्या जठरे नृप ।
अमर्षी बलवाञ्शूरः क्रोधनो दुष्प्रसाधनः ॥ ११.८.३० ॥
हे नृपा, कलीच्या अंशातून गांधारीच्या उदरी जन्मलेला तो आहे. तो असहिष्णू, बलवान, शूर, क्रोधी आणि शांत करण्यास कठीण आहे.
11.8.31
दैवयोगात्समुत्पन्ना भ्रातरस्तस्य तादृशाः ।
शकुनिर्मातुलश्चैव कर्णश्च परमः सखा ॥ ११.८.३१ ॥
दैवयोगाने त्याचे तसेच भाऊ जन्मले. मामा शकुनी आणि परम मित्र कर्णही.
11.8.32
समुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाः ।
यादृशो जायते राजा तादृशोऽस्य जनो भवेत् ॥ ११.८.३२ ॥
पृथ्वीवर विनाशासाठी राजे एकत्र जन्मले आहेत. जसा राजा जन्मतो, तसेच त्याचे लोकही होतात.
11.8.33
अधर्मो धर्मतां याति स्वामी चेद्धार्मिको भवेत् ।
स्वामिनो गुणदोषाभ्यां भृत्याः स्युर्नात्र संशयः ॥ ११.८.३३ ॥
स्वामी धार्मिक असेल तर अधर्मही धर्म होतो. स्वामीच्या गुणदोषांवरूनच सेवक घडतात; यात संशय नाही.
11.8.34
दुष्टं राजानमासाद्य गतास्ते तनया नृप ।
एतमर्थं महाबाहो नारदो वेद तत्त्ववित् ॥ ११.८.३४ ॥
हे राजा, दुष्ट राजाचा आश्रय घेऊन तुझे पुत्र नष्ट झाले. हे महाबाहो, ही गोष्ट तत्त्वज्ञ नारद जाणत होते.
11.8.35
आत्मापराधात्पुत्रास्ते विनष्टाः पृथिवीपते ।
मा ताञ्शोचस्व राजेन्द्र न हि शोकेऽस्ति कारणम् ॥ ११.८.३५ ॥
हे पृथ्वीपते, तुझे पुत्र स्वतःच्या अपराधाने नष्ट झाले. हे राजेंद्रा, त्यांच्यासाठी शोक करू नकोस; शोकाला खरे कारण नाही.
11.8.36
न हि ते पाण्डवाः स्वल्पमपराध्यन्ति भारत ।
पुत्रास्तव दुरात्मानो यैरियं घातिता मही ॥ ११.८.३६ ॥
हे भारता, पांडवांनी तुझा थोडाही अपराध केला नाही. दुरात्मे तुझ्या पुत्रांनीच ही पृथ्वी नष्ट केली.
11.8.37
नारदेन च भद्रं ते पूर्वमेव न संशयः ।
युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेदितम् ॥ ११.८.३७ ॥
तुझे कल्याण असो. नारदांनी पूर्वीच राजसूय यज्ञात युधिष्ठिराच्या सभेत ही गोष्ट सांगितली होती; यात संशय नाही.
11.8.38
पाण्डवाः कौरवाः सर्वे समासाद्य परस्परम् ।
नभविष्यन्ति कौन्तेय यत्ते कृत्यं तदाचर ॥ ११.८.३८ ॥
हे कौंतेया, पांडव आणि कौरव सर्व एकमेकांसमोर आले तर कोणीही उरणार नाही. म्हणून तुझे जे कर्तव्य आहे ते कर.
11.8.39
नारदस्य वचः श्रुत्वा तथाऽकुर्वत पाण्डवाः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं देवगुह्यं सनातनम् ॥ ११.८.३९ ॥
नारदाचे वचन ऐकून पाण्डवांनी तसेच केले. देवांचे हे शाश्वत गुह्य सर्व तुला सांगितले आहे.
11.8.40
कथं ते शोकनाशः स्यात्प्राणेषु च दया प्रभो ।
स्नेहश्च पाण्डुपुत्रेषु ज्ञात्वा दैवकृतं विधिम् ॥ ११.८.४० ॥
हे प्रभो, दैवाने रचलेले विधान जाणून तुझा शोक कसा नाहीसा होईल, प्राण्यांवर दया आणि पाण्डुपुत्रांवर स्नेह कसा राहील?
11.8.41
एष चार्थो महाबाहो पूर्वमेव मया श्रुतः ।
कथितो धर्मराजस्य राजसूये कुरूत्तम ॥ ११.८.४१ ॥
हे महाबाहो, ही गोष्ट मी पूर्वीच ऐकली होती; राजसूय यज्ञात धर्मराजाला मी सांगितली होती, हे कुरुश्रेष्ठा.
11.8.42
यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदिते ।
अविग्रहे कौरवाणां दैवं तु बलवत्तरम् ॥ ११.८.४२ ॥
मी गुप्तपणे सांगितल्यावर धर्मपुत्राने कौरवांशी विग्रह टाळण्यासाठी प्रयत्न केला; पण दैव अधिक बलवान आहे.
11.8.43
अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन्कथञ्चन ।
कृतान्तस्य तु भूतेन स्थावरेण चरेण च ॥ ११.८.४३ ॥
हे राजा, विधान कोणत्याही प्रकारे ओलांडता येत नाही; कृतांताचे विधान स्थावर आणि चर सर्व प्राण्यांना बांधते.
11.8.44
भवान्धर्मपरो यत्र बुद्धिश्रेष्ठश्च भारत ।
मुह्यते प्राणिनां ज्ञात्वा गतिं चागतिमेव च ॥ ११.८.४४ ॥
हे भारता, तू धर्मपरायण आणि बुद्धीत श्रेष्ठ आहेस; तरीही प्राण्यांची गती आणि अगती जाणूनही तू मोहित होतोस.
11.8.45
त्वां तु शोकेन सन्तप्तं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः ।
ज्ञात्वा युधिष्ठिरो राजा प्राणानपि परित्यजेत् ॥ ११.८.४५ ॥
शोकाने संतप्त आणि वारंवार मोहित झालेल्या तुला पाहून राजा युधिष्ठिर प्राणही त्यागील.
11.8.46
कृपालुर्नित्यशो वीरस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
स कथं त्वयि राजेन्द्र कृपां नैव करिष्यति ॥ ११.८.४६ ॥
सदैव कृपाळू असलेला तो वीर तिर्यग्योनीतील प्राण्यांवरही दया करतो; हे राजेंद्रा, तो तुझ्यावर दया कशी करणार नाही?
11.8.47
मम चैव नियोगेन विधेश्चाप्यनिवर्तनाम् ।
पाण्डवानां च कारुण्यात्प्राणान्धारय भारत ॥ ११.८.४७ ॥
माझ्या आज्ञेने, विधीच्या अटळ नियमाने आणि पांडवांच्या करुणेमुळे, हे भारता, तू प्राण धारण कर.
11.8.48
एवं ते वर्तमानस्य लोके कीर्तिर्भविष्यति ।
धर्मार्थः सुमहांस्तात तप्तं स्याच्च तपश्चिरात् ॥ ११.८.४८ ॥
अशा प्रकारे जगात जिवंत राहिल्याने तुला कीर्ती लाभेल; हे तात, हा महान धर्म व प्रयोजन आहे आणि दीर्घकाळाचे तपही सफल होईल.
11.8.49
पुत्रशोकं समुत्पन्नं हुताशं ज्वलितं यथा ।
प्रज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सदा सता ॥ ११.८.४९ ॥
पुत्रशोक प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे उत्पन्न झाला आहे; हे महाराजा, प्रज्ञारूपी पाण्याने सज्जनांप्रमाणे तो सदैव विझव.
11.8.50
तच्छ्रुत्वा तस्य वचनं व्यासस्यामिततेजसः ।
मुहूर्तं समनुध्यायन्धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत ॥ ११.८.५० ॥
अमित तेजस्वी व्यासांचे ते वचन ऐकून धृतराष्ट्र क्षणभर विचार करून बोलला.
11.8.51
महता शोकजालेन प्रणुन्नोऽस्मि द्विजोत्तम ।
नात्मानमवबुध्यामि मुह्यमानो मुहुर्मुहुः ॥ ११.८.५१ ॥
हे द्विजोत्तमा, महान शोकजाळ्याने मी पीडित झालो आहे. वारंवार मोहित होऊन मला स्वतःचेच भान राहत नाही.
11.8.52
इदं तु वचनं श्रुत्वा तव देवनियोगजम् ।
धारयिष्याम्यहं प्राणान्यतिष्ये च न शोचितुं ॥ ११.८.५२ ॥
देवांच्या आज्ञेने निर्माण झालेले तुमचे हे वचन ऐकून मी प्राण धारण करीन आणि शोक न करण्याचा प्रयत्न करीन.
11.8.53
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः सत्यवतीसुतः ।
धृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तत्रैवान्तरधीयत ॥ ११.८.५३ ॥
हे राजेन्द्रा, धृतराष्ट्राचे हे वचन ऐकून सत्यवतीचा पुत्र व्यास तेथेच अंतर्धान पावले.