महाभारत · अध्याय 12.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.102.1
जयिन्याः कानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि चेच्छामि वेदितुम् ॥ १२.१०२.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! विजयी सेनेची लक्षणे कोणती असतात? सेनेची जी शुभ लक्षणे आहेत ती मला जाणून घ्यायची आहेत.
12.102.2
जयिन्या यानि रूपाणि भवन्ति भरतर्षभ ।
पृतनायाः प्रशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः ॥ १२.१०२.२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! विजयी सेनेची जी शुभ लक्षणे आहेत ती मी सर्वांगाने सांगेन.
12.102.3
दैवे पूर्वं प्रकुपिते मानुषे कालचोदिते ।
तद्विद्व अऽनुपस्यन्ति ज्ञानदीर्घेण चक्षुषा ॥ १२.१०२.३ ॥
पूर्वी दैव कुपित झाले आणि मानवी कर्मे कालाने प्रेरित झाली की, विद्वान ज्ञानाच्या दीर्घ दृष्टीने ते पाहतात.
12.102.4
प्रायश्चित्तविधिं चात्र जपहोमांश्च तद्विदः ।
मङ्गल नि च कुर्वन्ति शमयन्त्यहितानि च ॥ १२.१०२.४ ॥
येथे प्रायश्चित्ताचा विधी आणि जप-होम ते जाणणारे करतात; ते मंगल कर्मे करतात आणि अशुभांचे शमन करतात.
12.102.5
उदीणानसो योधा वाहनानि च भारत ।
यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्या जयो भवेत् ॥ १२.१०२.५ ॥
हे भरता! ज्या सेनेत योद्धे उंच नाकाचे आणि वाहनेही तशीच असतात, त्या सेनेचा विजय निश्चित होतो.
12.102.6
अन्वेव वायवो यान्ति तथैवेन्द्रधनूंषि च ।
अनुप्लवन्ते मेघाश्च तथाऽऽदित्यस्य रश्मयः ॥ १२.१०२.६ ॥
वारे मागोमाग जातात; तसेच इंद्रधनुष्येही; मेघही मागोमाग तरंगतात, आणि सूर्यकिरणेही तसेच अनुसरतात.
12.102.7
गोमायवश्चातुलोमबला गृध्राश्च सर्वशः ।
अर्हयेयुर्यदा सेनां तदा सिद्धिरनुत्तमा ॥ १२.१०२.७ ॥
कोल्हे, बलवान रोमयुक्त प्राणी आणि गिधाडे सर्वत्र सेनेचा पाठलाग करू लागली, तेव्हा अत्युत्तम सिद्धी प्राप्त होते.
12.102.8
प्रसन्नभाः पावकश्चोर्ध्वरश्मिः ।
प्रदक्षिणावर्तशिखो विधूमः।
पुण्या गन्धाश्चाहुतीनां भवन्ति ।
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२.१०२.८ ॥
अग्नी स्वच्छ तेजाचा, वर वर जाणाऱ्या किरणांचा, उजवीकडे वळणारी ज्वाला असलेला आणि धुरविरहित असेल, आणि आहुतींचा पवित्र सुगंध असेल, तर हे विजयाचे येणारे लक्षण आहे असे म्हणतात.
12.102.9
गम्भीरशब्दाश्च महास्वनाश्च ।
शङ्ख्याश्च भेर्यश्च नदन्ति यत्र।
युयुत्सवश्चाप्रतीपा भवन्ति ।
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२.१०२.९ ॥
जिथे गंभीर आणि महान नाद करणारे शंख आणि भेरी निनादतात, आणि युद्धाची इच्छा करणारे योद्धे अनुकूल असतात, तेथे हे विजयाचे येणारे लक्षण आहे असे म्हणतात.
12.102.10
इष्टा मृगाः पृष्ठतो वामतश्च ।
संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च।
जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिमाहु ।
र्ये त्वग्रतस्ते प्रतिषेधयन्ति ॥ १२.१०२.१० ॥
मागून आणि डावीकडून दिसणारी शुभ हरणे, निघणाऱ्यांच्या, जाणाऱ्यांच्या आणि प्रहार करू इच्छिणाऱ्यांच्या उजवीकडे असतील तर ती सिद्धी आहे असे म्हणतात; पण जी समोरून अडवतात, ती वेगळे फळ दर्शवतात.
12.102.11
माङ्गल्यशब्दाञ्शकुना वदन्ति ।
हंसाः क्रौञ्चाः शतपत्राश्च चाषाः।
हृष्टा योधाः सत्ववन्तो भवन्ति ।
जयस्यैतद्भाविनो रूपमाहुः ॥ १२.१०२.११ ॥
हंस, क्रौंच, शतपत्र आणि चाष यांसारखे पक्षी मंगल शब्द करतात, आणि योद्धे हर्षित व धैर्यवान असतात, तेव्हा हे विजयाचे येणारे लक्षण आहे असे म्हणतात.
12.102.12
शस्त्रैर्यन्त्रैः कवचैः केतुभिश्च ।
सुभानुभिर्मुखवर्णैश्च यूनाम्।
भ्राजिष्मती दुष्प्रतिवीक्षणीया ।
येषां चमूस्तेऽभिभवन्ति शत्रून् ॥ १२.१०२.१२ ॥
शस्त्रे, यंत्रे, कवचे, ध्वज आणि तरुण योद्ध्यांचे तेजस्वी तेज व मुखवर्ण यांनी झळकणारे, पाहण्यास कठीण असे ज्यांचे सैन्य आहे, ते शत्रूंचा पराभव करतात.
12.102.13
शुश्रूषवश्चानभिमानिनश्च ।
परस्परं सौहृदमास्थिताश्च।
येषां योधाः शौर्यमनुष्ठिताश्च ।
जयस्यैतद्भाविनो रुपमाहुः ॥ १२.१०२.१३ ॥
ज्यांचे योद्धे आज्ञाधारक, गर्वरहित, परस्परांशी स्नेहपूर्ण आणि शौर्याचे पालन करणारे असतात, हेच विजयाचे शुभ लक्षण होय असे म्हणतात.
12.102.14
शब्दाः स्पर्शास्तथा गन्धा विचरन्ति मनः प्रियाः ।
धैर्यं चाविशते योधान्विजयस्य मुखं च तत् ॥ १२.१०२.१४ ॥
मनाला प्रिय वाटणारे शब्द, स्पर्श आणि गंध सर्वत्र संचार करतात आणि योद्ध्यांमध्ये धैर्य प्रवेश करते, तेच विजयाचे मुख होय.
12.102.15
शब्दो वामः प्रस्थितस्य दक्षिणः प्रविविक्षतः ।
पश्चात्संसाधयत्यर्थं पुरस्ताच्च निषेधति ॥ १२.१०२.१५ ॥
प्रस्थान करणाऱ्याच्या डावीकडील आवाज अशुभ, प्रवेश करणाऱ्याच्या उजवीकडील आवाज शुभ; मागून ऐकू येणारा शब्द कार्य सिद्ध करतो आणि पुढून येणारा शब्द निषेध करतो.
12.102.16
संहत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर ।
साम्नैव वर्तयेः पूर्वं प्रसतेथास्ततो युधि ॥ १२.१०२.१६ ॥
हे युधिष्ठिरा, चतुरंगिणी मोठे सैन्य एकत्र करून प्रथम केवळ साम-नीतीनेच कार्य चालवावे; मग युद्धात प्रयत्न करावा.
12.102.17
जघन्य एष विजयो यद्युद्धे सामभाषणम् ।
यादृच्छिको युधि जयो दैवेनेति विचारणम् ॥ १२.१०२.१७ ॥
युद्धात केवळ साम-वचनांनी मिळणारा विजय हा कनिष्ठ आहे; युद्धात योगायोगाने मिळणारा विजय दैवाने होतो, असा विचार करावा.
12.102.18
आपगेव महावेगा त्रस्ता इव महामृगाः ।
दुर्निवार्यतमा चैव प्रभग्ना महती चमूः ॥ १२.१०२.१८ ॥
महावेगवान नदीप्रमाणे आणि घाबरलेल्या महामृगांप्रमाणे, अत्यंत दुर्निवार्य अशी महती सेना भग्न झाली.
12.102.19
भग्ना इत्येव भज्यन्ते विद्वांसोऽपि न कारणम् ।
उदारसारा महती रुरुसंघोपमा चमूः ॥ १२.१०२.१९ ॥
"भग्न झाले" एवढ्याच कारणाने विद्वानही भग्न होतात; ते कारण नाही. उदारसार असलेली महती सेना रुरुमृगांच्या कळपासारखी आहे.
12.102.20
परस्परज्ञाः संहृष्टास्त्यक्तप्राणाः सुनिश्चिताः ।
अपि पञ्चत्रतै शूरा निघ्नन्ति परवाहिनीम् ॥ १२.१०२.२० ॥
एकमेकांना ओळखणारे, हर्षित, प्राणत्याग केलेले, दृढनिश्चयी शूर पाच-तिघांच्या गटांनीही शत्रुसेनेला मारतात.
12.102.21
अपि वा पञ्चषट्सप्तसंहिताः कृतनिश्चयाः ।
क्ललीनाः पूजिताः सम्यग्विजयन्तीह शात्रवान् ॥ १२.१०२.२१ ॥
किंवा पाच, सहा, सात जण एकत्र, दृढनिश्चयी, लपून राहिलेले आणि योग्य रीतीने सन्मानित होऊन ते येथे शत्रूंना जिंकतात.
12.102.22
सन्निपातो न मन्तव्यः शक्ये सति कथंचन ।
सान्त्वभेदप्रदानानां युद्धमुत्तरमुच्यते ॥ १२.१०२.२२ ॥
कोणत्याही प्रकारे शक्य असल्यास समोरासमोर टक्कर मानू नये. साम, भेद, दान यांच्यानंतर युद्ध हा दुसरा उपाय सांगितला आहे.
12.102.23
संसर्पेण हि सेनाया भयं भीरून्प्रबाधते ।
वज्रादिय प्रज्वलितादियं स्वित्क्षपयिष्यति ॥ १२.१०२.२३ ॥
सैन्याच्या हळूहळू पुढे सरकण्याने भय भित्र्यांना पीडते. वज्र किंवा पेटत्या अग्नीप्रमाणे ही नक्कीच नाश करील.
12.102.24
अमिप्रयातां समितिं ज्ञात्वा ये प्रतियान्त्यथ ।
तेषां सन्दन्ति गात्राणि योधानां विवयस्य च ॥ १२.१०२.२४ ॥
सेना पुढे येत आहे हे जाणून जे मागे फिरतात, त्यांचे आणि योद्ध्यांचे व राज्याचे अवयव थरथरतात.
12.102.25
विषयो व्यथते राजन्सर्वः सस्थाणुजङ्गमः ।
अस्त्रप्रतापतप्तानां मज्जाः सीदन्ति देहिनाम् ॥ १२.१०२.२५ ॥
हे राजा, स्थावर-जंगमांसह सर्व राज्य व्यथित होते; शस्त्रांच्या तापाने तप्त देहधारींची मज्जा क्षीण होते.
12.102.26
तेषां सान्त्वं क्रूरमिश्रं प्रणेतव्यं पुनः पुनः ।
संपीड्यमाना हि परैर्योगमायान्ति सर्वतः ॥ १२.१०२.२६ ॥
त्यांच्याशी कठोरतेने मिसळलेली सांत्वने वारंवार वापरावीत; कारण शत्रूंनी सर्व बाजूंनी पीडिले जाऊन ते मैत्री शोधत येतात.
12.102.27
आन्तराणां च भेदार्थं चरानभ्यवचारयेत् ।
यश्च तस्मात्परो राजा तेन संधिः प्रशस्यते ॥ १२.१०२.२७ ॥
अंतर्गत शत्रूंमध्ये फूट पाडण्यासाठी हेर पाठवावेत; आणि त्याहून बलवान राजाशी केलेला तह प्रशंसनीय ठरतो.
12.102.28
न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा ।
यथा सार्धममित्रेण सर्वतः प्रतिबाधनम् ॥ १२.१०२.२८ ॥
त्याला दुसऱ्या प्रकारे असा त्रास देता येत नाही, जसा शत्रूसह सर्व बाजूंनी अडथळे आणून देता येतो.
12.102.29
क्षमा वै साधुमायाति न ह्यसाधून्क्षमा सदा ।
क्षमायाश्चाक्षमायाश्च पार्थ विद्धि प्रयोजनम् ॥ १२.१०२.२९ ॥
क्षमा सज्जनांकडेच येते; दुर्जनांकडे क्षमा कधीच येत नाही. हे पार्था, क्षमा आणि अक्षमा दोन्हींचा उपयोग जाण.
12.102.30
विजित्य क्षममाणस्य यशो राज्ञो विवर्धते ।
महापराधे ह्यप्यस्मिन्विश्वसन्त्यपि शत्रवः ॥ १२.१०२.३० ॥
विजय मिळवून क्षमा करणाऱ्या राजाचे यश वाढते. मोठ्या अपराधातही शत्रू त्याच्यावर विश्वास ठेवतात.
12.102.31
मन्यन्ते कर्षयित्वा तु क्षमा साध्वीति शाम्बराः ।
असंतप्तं तु यद्दारु प्रत्येति प्रकृतिं पुनः ॥ १२.१०२.३१ ॥
शाम्बर लोक ओढून घेतलेली क्षमा चांगली मानतात. परंतु जे लाकूड तापवलेले नसते ते पुन्हा आपल्या मूळ स्वभावाकडे परत जाते.
12.102.32
नैतत्प्रशंसन्त्याचार्या न चैतत्साधु दर्शनम् ।
अक्रोधेनाविनाशेन नियन्तव्याः स्वपुत्रवत् ॥ १२.१०२.३२ ॥
आचार्य याची प्रशंसा करत नाहीत, आणि ही दृष्टीही चांगली नाही. क्रोध आणि विनाशाशिवाय स्वतःच्या पुत्रांप्रमाणे प्रजेवर नियंत्रण ठेवावे.
12.102.33
द्वेष्यो भवति भूतानामुग्रो राजा युधिष्ठिर ।
मृदुमप्यवमन्यन्ते तस्मादुभयभाग्भवेत् ॥ १२.१०२.३३ ॥
हे युधिष्ठिरा, अत्यंत कठोर राजा प्राण्यांच्या द्वेषाचा विषय ठरतो. मृदू राजालाही लोक तुच्छ लेखतात; म्हणून राजाने दोन्ही गुण धारण करावेत.
12.102.34
प्रहरिष्यन्प्रियं ब्रूयात्प्रहरन्नपि भारत ।
प्रहृत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचन्निव रुदन्निव ॥ १२.१०२.३४ ॥
हे भरता, प्रहार करणार्याने प्रिय वचन बोलावे; प्रहार करतानाही प्रिय बोलावे. प्रहार केल्यानंतरही प्रिय बोलावे, जणू शोक करत आहे किंवा रडत आहे.
12.102.35
न मे प्रिया ये स्म हताः संप्रहृष्टाः परेऽपि च ।
न च कत्थनमेवाग्र्यमुच्यमानं पुनः पुनः ॥ १२.१०२.३५ ॥
युद्धात मारले गेलेले माझे प्रिय मला प्रिय नाहीत; आनंदित झालेले इतरही नाहीत. वारंवार सांगितली जाणारी आत्मप्रशंसाही श्रेष्ठ नाही.
12.102.36
अहो जीवितमाकाङ्क्षेन्नेदृशो वधमर्हति ।
सुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्वपलायिनः ॥ १२.१०२.३६ ॥
अहो! जीवनाची इच्छा धरणारा असा वध भोगण्यास पात्र नाही. युद्धात पाठ न दाखवणारे श्रेष्ठ पुरुष अत्यंत दुर्मिळ आहेत.
12.102.37
कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतो मृधे ।
इति वाचा वदन्हन्तृन्पूजयेत रहोगतः ॥ १२.१०२.३७ ॥
"युद्धात ज्याने याला मारले, त्याने माझे अप्रिय केले" असे वाणीने म्हणत एकांतात गेलेल्याने मारणाऱ्यांचा सन्मान करावा.
12.102.38
हन्तॄणां च हतानां च पूजां कुर्याद्यथार्थतः ।
क्रोशेद्बाहुं प्रगृह्यापि चिकीर्षञ्जनसंग्रहम् ॥ १२.१०२.३८ ॥
मारणाऱ्यांचा व मारल्या गेलेल्यांचा यथोचित सन्मान करावा; लोकसंग्रह करू इच्छिणाऱ्याने हात उंचावून ओरडावेही.
12.102.39
एवं सर्वास्ववस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरेत् ।
प्रियो भवति भूतानां धर्मज्ञो वीतभीर्नृपः ॥ १२.१०२.३९ ॥
अशा प्रकारे सर्व परिस्थितींत राजाने सांत्वनापूर्वक वर्तन करावे. धर्म जाणणारा, निर्भय राजा सर्वभूतांना प्रिय होतो.
12.102.40
विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत ।
विश्वस्तः शक्यते भोक्तुं यथाकालं समुत्थितः ॥ १२.१०२.४० ॥
हे भारता! येथे सर्व भूते विश्वासाला प्राप्त होतात. विश्वस्त माणूस योग्य वेळी उठून उपयोगात आणता येतो.
12.102.41
तस्माद्विश्वासयेद्राजा सर्वभूतान्यमायया ।
सर्वतः परिरक्षेच्च यो महीं भोक्तुमिच्छति ॥ १२.१०२.४१ ॥
म्हणून राजाने सर्व भूतांमध्ये कपटाशिवाय विश्वास निर्माण करावा; आणि जो पृथ्वी भोगू इच्छितो त्याने सर्व बाजूंनी तिचे रक्षण करावे.