મહાભારત · અધ્યાય 12.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.102.1
जयिन्याः कानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि चेच्छामि वेदितुम् ॥ १२.१०२.१ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! વિજયી સેનાનાં કયાં લક્ષણો હોય છે? સેનાનાં જે શુભ લક્ષણો છે તે હું જાણવા ઇચ્છું છું.
12.102.2
जयिन्या यानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः ॥ १२.१०२.२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! વિજયી સેનાનાં જે શુભ લક્ષણો છે તે હું સંપૂર્ણ રીતે કહીશ.
12.102.3
दैवे पूर्वं प्रकुपिते मानुषे कालचोदिते ।
तद्विद्व अऽनुपस्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ॥ १२.१०२.३ ॥
પૂર્વે દૈવ કોપાયમાન થાય અને માનવ કર્મો કાળથી પ્રેરાય ત્યારે, વિદ્વાનો જ્ઞાનની દીર્ઘ દૃષ્ટિથી તે જુએ છે.
12.102.4
प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश्च तद्विदः ।
मङ्गल नि च कुर्वन्ति शमयन्त्यहितानि च ॥ १२.१०२.४ ॥
અહીં પ્રાયશ્ચિત્તની વિધિ અને જપ-હોમ તે જાણનારા કરે છે; તેઓ મંગળ કાર્યો કરે છે અને અશુભોને શમાવે છે.
12.102.5
उदीणानसो योधा वाहनानि च भारत ।
यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्या जयो भवेत् ॥ १२.१०२.५ ॥
હે ભરત! જે સેનામાં યોદ્ધાઓ ઊંચા નાકવાળા અને વાહનો પણ એવાં જ હોય, તે સેનાનો વિજય અવશ્ય થશે.
12.102.6
अन्वेव वायवो यान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च ।
अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथाऽऽदित्यस्य रश्मयः ॥ १२.१०२.६ ॥
પવનો પાછળ પાછળ જાય છે; એ જ રીતે ઇન્દ્રધનુષ્ય પણ; મેઘો પણ પાછળ તરે છે, અને સૂર્યના કિરણો પણ એમ જ અનુસરે છે.
12.102.7
गोमायवश्चातुलोमबला गृध्राश्च सर्वशः ।
अर्हयेयुर्यदा सेनां तदा सिद्धिरनुत्तमा ॥ १२.१०२.७ ॥
શિયાળ, બળવાન રોમવાળાં પ્રાણીઓ અને ગીધ ચારે બાજુ સેનાની પાછળ આવે, ત્યારે શ્રેષ્ઠ સિદ્ધિ થાય છે.
12.102.8
प्रसन्नभाः पावकश्चोर्ध्वरश्मिः ।
प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः।
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां भवन्ति ।
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२.१०२.८ ॥
અગ્નિ સ્વચ્છ પ્રકાશવાળો, ઉપર ઊઠતાં કિરણોવાળો, જમણી તરફ વળતી જ્વાળાવાળો અને ધુમાડા વિનાનો હોય, અને આહુતિઓની પવિત્ર સુગંધ હોય, તો તેને વિજયના આવનારા લક્ષણ કહે છે.
12.102.9
गम्भीरशब्दाश्च महास्वनाश्च ।
शङ्ख्याश्च भेर्यश्च नदन्ति यत्र।
युयुत्सवश्चाप्रतीपा भवन्ति ।
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२.१०२.९ ॥
જ્યાં ગંભીર અને મહાન અવાજવાળા શંખ અને ભેરીઓ ગાજે છે, અને યુદ્ધ ઇચ્છતા યોદ્ધાઓ વિરોધી ન હોય, ત્યાં તેને વિજયના આવનારા લક્ષણ કહે છે.
12.102.10
इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च ।
संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च।
जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिमाहु ।
र्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति ॥ १२.१०२.१० ॥
પાછળથી અને ડાબી બાજુથી દેખાતાં શુભ મૃગ, પ્રસ્થાન કરતા, જનારા અને પ્રહાર કરવા ઇચ્છતા લોકોની જમણી બાજુએ હોય તો તેને સિદ્ધિ કહે છે; પરંતુ જે આગળથી રોકે છે, તે જુદું ફળ સૂચવે છે.
12.102.11
माङ्गल्यशब्दाञ्शकुना वदन्ति ।
हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च चाषाः।
हृष्टा योधाः सत्ववन्तो भवन्ति ।
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२.१०२.११ ॥
હંસ, ક્રૌંચ, શતપત્ર અને ચાષ જેવા પક્ષીઓ મંગલ અવાજ કરે, અને યોદ્ધાઓ હર્ષિત તથા સાહસી હોય, ત્યારે તેને વિજયના આવનારા લક્ષણ કહે છે.
12.102.12
शस्त्रैर्यन्त्रैः कवचैः केतुभिश्च ।
सुभानुभिर्मुखवर्णैश्च यूनाम्।
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिवीक्षणीया ।
येषां चमूस्तेऽभिभवन्ति शत्रून् ॥ १२.१०२.१२ ॥
શસ્ત્રો, યંત્રો, કવચો, ધ્વજો તથા યુવાન યોદ્ધાઓના તેજસ્વી પ્રકાશ અને મુખના વર્ણથી ઝળહળતું, જોવું મુશ્કેલ એવું જેનું સૈન્ય છે, તેઓ શત્રુઓને હરાવે છે.
12.102.13
शुश्रूषवश्चानभिमानिनश्च ।
परस्परं सौहृदमास्थिताश्च।
येषां योधाः शौर्यमनुष्ठिताश्च ।
जयस्यैतद्भाविनो रुपमाहुः ॥ १२.१०२.१३ ॥
જેના યોદ્ધાઓ આજ્ઞાંકિત, અભિમાન રહિત, પરસ્પર સ્નેહ ધરાવનારા અને શૌર્યનું પાલન કરનારા હોય, તે વિજયનું શુભ લક્ષણ કહેવાય છે.
12.102.14
शब्दाः स्पर्शास्तथा गन्धा विचरन्ति मनः प्रियाः ।
धैर्यं चाविशते योधान्विजयस्य मुखं च तत् ॥ १२.१०२.१४ ॥
મનને પ્રિય લાગતા શબ્દો, સ્પર્શ અને ગંધ ચારે તરફ વિચરે છે અને યોદ્ધાઓમાં ધૈર્ય પ્રવેશે છે, તે જ વિજયનું મુખ છે.
12.102.15
शब्दो वामः प्रस्थितस्य दक्षिणः प्रविविक्षतः ।
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्ताच्च निषेधति ॥ १२.१०२.१५ ॥
પ્રસ્થાન કરનારની ડાબી બાજુનો અવાજ અશુભ છે, પ્રવેશ કરનારની જમણી બાજુનો અવાજ શુભ છે; પાછળથી સંભળાતો શબ્દ કાર્ય સિદ્ધ કરે છે અને આગળથી સંભળાતો શબ્દ રોકે છે.
12.102.16
संहत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर ।
साम्नैव वर्तयेः पूर्वं प्रसतेथास्ततो युधि ॥ १२.१०२.१६ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, ચતુરંગિણી મહાન સેનાને એકઠી કરીને પહેલાં કેવળ સામનીતિથી કાર્ય ચલાવવું; પછી યુદ્ધમાં પ્રયત્ન કરવો.
12.102.17
जघन्य एष विजयो यद्युद्धे सामभाषणम् ।
यादृच्छिको युधि जयो दैवेनेति विचारणम् ॥ १२.१०२.१७ ॥
યુદ્ધમાં કેવળ સામવચનથી મળતો વિજય નિકૃષ્ટ છે; યુદ્ધમાં આકસ્મિક રીતે મળતો વિજય દૈવથી થાય છે, એમ વિચારવું.
12.102.18
आपगेव महावेगा त्रस्ता इव महामृगाः ।
दुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः ॥ १२.१०२.१८ ॥
મહાવેગવાળી નદીની જેમ અને ડરેલા મોટા મૃગોની જેમ, અતિ દુર્નિવાર્ય મહાન સેના ભાંગી પડી.
12.102.19
भग्ना इत्येव भज्यन्ते विद्वांसोऽपि न कारणम् ।
उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमूः ॥ १२.१०२.१९ ॥
"ભાંગી ગઈ" એટલા જ કારણથી વિદ્વાનો પણ ભાંગે છે; એ કારણ નથી. ઉદારસારવાળી મહાન સેના રુરુ મૃગોના ટોળા જેવી છે.
12.102.20
परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तप्राणाः सुनिश्चिताः ।
अपि पञ्चत्रतै शूरा निघ्नन्ति परवाहिनीम् ॥ १२.१०२.२० ॥
એકબીજાને ઓળખનારા, હર્ષિત, પ્રાણ ત્યજેલા, દૃઢનિશ્ચયી શૂરવીરો પાંચ-ત્રણની ટોળીઓમાં પણ શત્રુસેનાનો સંહાર કરે છે.
12.102.21
अपि वा पञ्चषट्सप्तसंहिताः कृतनिश्चयाः ।
क्ललीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह शात्रवान् ॥ १२.१०२.२१ ॥
અથવા પાંચ, છ, સાત જણ સંગઠિત, દૃઢનિશ્ચયી, છુપાઈને રહેલા અને સારી રીતે સન્માનિત થઈને તેઓ અહીં શત્રુઓને જીતે છે.
12.102.22
सन्निपातो न मन्तव्यः शक्ये सति कथंचन ।
सान्त्वभेदप्रदानानां युद्धमुत्तरमुच्यते ॥ १२.१०२.२२ ॥
કોઈ પણ રીતે શક્ય હોય ત્યારે સામસામી ટક્કરને યોગ્ય ન ગણવી. સામ, ભેદ, દાન પછી યુદ્ધ બીજો ઉપાય કહેવાય છે.
12.102.23
संसर्पेण हि सेनाया भयं भीरून्प्रबाधते ।
वज्रादिय प्रज्वलितादियं स्वित्क्षपयिष्यति ॥ १२.१०२.२३ ॥
સેનાની ધીમી આગેકૂચથી ભય ડરપોકોને પીડે છે. વજ્ર અથવા પ્રજ્વલિત અગ્નિની જેમ આ ચોક્કસ નાશ કરશે.
12.102.24
अमिप्रयातां समितिं ज्ञात्वा ये प्रतियान्त्यथ ।
तेषां सन्दन्ति गात्राणि योधानां विवयस्य च ॥ १२.१०२.२४ ॥
સેના આગળ વધી રહી છે એમ જાણીને જે પાછા ફરે છે, તેમના તથા યોદ્ધાઓ અને રાજ્યના અંગો કંપે છે.
12.102.25
विषयो व्यथते राजन्सर्वः सस्थाणुजङ्गमः ।
अस्त्रप्रतापतप्तानां मज्जाः सीदन्ति देहिनाम् ॥ १२.१०२.२५ ॥
હે રાજન્, સ્થાવર-જંગમ સહિત સમગ્ર રાજ્ય વ્યથિત થાય છે; શસ્ત્રોના તાપથી તપેલા દેહધારીઓની મજ્જા ક્ષીણ થાય છે.
12.102.26
तेषां सान्त्वं क्रूरमिश्रं प्रणेतव्यं पुनः पुनः ।
संपीड्यमाना हि परैर्योगमायान्ति सर्वतः ॥ १२.१०२.२६ ॥
તેમની સાથે કઠોરતા ભેળવેલી સાંત્વના વારંવાર પ્રયોજવી જોઈએ; કારણ કે શત્રુઓથી ચારે બાજુ પીડિત થઈ તેઓ જોડાણ માટે આવે છે.
12.102.27
आन्तराणां च भेदार्थं चरानभ्यवचारयेत् ।
यश्च तस्मात्परो राजा तेन संधिः प्रशस्यते ॥ १२.१०२.२७ ॥
આંતરિક શત્રુઓમાં ભેદ પાડવા ગુપ્તચરો મોકલવા જોઈએ; અને તેનાથી વધુ બળવાન રાજા સાથેની સંધિ પ્રશંસનીય છે.
12.102.28
न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा ।
यथा सार्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम् ॥ १२.१०२.२८ ॥
તેને બીજી રીતે એવી પીડા આપી શકાતી નથી, જેવી શત્રુ સાથે મળીને ચારે બાજુથી અવરોધ કરીને આપી શકાય.
12.102.29
क्षमा वै साधुमायाति न ह्यसाधून्क्षमा सदा ।
क्षमायाश्चाक्षमायाश्च पार्थ विद्धि प्रयोजनम् ॥ १२.१०२.२९ ॥
ક્ષમા સજ્જનો પાસે જ આવે છે; દુર્જનો પાસે ક્ષમા કદી આવતી નથી. હે પાર્થ, ક્ષમા અને અક્ષમા બંનેનો ઉપયોગ જાણ.
12.102.30
विजित्य क्षममाणस्य यशो राज्ञो विवर्धते ।
महापराधे ह्यप्यस्मिन्विश्वसन्त्यपि शत्रवः ॥ १२.१०२.३० ॥
વિજય મેળવીને ક્ષમા આપનાર રાજાનું યશ વધે છે. મોટા અપરાધમાં પણ શત્રુઓ તેના પર વિશ્વાસ કરે છે.
12.102.31
मन्यन्ते कर्षयित्वा तु क्षमा साध्वीति शाम्बराः ।
असंतप्तं तु यद्दारु प्रत्येति प्रकृतिं पुनः ॥ १२.१०२.३१ ॥
શાંબરો માને છે કે ખેંચીને અપાયેલી ક્ષમા સારી છે. પરંતુ જે લાકડું તપાવાયું નથી તે ફરી પોતાના સ્વભાવ પર પાછું ફરે છે.
12.102.32
नैतत्प्रशंसन्त्याचार्या न चैतत्साधु दर्शनम् ।
अक्रोधेनाविनाशेन नियन्तव्याः स्वपुत्रवत् ॥ १२.१०२.३२ ॥
આચાર્યો આની પ્રશંસા કરતા નથી, અને આ દૃષ્ટિ પણ સારી નથી. ક્રોધ અને વિનાશ વિના પોતાના પુત્રોની જેમ પ્રજાને નિયંત્રિત કરવી જોઈએ.
12.102.33
द्वेष्यो भवति भूतानामुग्रो राजा युधिष्ठिर ।
मृदुमप्यवमन्यन्ते तस्मादुभयभाग्भवेत् ॥ १२.१०२.३३ ॥
હે યુધિષ્ઠિર, અતિ કઠોર રાજા પ્રાણીઓના દ્વેષનો પાત્ર બને છે. કોમળ રાજાનો પણ લોકો અનાદર કરે છે; તેથી રાજાએ બંને ગુણ ધારણ કરવા જોઈએ.
12.102.34
प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत ।
प्रहृत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचन्निव रुदन्निव ॥ १२.१०२.३४ ॥
હે ભારત, પ્રહાર કરનારે પ્રિય વચન બોલવું; પ્રહાર કરતાં પણ પ્રિય બોલવું. પ્રહાર કર્યા પછી પણ પ્રિય બોલવું, જાણે શોક કરતો હોય કે રડતો હોય.
12.102.35
न मे प्रिया ये स्म हताः संप्रहृष्टाः परेऽपि च ।
न च कत्थनमेवाग्र्यमुच्यमानं पुनः पुनः ॥ १२.१०२.३५ ॥
યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલા મારા પ્રિયજનો મને પ્રિય નથી; હર્ષિત થયેલા બીજા પણ નહીં. વારંવાર કહેવાતી આત્મપ્રશંસા પણ શ્રેષ્ઠ નથી.
12.102.36
अहो जीवितमाकाङ्क्षेन्नेदृशो वधमर्हति ।
सुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्वपलायिनः ॥ १२.१०२.३६ ॥
અહો! જે જીવનની ઇચ્છા રાખે તે આવા વધને લાયક નથી. યુદ્ધમાં પીઠ ન બતાવનારા શ્રેષ્ઠ પુરુષો અત્યંત દુર્લભ છે.
12.102.37
कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतो मृधे ।
इति वाचा वदन्हन्तृन्पूजयेत रहोगतः ॥ १२.१०२.३७ ॥
"યુદ્ધમાં જેણે આને માર્યો તેણે મારું અપ્રિય કર્યું" એમ વાણીથી કહેતાં એકાંતમાં ગયેલો હંતાઓનું સન્માન કરે.
12.102.38
हन्तॄणां च हतानां च पूजां कुर्याद्यथार्थतः ।
क्रोशेद्बाहुं प्रगृह्यापि चिकीर्षञ्जनसंग्रहम् ॥ १२.१०२.३८ ॥
હંતાઓનું અને હણાયેલાઓનું યથોચિત સન્માન કરે; લોકસંગ્રહ કરવાની ઇચ્છાથી હાથ ઊંચો કરી પોકારે પણ.
12.102.39
एवं सर्वास्ववस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरेत् ।
प्रियो भवति भूतानां धर्मज्ञो वीतभीर्नृपः ॥ १२.१०२.३९ ॥
આ રીતે બધી પરિસ્થિતિઓમાં રાજાએ સાંત્વનાપૂર્વક આચરણ કરવું. ધર્મજ્ઞ, નિર્ભય રાજા પ્રાણીઓને પ્રિય થાય છે.
12.102.40
विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत ।
विश्वस्तः शक्यते भोक्तुं यथाकालं समुत्थितः ॥ १२.१०२.४० ॥
હે ભારત! અહીં સર્વ પ્રાણીઓ વિશ્વાસ પામે છે. વિશ્વાસુ માણસ યોગ્ય સમયે ઊઠીને ઉપયોગ કરી શકાય છે.
12.102.41
तस्माद्विश्वासयेद्राजा सर्वभूतान्यमायया ।
सर्वतः परिरक्षेच्च यो महीं भोक्तुमिच्छति ॥ १२.१०२.४१ ॥
તેથી રાજાએ સર્વ પ્રાણીઓમાં કપટ વિના વિશ્વાસ ઉત્પન્ન કરવો; અને જે પૃથ્વીનો ઉપભોગ કરવા ઇચ્છે તેણે ચારે બાજુથી તેનું રક્ષણ કરવું.