મહાભારત · અધ્યાય 12.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.104.1
धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः ।
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत् ॥ १२.१०४.१ ॥
ધાર્મિક માણસ ધન ન મેળવીને, રાજા અને અમાત્યો દ્વારા પીડાઈને, કોષ અને દંડથી ચ્યુત થઈને, સુખ ઇચ્છતો કેવી રીતે જીવે?
12.104.2
अत्रायं क्षेमदर्शीय इतिहासोऽनुगीयते ।
तत्तेऽह संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१०४.२ ॥
અહીં ક્ષેમદર્શી નામનો આ ઇતિહાસ ગાવામાં આવે છે. હે યુધિષ્ઠિર, તે હું તને સંપૂર્ણ કહીશ; તે સમજ.
12.104.3
क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबलः पुरा ।
मुनिं कालकवृक्षीयमाजमामेति नः श्रुतम्।
तं पप्रच्छानुसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः ॥ १२.१०४.३ ॥
ક્ષેમદર્શી નામનો રાજકુમાર, જેનું બળ પૂર્વે ક્ષીણ થયું હતું, તે કાલકવૃક્ષીય નામના મુનિ પાસે ગયો એવું અમે સાંભળ્યું છે; કઠિન આપત્તિમાં પડીને તેણે તેમને પકડીને પૂછ્યું.
12.104.4
अर्थेषु मागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः ।
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति ॥ १२.१०४.४ ॥
ધનની શોધમાં રહેલો માણસ વારંવાર પ્રયત્ન કરવા છતાં, મારા જેવો માણસ રાજ્ય ન મેળવે, તો હે બ્રહ્મન્, તેણે શું કરવું જોઈએ?
12.104.5
अन्यत्र मरणाद्दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात् ।
क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम ॥ १२.१०४.५ ॥
મૃત્યુ સિવાય, દૈન્ય સિવાય, પરાશ્રય સિવાય, ક્ષુદ્ર આચરણ સિવાય—હે સત્તમ, તે મને કહે.
12.104.6
व्याधिनां चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा ।
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत् ॥ १२.१०४.६ ॥
રોગોથી કે માનસિક અથવા અન્ય પીડાથી ઘેરાયેલા માણસ માટે તારા જેવો બહુશ્રુત અને કૃતપ્રજ્ઞ આશ્રય બને.
12.104.7
निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते ।
त्वक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वा बुद्धिमयं वसु ॥ १२.१०४.७ ॥
કામનાઓથી વિરક્ત થઈ તેમને નિયંત્રિત કરનાર મનુષ્ય સુખમાં વૃદ્ધિ પામે છે. પ્રીતિ અને શોક છોડીને તે બુદ્ધિરૂપ ધન મેળવે છે.
12.104.8
सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् ।
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्नगता इव ॥ १२.१०४.८ ॥
જેમનું સુખ ધન પર આધારિત છે, તેમના માટે હું શોક કરું છું. મારું ઘણું ધન સ્વપ્નની જેમ નાશ પામ્યું.
12.104.9
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये ।
वयं त्वेतान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥ १२.१०४.९ ॥
જેઓ મહાન ધનનો ત્યાગ કરે છે, તેઓ દુષ્કર કાર્ય કરે છે. પરંતુ આપણે અસત્ જેવી આ વસ્તુઓનો પણ ત્યાગ કરી શકતા નથી.
12.104.10
इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रिया च्युतम् ।
यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥ १२.१०४.१० ॥
આ સ્થિતિને પામેલા, દીન, પીડિત, સંપત્તિથી ભ્રષ્ટ થયેલા મને, હે બ્રહ્મન્, અહીં જે બીજું સુખ છે તે શીખવો.
12.104.11
कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता ।
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः ॥ १२.१०४.११ ॥
કૌસલ્યએ આ રીતે બુદ્ધિમાન રાજપુત્ર દ્વારા પૂછાયા પછી, મહાતેજસ્વી કાલકવૃક્ષીય મુનિએ ઉત્તર આપ્યો.
12.104.12
पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः ।
अनित्यं सर्वमेवैतदहं च मम चास्ति यत् ॥ १२.१०४.१२ ॥
પહેલેથી જ તારી આ બુદ્ધિ બનવી જોઈતી હતી, હે જાણકાર. આ બધું અનિત્ય છે — હું અને મારું જે છે તે પણ.
12.104.13
यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् ।
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः ॥ १२.१०४.१३ ॥
તું જે કંઈ 'છે' એમ માને છે તે બધું 'નથી' એમ જાણ. આ રીતે જ્ઞાની માણસ કઠિન આપત્તિમાં પડ્યા છતાં વ્યથિત થતો નથી.
12.104.14
यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति ।
एवं विदितवेद्यस्त्वमनर्थेभ्यः प्रमोक्ष्यसे ॥ १२.१०४.१४ ॥
જે ભૂત અને ભવિષ્ય છે તે નિશ્ચિત સ્થિર નહીં રહે. આ રીતે જાણવા યોગ્યને જાણીને તું અનર્થોથી મુક્ત થઈશ.
12.104.15
ये च पूर्वसमारम्भा ये च पूर्वतरे परे ।
सर्वं नास्तीति ते चैव तज्ज्ञात्वा को नु संज्वरेत् ॥ १२.१०४.१५ ॥
જે પૂર્વના આરંભ છે અને જે તેના કરતાં પણ પહેલાં તથા પછીનાં છે, તે બધું નથી. આ જાણ્યા પછી કોણ શોક કરે?
12.104.16
भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भविष्यति ।
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोचेत स कथं नरः ॥ १२.१०४.१६ ॥
આ થઈને ફરી રહેતું નથી, અને જે નહોતું તે થઈને ફરી થશે. શોકમાં તો કોઈ સામર્થ્ય નથી, તો તે માણસ શોક કેવી રીતે કરે?
12.104.17
क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि वा ॥ १२.१०४.१७ ॥
હે રાજા! આજે તારા પિતા ક્યાં છે? આજે તારા દાદા ક્યાં છે? આજે તું તેમને જોતો નથી, અને તેઓ પણ કદાચ તને જોતા નથી.
12.104.18
आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि ।
बुद्ध्या चैवानुबुद्ध्यस्व ध्रुवं हि न च विद्यते ॥ १२.१०४.१८ ॥
પોતાની અસ્થિરતા જોઈને પણ તું તેમના માટે કેમ શોક કરે છે? બુદ્ધિથી જ સમજ, સ્થિર તો કંઈ છે જ નહીં.
12.104.19
अहं च त्वं च नृपते सुहृदः शत्रवश्च ते ।
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ॥ १२.१०४.१९ ॥
હે રાજન્! હું, તું, તારા મિત્રો અને શત્રુઓ — આપણે બધા અવશ્ય નહીં રહીએ; બધું પણ નહીં રહે.
12.104.20
ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात् ॥ १२.१०४.२० ॥
વીસ કે ત્રીસ વર્ષના જે મનુષ્યો છે, તે સૌ સો શરદ ઋતુ પહેલાં જ મૃત્યુ પામશે.
12.104.21
अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्यते पूरुषः ।
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः ॥ १२.१०४.२१ ॥
મોટી સંપત્તિથી પણ મનુષ્ય મુક્ત ન થાય તોપણ, 'આ મારું નથી' એમ માનીને તેણે પોતાને પ્રિય હોય તે જ કરવું.
12.104.22
अनागतं यन्न ममेति विद्या ।
दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्।
दिष्टं बलीय इति मन्यमाना ।
स्ते पण्डितास्तत्सतां वृत्तिमाहुः ॥ १२.१०४.२२ ॥
જે ભવિષ્યમાં આવશે તે મારું નથી એમ જાણવું; જે વીતી ગયું તે પણ મારું નથી એમ જાણવું; દૈવને બળવાન માનનારા તે પંડિતો તેને સત્પુરુષોનો આચાર કહે છે.
12.104.23
अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते ।
बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः ॥ १२.१०४.२३ ॥
ગરીબ લોકો પણ જીવે છે અને રાજ્ય પણ ચલાવે છે; બુદ્ધિ અને પુરુષાર્થથી સંપન્ન લોકો તારા જેટલા કે તારાથી પણ અધિક હોય છે.
12.104.24
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः ।
किं न त्वं तैर्नरैः श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः ॥ १२.१०४.२४ ॥
તેઓ તારી જેમ શોક કરતા નથી; તેથી તું પણ શોક ન કર. શું તું એ મનુષ્યોથી શ્રેષ્ઠ નથી, કે બુદ્ધિ અને પુરુષાર્થમાં તેમના સમાન નથી?
12.104.25
यादृच्छिकं सर्वमासीत्तद्राज्यमिति चिन्तये ।
ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज ॥ १२.१०४.२५ ॥
તે બધું રાજ્ય યદૃચ્છાએ હતું એમ હું વિચારું છું. હે દ્વિજ, આ સર્વ મહાન કાળ દ્વારા હરાઈ રહ્યું છે.
12.104.26
तस्यैव ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन ।
फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तयन् ॥ १२.१०४.२६ ॥
હે તપોધન, પ્રવાહમાં વહી જવાની જેમ, તે જ હરાઈ જવાનું આ ફળ હું જોઉં છું — જે મળે તેનાથી જીવતા.
12.104.27
अनागतमतीतं च याथातथ्यविनिश्चयात् ।
नानुशोचेत कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव ॥ १२.१०४.२७ ॥
હે કૌસલ્ય, યથાર્થના નિશ્ચિત જ્ઞાનથી ભવિષ્ય અને ભૂતકાળ માટે શોક ન કરવો; સર્વ બાબતોમાં તેવો જ રહે.
12.104.28
अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन ।
प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥ १२.१०४.२८ ॥
મેળવી શકાય એવી વસ્તુઓની ઇચ્છા રાખતાં, ક્યારેય ન મળી શકે એવી નહીં; વર્તમાનનો ઉપભોગ કરતાં તું ભવિષ્ય માટે શોક ન કર.
12.104.29
यथालब्धोपपन्नार्थैस्तथा कौसल्य रंस्यसे ।
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि ॥ १२.१०४.२९ ॥
હે કૌસલ્ય, જે મળ્યું છે અને પ્રાપ્ત થયેલી વસ્તુઓથી તું આનંદ પામીશ. શુદ્ધ સ્વભાવથી, શ્રી વિના પણ શું તું શોક નથી કરતો?
12.104.30
पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभोग्यो हि दुर्मतिः ।
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थश्च न मृष्यते ॥ १२.१०४.३० ॥
પહેલાં ભોગવ્યું હોવાથી, ભોગથી વંચિત રહેલો તે દુર્મતિ છે; તે સદા વિધાતાની નિંદા કરે છે, અને જેને પદાર્થો મળ્યા છે તે પણ સહન કરતો નથી.
12.104.31
अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् ।
एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते ॥ १२.१०४.३१ ॥
અયોગ્ય અન્ય લોકોને પણ તે શ્રીમંતો કરતાં શ્રેષ્ઠ માને છે. આ કારણથી આ દુઃખ વારંવાર તેને વળગી રહે છે.
12.104.32
ईर्ष्याभिमानसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः ।
कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप ॥ १२.१०४.३२ ॥
હે રાજન, ઈર્ષ્યા અને અભિમાનથી ભરેલા, પોતાને પુરુષ માનનારા લોકો હોય છે. હે પ્રાજ્ઞ, કોસલાધિપ, શું તું એવો નથી? શું તું ઈર્ષ્યાળુ નથી?
12.104.33
सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा ।
अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते नराः।
अभिनिष्यन्दते देही श्रीभूतश्च द्विषज्जनात् ॥ १२.१०४.३३ ॥
બીજાઓની સમૃદ્ધિ સહન કર, ભલે તે તારી પાસે ન હોય. કુશળ માણસો બીજાઓમાં રહેલી લક્ષ્મીનો પણ ઉપભોગ કરે છે. દેહી લક્ષ્મીરૂપ થઈ શત્રુજનોમાંથી પણ વહે છે.
12.104.34
श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः ।
त्यागधर्मविदो धीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत ॥ १२.१०४.३४ ॥
ધર્મનું આચરણ કરનારા માણસો, ત્યાગધર્મને જાણનારા ધીર પુરુષો લક્ષ્મી અને પુત્રપૌત્રોનો પણ પોતે જ ત્યાગ કરે છે.
12.104.35
त्यक्तं स्वायंभुवे वंशे शुभेन भरतेन च ।
नानारत्नसमाकीर्णं राज्यं स्फीतमिति श्रुतम् ॥ १२.१०४.३५ ॥
સ્વાયંભુવ વંશમાં શુભ ભરતે પણ અનેક રત્નોથી ભરેલું સમૃદ્ધ રાજ્ય ત્યજ્યું હતું એમ સાંભળ્યું છે.
12.104.36
तथाऽन्यैर्भूमिपालैश्च त्यक्तं राज्यं महोदयम् ।
त्यक्त्वा राज्यानि ते सर्वे वने वन्यफलाशिनः।
गताश्च तपसः पारं दुःखस्यान्तं च भूमिपा ॥ १२.१०४.३६ ॥
એ જ રીતે અન્ય રાજાઓએ પણ મહાન ઉદયવાળું રાજ્ય ત્યજ્યું. રાજ્યો છોડીને તેઓ સૌ વનમાં વન્ય ફળ ખાતા તપના પારને અને દુઃખના અંતને પામ્યા.
12.104.37
बहुसंकुसुकं दृष्ट्वा विधित्सासाधनेन च ।
तथान्ये संत्यजन्त्येव मत्वा परमदुर्लभम् ॥ १२.१०४.३७ ॥
ઘણા કાંટાથી ભરેલું જોઈને અને કરવાની ઇચ્છાના સાધનથી, તથા અત્યંત દુર્લભ માનીને બીજા લોકો તેનો ત્યાગ કરે છે.
12.104.38
त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे ।
अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराधीनानुपद्रवान् ॥ १२.१०४.३८ ॥
તું ફરીથી જ્ઞાનીનું રૂપ ધારણ કરીને પણ દીનતાથી સંતાપ ભોગવે છે, ન ઇચ્છવા યોગ્ય, પરાધીન અને ઉપદ્રવકારી પદાર્થોની કામના કરતો.
12.104.39
तां बुद्धिमनुविज्ञाय त्वमेवैनान्परित्यज ।
अनर्थाश्चार्थरूपेण ह्यर्थाश्चानर्थरूपिणः ॥ १२.१०४.३९ ॥
તે બુદ્ધિને બરાબર સમજીને તું પોતે જ આમનો ત્યાગ કર; અનર્થ અર્થના રૂપમાં હોય છે, અને અર્થ પણ અનર્થના રૂપવાળા હોય છે.
12.104.40
अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशा भवन्त्युत ।
अनित्यं तत्सुखं मत्वा श्रियमन्ये न लिप्सते ॥ १२.१०४.४० ॥
કેટલાકનો ધનનાશ ધન માટે જ થાય છે. તે સુખને અનિત્ય માનીને બીજા લોકો સંપત્તિની ઇચ્છા રાખતા નથી.
12.104.41
रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते ।
तथा तस्येहमानस्य संरम्भोऽपि विनश्यति ॥ १२.१०४.४१ ॥
સંપત્તિમાં રમતો કોઈ પણ બીજાને શ્રેયસ્કર માનતો નથી. એ રીતે પ્રયત્ન કરતાં તેનો ઉત્સાહ પણ નાશ પામે છે.
12.104.42
कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यथा कौसल्य नश्यति ।
तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः ॥ १२.१०४.४२ ॥
હે કૌસલ્ય, મુશ્કેલીથી મેળવેલી ઇચ્છિત વસ્તુ જેમ નાશ પામે છે, ત્યારે જેનો ક્રમ તૂટી ગયો છે એવો તે મનુષ્ય એ ધનથી વિરક્ત થાય છે.
12.104.43
अनित्यां तां श्रियं मत्वा श्रियं वा कः परीप्सति ॥ १२.१०४.४३ ॥
તે સંપત્તિ અનિત્ય છે એમ જાણીને, સંપત્તિની કોણ ઇચ્છા કરે?
12.104.44
धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः ।
परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात् ॥ १२.१०४.४४ ॥
સારા કુળમાં જન્મેલા કેટલાક લોકો ધર્મનો આશ્રય લે છે; પરલોકનું સુખ ઇચ્છીને તેઓ લૌકિક વિષયોથી વિરક્ત થાય છે.
12.104.45
जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः ।
न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते ॥ १२.१०४.४५ ॥
ધનના લોભમાં ડૂબેલા કેટલાક લોકો જીવન પણ ત્યજી દે છે; ખરેખર માણસો ધન વિના જીવનને જીવન ગણતા નથી.
12.104.46
पश्य चैषां कृपणतां पश्य चैषामबुद्धिताम् ।
अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः ॥ १२.१०४.४६ ॥
આમની કૃપણતા જુઓ, આમની મૂર્ખતા જુઓ; અસ્થિર જીવનમાં મોહથી તેઓ ધનતૃષ્ણાનો આશ્રય લે છે.
12.104.47
संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते ।
संयोगे च वियोगान्ते कोनु विप्रणयेन्मनः ॥ १२.१०४.४७ ॥
સંચયનો અંત વિનાશ છે, જીવનનો અંત મરણ છે, સંયોગનો અંત વિયોગ છે; તો કોણ પોતાનું મન તેનાથી ન હટાવે?
12.104.48
धनं वा पुरुषो राजन्पुरुषं वा पुनर्धनम् ।
अवश्यं प्रजहात्येव तद्विद्वान्कोनु संज्वरेत् ॥ १२.१०४.४८ ॥
હે રાજન, ધન માણસને, અથવા માણસ ધનને, અવશ્ય છોડી દે છે; એ જાણનાર વિદ્વાન કોણ વ્યાકુળ થાય?
12.104.49
अन्यत्रोपनता ह्यापत्पुरुषं तोषयत्युत ।
तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ॥ १२.१०४.४९ ॥
બીજેથી આવેલી આપત્તિ માણસને સંતોષ આપે છે; તેથી તે શાંતિ પામતો નથી, ‘હું જ નથી’ એ કારણથી.
12.104.50
अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च ।
पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां तुल्यामापदमात्मनः।
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनस्तथा ॥ १२.१०४.५० ॥
બીજાઓના મિત્રો અને ધન પણ નાશ પામે છે. બુદ્ધિથી જો, માણસોની આપત્તિ તારી આપત્તિ જેવી જ છે. ઇન્દ્રિયોને રોક, નિયંત્રિત કર, સંયમિત કર; મનને પણ એમ જ.
12.104.51
प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेष्वहितेषु च ॥ १२.१०४.५१ ॥
આમના પ્રત્યે, દુર્બળો અને અહિતકારીઓ પ્રત્યે તું પ્રતિરોધ કરનાર નથી.
12.104.52
प्राप्तिसृष्टेषु भावेषु व्यपकृष्टेष्वसंभवे ।
प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति ॥ १२.१०४.५२ ॥
પ્રાપ્ત અને અપાયેલી સ્થિતિઓમાં, છીનવાયેલી વસ્તુઓમાં અને અશક્યમાં, જ્ઞાનથી તૃપ્ત થયેલો વીર તારા જેવો શોક કરતો નથી.
12.104.53
अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंस्थितः ।
ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति ॥ १२.१०४.५३ ॥
થોડું જ ઇચ્છનાર, અચપળ, કોમળ, દમનશીલ, સારી રીતે સ્થિર અને બ્રહ્મચર્યથી યુક્ત તારા જેવો માણસ કદી મોહ પામતો નથી.
12.104.54
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ।
नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥ १२.१०४.५४ ॥
પરંતુ તારે કદી હીન, કાપાલી જેવી આજીવિકા શોધવી ન જોઈએ—ક્રૂર આચરણવાળી, અત્યંત પાપી, દુઃખદાયી, કાયરોને યોગ્ય એવી.
12.104.55
अपि मूलफलाहारो रमस्वैको महावने ।
वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः ॥ १२.१०४.५५ ॥
મૂળ અને ફળ ખાઈને મહાવનમાં એકલા આનંદ કરો; વાણીને સંયમમાં રાખીને, આત્માને વશ કરીને, સર્વ જીવો પ્રત્યે દયાળુ રહો.
12.104.56
सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन हस्तिना ।
यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति ॥ १२.१०४.५६ ॥
આ પંડિતને યોગ્ય છે; હળના દંડ જેવા દાંતવાળા હાથીની જેમ, જંગલમાં એકલા રમવું અને થોડામાં સંતુષ્ટ રહેવું.
12.104.57
महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति ।
एवं नरः स्वत्मानैव कृतप्रज्ञः प्रसीदति ॥ १२.१०४.५७ ॥
મોટું સરોવર ક્ષુબ્ધ થાય તોપણ પોતાની મેળે જ શાંત થાય છે; તેમ પ્રજ્ઞામાં સ્થિર માણસ પોતાની મેળે જ શાંત થાય છે.
12.104.58
एतदेवं गतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ।
असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः।
दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् ॥ १२.१०४.५८ ॥
આ સ્થિતિએ પહોંચેલા મારામાં હું માત્ર સુખ જ જોઉં છું. હે રાજન, ઐશ્વર્ય વિના, મંત્રીઓ વગેરેથી વંચિત થયા પછી, અને દૈવ પ્રતિકૂળ થયે, તમે શું કલ્યાણકારી માનો છો?