ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.102.1
जयिन्याः कानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि चेच्छामि वेदितुम् ॥ १२.१०२.१ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਸੈਨਾ ਦੇ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
12.102.2
जयिन्या यानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः ॥ १२.१०२.२ ॥
ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਾਂਗਾ।
12.102.3
दैवे पूर्वं प्रकुपिते मानुषे कालचोदिते ।
तद्विद्व अऽनुपस्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ॥ १२.१०२.३ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਦੈਵ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਮ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।
12.102.4
प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश्च तद्विदः ।
मङ्गल नि च कुर्वन्ति शमयन्त्यहितानि च ॥ १२.१०२.४ ॥
ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਜਪ-ਹੋਮ ਉਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਮੰਗਲ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.102.5
उदीणानसो योधा वाहनानि च भारत ।
यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्या जयो भवेत् ॥ १२.१०२.५ ॥
ਹੇ ਭਰਤ! ਜਿਸ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਯੋਧੇ ਉੱਚੇ ਨੱਕ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਾਹਨ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੋਣ, ਉਸ ਸੈਨਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਯਕੀਨੀ ਹੋਵੇਗੀ।
12.102.6
अन्वेव वायवो यान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च ।
अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथाऽऽदित्यस्य रश्मयः ॥ १२.१०२.६ ॥
ਹਵਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਵੀ; ਬੱਦਲ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਤੈਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਰਦੀਆਂ ਹਨ।
12.102.7
गोमायवश्चातुलोमबला गृध्राश्च सर्वशः ।
अर्हयेयुर्यदा सेनां तदा सिद्धिरनुत्तमा ॥ १२.१०२.७ ॥
ਗਿੱਦੜ, ਬਲਵਾਨ ਰੋਮਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਅਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਸੈਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਣ, ਤਦ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.102.8
प्रसन्नभाः पावकश्चोर्ध्वरश्मिः ।
प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः।
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां भवन्ति ।
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२.१०२.८ ॥
ਅਗਨੀ ਸਾਫ਼ ਚਮਕ ਵਾਲੀ, ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦੀ ਲਾਟ ਵਾਲੀ, ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਿੱਤ ਦਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.102.9
गम्भीरशब्दाश्च महास्वनाश्च ।
शङ्ख्याश्च भेर्यश्च नदन्ति यत्र।
युयुत्सवश्चाप्रतीपा भवन्ति ।
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२.१०२.९ ॥
ਜਿੱਥੇ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਭੇਰੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਯੋਧੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਜਿੱਤ ਦਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.102.10
इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च ।
संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च।
जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिमाहु ।
र्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति ॥ १२.१०२.१० ॥
ਪਿੱਛੋਂ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸਿਓਂ ਦਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਮ੍ਰਿਗ, ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਅੱਗੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੋਰ ਫਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
12.102.11
माङ्गल्यशब्दाञ्शकुना वदन्ति ।
हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च चाषाः।
हृष्टा योधाः सत्ववन्तो भवन्ति ।
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२.१०२.११ ॥
ਹੰਸ, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸ਼ਤਪੱਤਰ ਅਤੇ ਚਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਪੰਛੀ ਮੰਗਲ ਧੁਨੀਆਂ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਖ਼ੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਜਿੱਤ ਦਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.102.12
शस्त्रैर्यन्त्रैः कवचैः केतुभिश्च ।
सुभानुभिर्मुखवर्णैश्च यूनाम्।
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिवीक्षणीया ।
येषां चमूस्तेऽभिभवन्ति शत्रून् ॥ १२.१०२.१२ ॥
ਹਥਿਆਰ, ਯੰਤਰ, ਕਵਚ, ਝੰਡੇ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਆਭਾ ਤੇ ਮੁਖ ਦੇ ਰੰਗ ਨਾਲ ਦਮਕਦੀ, ਵੇਖਣੀ ਔਖੀ ਜਿਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.102.13
शुश्रूषवश्चानभिमानिनश्च ।
परस्परं सौहृदमास्थिताश्च।
येषां योधाः शौर्यमनुष्ठिताश्च ।
जयस्यैतद्भाविनो रुपमाहुः ॥ १२.१०२.१३ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਧੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ, ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਹ ਜਿੱਤ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.102.14
शब्दाः स्पर्शास्तथा गन्धा विचरन्ति मनः प्रियाः ।
धैर्यं चाविशते योधान्विजयस्य मुखं च तत् ॥ १२.१०२.१४ ॥
ਮਨ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀਆਂ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਛੋਹਾਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਇਹੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹੈ।
12.102.15
शब्दो वामः प्रस्थितस्य दक्षिणः प्रविविक्षतः ।
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्ताच्च निषेधति ॥ १२.१०२.१५ ॥
ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਪਿੱਛੋਂ ਸੁਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਸੁਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
12.102.16
संहत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर ।
साम्नैव वर्तयेः पूर्वं प्रसतेथास्ततो युधि ॥ १२.१०२.१६ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਰ, ਚਤੁਰੰਗੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਸਾਮ-ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰਨਾ।
12.102.17
जघन्य एष विजयो यद्युद्धे सामभाषणम् ।
यादृच्छिको युधि जयो दैवेनेति विचारणम् ॥ १२.१०२.१७ ॥
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਸਾਮ-ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਜਿੱਤ ਨੀਵੀਂ ਹੈ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਜਿੱਤ ਦੈਵ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਇਹ ਵਿਚਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.102.18
आपगेव महावेगा त्रस्ता इव महामृगाः ।
दुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः ॥ १२.१०२.१८ ॥
ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਅਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਅਤਿ ਅਟੱਲ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਟੁੱਟ ਗਈ।
12.102.19
भग्ना इत्येव भज्यन्ते विद्वांसोऽपि न कारणम् ।
उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमूः ॥ १२.१०२.१९ ॥
"ਟੁੱਟ ਗਈ" ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਉਦਾਰਸਾਰ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਰੁਰੂ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਹੈ।
12.102.20
परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तप्राणाः सुनिश्चिताः ।
अपि पञ्चत्रतै शूरा निघ्नन्ति परवाहिनीम् ॥ १२.१०२.२० ॥
ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜਾਣੂ, ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗੇ ਹੋਏ, ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮੇ ਪੰਜ-ਤਿੰਨ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੈਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.102.21
अपि वा पञ्चषट्सप्तसंहिताः कृतनिश्चयाः ।
क्ललीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह शात्रवान् ॥ १२.१०२.२१ ॥
ਜਾਂ ਪੰਜ, ਛੇ ਜਾਂ ਸੱਤ ਦੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ, ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ, ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
12.102.22
सन्निपातो न मन्तव्यः शक्ये सति कथंचन ।
सान्त्वभेदप्रदानानां युद्धमुत्तरमुच्यते ॥ १२.१०२.२२ ॥
ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਦੀ ਟੱਕਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਂਤਵ, ਭੇਦ ਅਤੇ ਦਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੁੱਧ ਦੂਜਾ ਉਪਾਅ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.102.23
संसर्पेण हि सेनाया भयं भीरून्प्रबाधते ।
वज्रादिय प्रज्वलितादियं स्वित्क्षपयिष्यति ॥ १२.१०२.२३ ॥
ਸੈਨਾ ਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਡਰ ਕਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਜ੍ਰ ਜਾਂ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਇਹ ਯਕੀਨਨ ਨਾਸ਼ ਕਰੇਗਾ।
12.102.24
अमिप्रयातां समितिं ज्ञात्वा ये प्रतियान्त्यथ ।
तेषां सन्दन्ति गात्राणि योधानां विवयस्य च ॥ १२.१०२.२४ ॥
ਫੌਜ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਗ ਕੰਬਦੇ ਹਨ।
12.102.25
विषयो व्यथते राजन्सर्वः सस्थाणुजङ्गमः ।
अस्त्रप्रतापतप्तानां मज्जाः सीदन्ति देहिनाम् ॥ १२.१०२.२५ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਜੰਗਮ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਤਪੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮੱਜ਼ਾ ਖੀਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
12.102.26
तेषां सान्त्वं क्रूरमिश्रं प्रणेतव्यं पुनः पुनः ।
संपीड्यमाना हि परैर्योगमायान्ति सर्वतः ॥ १२.१०२.२६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕਠੋਰਤਾ ਮਿਲੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਪੀੜਤ ਹੋਏ ਉਹ ਮੇਲ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
12.102.27
आन्तराणां च भेदार्थं चरानभ्यवचारयेत् ।
यश्च तस्मात्परो राजा तेन संधिः प्रशस्यते ॥ १२.१०२.२७ ॥
ਅੰਦਰਲੇ ਵੈਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਲਈ ਭੇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਰਾਜਾ ਉਸ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਸਲਾਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.102.28
न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा ।
यथा सार्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम् ॥ १२.१०२.२८ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਪੀੜਾ ਦੇਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਰੋਕ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
12.102.29
क्षमा वै साधुमायाति न ह्यसाधून्क्षमा सदा ।
क्षमायाश्चाक्षमायाश्च पार्थ विद्धि प्रयोजनम् ॥ १२.१०२.२९ ॥
ਖਿਮਾ ਸਾਧੂਆਂ ਕੋਲ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਅਸਾਧੂਆਂ ਕੋਲ ਖਿਮਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਖਿਮਾ ਅਤੇ ਅਖਿਮਾ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਜਾਣ।
12.102.30
विजित्य क्षममाणस्य यशो राज्ञो विवर्धते ।
महापराधे ह्यप्यस्मिन्विश्वसन्त्यपि शत्रवः ॥ १२.१०२.३० ॥
ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਯਸ਼ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.102.31
मन्यन्ते कर्षयित्वा तु क्षमा साध्वीति शाम्बराः ।
असंतप्तं तु यद्दारु प्रत्येति प्रकृतिं पुनः ॥ १२.१०२.३१ ॥
ਸ਼ਾਂਬਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਮਾਫ਼ੀ ਚੰਗੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਲੱਕੜੀ ਤਪਾਈ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਉਹ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.102.32
नैतत्प्रशंसन्त्याचार्या न चैतत्साधु दर्शनम् ।
अक्रोधेनाविनाशेन नियन्तव्याः स्वपुत्रवत् ॥ १२.१०२.३२ ॥
ਆਚਾਰੀਆਂ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ। ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.102.33
द्वेष्यो भवति भूतानामुग्रो राजा युधिष्ठिर ।
मृदुमप्यवमन्यन्ते तस्मादुभयभाग्भवेत् ॥ १२.१०२.३३ ॥
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਰਾਜਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਨਰਮ ਰਾਜੇ ਦਾ ਵੀ ਲੋਕ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
12.102.34
प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत ।
प्रहृत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचन्निव रुदन्निव ॥ १२.१०२.३४ ॥
ਹੇ ਭਰਤ, ਜੋ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਉਹ ਪਿਆਰੀ ਗੱਲ ਆਖੇ; ਵਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਗੱਲ ਆਖੇ। ਵਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਗੱਲ ਆਖੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਰੋਂਦਾ ਹੋਵੇ।
12.102.35
न मे प्रिया ये स्म हताः संप्रहृष्टाः परेऽपि च ।
न च कत्थनमेवाग्र्यमुच्यमानं पुनः पुनः ॥ १२.१०२.३५ ॥
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ; ਖੁਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਆਖੀ ਜਾਂਦੀ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਉੱਤਮ ਨਹੀਂ।
12.102.36
अहो जीवितमाकाङ्क्षेन्नेदृशो वधमर्हति ।
सुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्वपलायिनः ॥ १२.१०२.३६ ॥
ਅਹੋ! ਜੋ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਵਧ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਸ਼ ਬਹੁਤ ਦੁਰਲੱਭ ਹਨ।
12.102.37
कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतो मृधे ।
इति वाचा वदन्हन्तृन्पूजयेत रहोगतः ॥ १२.१०२.३७ ॥
"ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਅਪ੍ਰਿਯ ਕੀਤਾ ਹੈ" ਐਸਾ ਬੋਲਦਾ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।
12.102.38
हन्तॄणां च हतानां च पूजां कुर्याद्यथार्थतः ।
क्रोशेद्बाहुं प्रगृह्यापि चिकीर्षञ्जनसंग्रहम् ॥ १२.१०२.३८ ॥
ਮਾਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਯਥਾਯੋਗ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ; ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪੁਕਾਰ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈ।
12.102.39
एवं सर्वास्ववस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरेत् ।
प्रियो भवति भूतानां धर्मज्ञो वीतभीर्नृपः ॥ १२.१०२.३९ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਡਰ ਰਾਜਾ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.102.40
विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत ।
विश्वस्तः शक्यते भोक्तुं यथाकालं समुत्थितः ॥ १२.१०२.४० ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਮਨੁੱਖ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਉੱਠ ਕੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
12.102.41
तस्माद्विश्वासयेद्राजा सर्वभूतान्यमायया ।
सर्वतः परिरक्षेच्च यो महीं भोक्तुमिच्छति ॥ १२.१०२.४१ ॥
ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਤੀ ਭੋਗਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।