ମହାଭାରତ · ଅଧ୍ୟାୟ 12.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.104.1
धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः ।
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत् ॥ १२.१०४.१ ॥
ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଧନ ନ ପାଇ, ରାଜା ଓ ଅମାତ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, କୋଷ ଓ ଦଣ୍ଡରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇ, ସୁଖ ଇଚ୍ଛା କରି କିପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବ?
12.104.2
अत्रायं क्षेमदर्शीय इतिहासोऽनुगीयते ।
तत्तेऽह संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१०४.२ ॥
ଏଠାରେ କ୍ଷେମଦର୍ଶୀ ନାମକ ଏହି ଇତିହାସ ଗାଯାଯାଏ। ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କହିବି; ତାହା ବୁଝ।
12.104.3
क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबलः पुरा ।
मुनिं कालकवृक्षीयमाजमामेति नः श्रुतम्।
तं पप्रच्छानुसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः ॥ १२.१०४.३ ॥
କ୍ଷେମଦର୍ଶୀ ନାମକ ଏକ ରାଜପୁତ୍ର, ଯାହାର ବଳ ପୂର୍ବେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିଲା, କାଳକବୃକ୍ଷୀୟ ନାମକ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲା ବୋଲି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ; କଠିନ ବିପଦରେ ପଡ଼ି ସେ ତାଙ୍କୁ ଧରି ପଚାରିଲା।
12.104.4
अर्थेषु मागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः ।
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति ॥ १२.१०४.४ ॥
ଧନ ଅନ୍ୱେଷଣରେ ଲାଗିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ବାରମ୍ବାର ଚେଷ୍ଟା କରି, ମୋ ପରି ଲୋକ ରାଜ୍ୟ ନ ପାଇଲେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ସେ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ?
12.104.5
अन्यत्र मरणाद्दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात् ।
क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम ॥ १२.१०४.५ ॥
ମୃତ୍ୟୁ ବ୍ୟତୀତ, ଦୈନ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ, ପରାଶ୍ରୟ ବ୍ୟତୀତ, କ୍ଷୁଦ୍ର ଆଚାର ବ୍ୟତୀତ—ହେ ସତ୍ତମ, ତାହା ମୋତେ କହ।
12.104.6
व्याधिनां चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा ।
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत् ॥ १२.१०४.६ ॥
ରୋଗରେ କିମ୍ବା ମାନସିକ ବା ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ତୁମ ପରି ବହୁଶ୍ରୁତ ଓ କୃତପ୍ରଜ୍ଞ ଶରଣ ହେବା ଉଚିତ।
12.104.7
निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते ।
त्वक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वा बुद्धिमयं वसु ॥ १२.१०४.७ ॥
କାମନାରେ ବିରକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ମଣିଷ ସୁଖରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ପ୍ରୀତି ଓ ଶୋକ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ବୁଦ୍ଧିରୂପ ଧନ ଲାଭ କରେ।
12.104.8
सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् ।
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्नगता इव ॥ १२.१०४.८ ॥
ଯାହାଙ୍କର ସୁଖ ଧନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ଶୋକ କରେ। ମୋର ବହୁ ଧନ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
12.104.9
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये ।
वयं त्वेतान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥ १२.१०४.९ ॥
ଯେଉଁମାନେ ମହାନ ଧନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଷ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଆମେ ଅସତ୍ ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁ।
12.104.10
इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रिया च्युतम् ।
यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥ १२.१०४.१० ॥
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା, ଦୀନ, ପୀଡ଼ିତ, ଶ୍ରୀ ଭ୍ରଷ୍ଟ ମୋତେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଏଠାରେ ଯାହା ଅନ୍ୟ ସୁଖ ଅଛି ତାହା ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତୁ।
12.104.11
कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता ।
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः ॥ १२.१०४.११ ॥
କୌସଲ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ହେବା ପରେ, ମହାତେଜସ୍ୱୀ କାଳକବୃକ୍ଷୀୟ ମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
12.104.12
पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः ।
अनित्यं सर्वमेवैतदहं च मम चास्ति यत् ॥ १२.१०४.१२ ॥
ପୂର୍ବରୁ ତୁମର ଏହି ବୁଦ୍ଧି ହେବା ଉଚିତ ଥିଲା, ହେ ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି ସବୁ ଅନିତ୍ୟ — ମୁଁ ଏବଂ ଯାହା ମୋର ଅଛି ତାହା ମଧ୍ୟ।
12.104.13
यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् ।
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः ॥ १२.१०४.१३ ॥
ତୁମେ ଯାହା 'ଅଛି' ବୋଲି ଭାବୁଛ, ତାହା ସବୁ 'ନାହିଁ' ବୋଲି ଜାଣ। ଏହିପରି ପ୍ରାଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି କଠିନ ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.104.14
यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति ।
एवं विदितवेद्यस्त्वमनर्थेभ्यः प्रमोक्ष्यसे ॥ १२.१०४.१४ ॥
ଯାହା ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ତାହା ସ୍ଥିର ରହିବ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଜ୍ଞାତବ୍ୟ ବିଷୟ ଜାଣି ତୁମେ ଅନର୍ଥରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ।
12.104.15
ये च पूर्वसमारम्भा ये च पूर्वतरे परे ।
सर्वं नास्तीति ते चैव तज्ज्ञात्वा को नु संज्वरेत् ॥ १२.१०४.१५ ॥
ଯେଉଁ ପୂର୍ବ ଆରମ୍ଭସମୂହ ଏବଂ ଯାହା ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରେ ଓ ପରେ ଅଛି, ସବୁ ନାହିଁ। ଏହା ଜାଣି କିଏ ଶୋକ କରିବ?
12.104.16
भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भविष्यति ।
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोचेत स कथं नरः ॥ १२.१०४.१६ ॥
ଏହା ହୋଇ ପୁଣି ରହେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା ନ ଥିଲା ତାହା ହୋଇ ପୁଣି ହେବ। ଶୋକରେ ତ କୌଣସି ସାମର୍ଥ୍ୟ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ମଣିଷ କିପରି ଶୋକ କରିବ?
12.104.17
क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि वा ॥ १२.१०४.१७ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ଆଜି ତୁମର ପିତା କୁଆଡେ? ଆଜି ତୁମର ପିତାମହ କୁଆଡେ? ଆଜି ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ବି ତୁମକୁ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି।
12.104.18
आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि ।
बुद्ध्या चैवानुबुद्ध्यस्व ध्रुवं हि न च विद्यते ॥ १२.१०४.१८ ॥
ନିଜର ଅସ୍ଥିରତା ଦେଖି ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାହିଁକି ଶୋକ କରୁଛ? ବୁଦ୍ଧିରେ ହିଁ ବୁଝ, ସ୍ଥିର ବୋଲି କିଛି ନାହିଁ।
12.104.19
अहं च त्वं च नृपते सुहृदः शत्रवश्च ते ।
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ॥ १२.१०४.१९ ॥
ହେ ରାଜନ୍! ମୁଁ, ତୁମେ, ତୁମର ମିତ୍ର ଓ ଶତ୍ରୁ — ଆମେ ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ରହିବୁ ନାହିଁ; ସବୁକିଛି ମଧ୍ୟ ରହିବ ନାହିଁ।
12.104.20
ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात् ॥ १२.१०४.२० ॥
କୋଡ଼ିଏ କିମ୍ବା ତିରିଶ ବର୍ଷ ବୟସର ଯେଉଁ ମଣିଷ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଶହେ ଶରତ୍ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ମରିବେ।
12.104.21
अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्यते पूरुषः ।
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः ॥ १२.१०४.२१ ॥
ମହାନ୍ ଧନରୁ ମଧ୍ୟ ପୁରୁଷ ମୁକ୍ତ ନ ହେଲେ, 'ଏହା ମୋର ନୁହେଁ' ଏହା ଭାବି ସେ ନିଜ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଯାହା ତାହା କରିବା ଉଚିତ।
12.104.22
अनागतं यन्न ममेति विद्या ।
दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्।
दिष्टं बलीय इति मन्यमाना ।
स्ते पण्डितास्तत्सतां वृत्तिमाहुः ॥ १२.१०४.२२ ॥
ଯାହା ଭବିଷ୍ୟତରେ ଆସିବ ତାହା ମୋର ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଯାହା ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଛି ତାହା ମଧ୍ୟ ମୋର ନୁହେଁ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଦୈବ ବଳବାନ୍ ବୋଲି ମାନୁଥିବା ସେହି ପଣ୍ଡିତମାନେ ତାହାକୁ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଆଚରଣ କହନ୍ତି।
12.104.23
अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते ।
बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः ॥ १२.१०४.२३ ॥
ଦରିଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚନ୍ତି ଓ ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଶାସନ କରନ୍ତି; ବୁଦ୍ଧି ଓ ପୌରୁଷରେ ସମ୍ପନ୍ନ ଲୋକମାନେ ତୁମ ସମାନ ବା ତୁମଠାରୁ ଅଧିକ ଅଟନ୍ତି।
12.104.24
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः ।
किं न त्वं तैर्नरैः श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः ॥ १२.१०४.२४ ॥
ସେମାନେ ତୁମ ପରି ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ତେଣୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶୋକ କରିବ ନାହିଁ। ତୁମେ କ'ଣ ସେହି ମଣିଷମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହଁ, ନାହିଁ ବୁଦ୍ଧି ଓ ପୌରୁଷରେ ସେମାନଙ୍କ ସମାନ ନୁହଁ?
12.104.25
यादृच्छिकं सर्वमासीत्तद्राज्यमिति चिन्तये ।
ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज ॥ १२.१०४.२५ ॥
ସେ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଦୈବାତ୍ ଥିଲା ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ। ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଏସବୁ ମହାକାଳ ଦ୍ୱାରା ହରଣ କରାଯାଉଛି।
12.104.26
तस्यैव ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन ।
फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तयन् ॥ १२.१०४.२६ ॥
ହେ ତପୋଧନ, ସ୍ରୋତରେ ଭାସିଯିବା ପରି, ସେହି ହରଣ ହେଉଥିବାର ଏହି ଫଳ ମୁଁ ଦେଖେ — ଯାହା ମିଳେ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଧାରଣ କରି।
12.104.27
अनागतमतीतं च याथातथ्यविनिश्चयात् ।
नानुशोचेत कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव ॥ १२.१०४.२७ ॥
ହେ କୌସଲ୍ୟ, ଯଥାର୍ଥର ନିଶ୍ଚିତ ଜ୍ଞାନରୁ ଭବିଷ୍ୟ ଓ ଅତୀତ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ସବୁ ବିଷୟରେ ସେହିପରି ହୁଅ।
12.104.28
अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन ।
प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥ १२.१०४.२८ ॥
ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇପାରୁଥିବା ବସ୍ତୁ ଚାହୁଁ, କେବେ ବି ପ୍ରାପ୍ତ ନ ହେଉଥିବା ନୁହେଁ; ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଭୋଗ କରି ଭବିଷ୍ୟତ ପାଇଁ ଶୋକ କର ନାହିଁ।
12.104.29
यथालब्धोपपन्नार्थैस्तथा कौसल्य रंस्यसे ।
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि ॥ १२.१०४.२९ ॥
ହେ କୌସଲ୍ୟ, ଯାହା ମିଳିଛି ଓ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିବା ବସ୍ତୁରେ ତୁମେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବ। ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱଭାବରେ, ଶ୍ରୀ ବିନା ହେଲେ ବି ତୁମେ ଶୋକ କରୁନାହଁ କି?
12.104.30
पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभोग्यो हि दुर्मतिः ।
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थश्च न मृष्यते ॥ १२.१०४.३० ॥
ପୂର୍ବରୁ ଭୋଗ କରିଥିବାରୁ, ଭୋଗରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ସେ ଦୁର୍ମତି; ସେ ସର୍ବଦା ବିଧାତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ଏବଂ ଯାହା ମିଳିଛି ସେ ମଧ୍ୟ ସହିପାରେ ନାହିଁ।
12.104.31
अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् ।
एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते ॥ १२.१०४.३१ ॥
ଅଯୋଗ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଧନୀମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରେ। ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ଦୁଃଖ ବାରମ୍ବାର ତା'ଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
12.104.32
ईर्ष्याभिमानसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः ।
कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप ॥ १२.१०४.३२ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଈର୍ଷା ଓ ଅଭିମାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିଜକୁ ପୁରୁଷ ଭାବନ୍ତି ଏପରି ଲୋକ ଥାଆନ୍ତି। ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, କୋସଳାଧିପ, ତୁମେ କି ସେପରି ନୁହଁ? ତୁମେ କି ମତ୍ସରୀ ନୁହଁ?
12.104.33
सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा ।
अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते नराः।
अभिनिष्यन्दते देही श्रीभूतश्च द्विषज्जनात् ॥ १२.१०४.३३ ॥
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମୃଦ୍ଧି ସହ୍ୟ କର, ଯଦିଓ ତାହା ତୁମ ପାଖରେ ନ ଥାଉ। କୁଶଳ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଖରେ ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀକୁ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ଦେହୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀରୂପ ହୋଇ ଶତ୍ରୁଜନଙ୍କଠାରୁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଗତ ହୁଏ।
12.104.34
श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः ।
त्यागधर्मविदो धीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत ॥ १२.१०४.३४ ॥
ଧର୍ମାଚରଣ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ତ୍ୟାଗଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଧୀର ପୁରୁଷମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।
12.104.35
त्यक्तं स्वायंभुवे वंशे शुभेन भरतेन च ।
नानारत्नसमाकीर्णं राज्यं स्फीतमिति श्रुतम् ॥ १२.१०४.३५ ॥
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବଂଶରେ ଶୁଭ ଭରତ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ରତ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସମୃଦ୍ଧ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।
12.104.36
तथाऽन्यैर्भूमिपालैश्च त्यक्तं राज्यं महोदयम् ।
त्यक्त्वा राज्यानि ते सर्वे वने वन्यफलाशिनः।
गताश्च तपसः पारं दुःखस्यान्तं च भूमिपा ॥ १२.१०४.३६ ॥
ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ମହା ଉଦୟଶୀଳ ରାଜ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ। ରାଜ୍ୟମାନ ଛାଡ଼ି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବନରେ ବନ୍ୟ ଫଳ ଖାଇ ତପସ୍ୟାର ପାର ଓ ଦୁଃଖର ଅନ୍ତ ପାଇଥିଲେ।
12.104.37
बहुसंकुसुकं दृष्ट्वा विधित्सासाधनेन च ।
तथान्ये संत्यजन्त्येव मत्वा परमदुर्लभम् ॥ १२.१०४.३७ ॥
ବହୁ କାଣ୍ଟରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି ଓ କରିବାର ଇଚ୍ଛାର ସାଧନ ଦ୍ୱାରା, ସେହିପରି ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ମନେ କରି ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।
12.104.38
त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे ।
अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराधीनानुपद्रवान् ॥ १२.१०४.३८ ॥
ତୁମେ ପୁଣି ଜ୍ଞାନୀର ରୂପ ଧରି ମଧ୍ୟ ଦୀନ ହୋଇ ସନ୍ତାପ ଭୋଗୁଛ, ଅକାମ୍ୟ, ପରାଧୀନ ଓ ଉପଦ୍ରବକାରୀ ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କୁ କାମନା କରି।
12.104.39
तां बुद्धिमनुविज्ञाय त्वमेवैनान्परित्यज ।
अनर्थाश्चार्थरूपेण ह्यर्थाश्चानर्थरूपिणः ॥ १२.१०४.३९ ॥
ସେହି ବୁଦ୍ଧିକୁ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝି ତୁମେ ନିଜେ ଏସବୁକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଅନର୍ଥ ଅର୍ଥ ରୂପରେ ଥାଏ, ଆଉ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅନର୍ଥ ରୂପରେ ଥାଏ।
12.104.40
अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशा भवन्त्युत ।
अनित्यं तत्सुखं मत्वा श्रियमन्ये न लिप्सते ॥ १२.१०४.४० ॥
କେତେକଙ୍କର ଧନ-ନାଶ ଧନ ପାଇଁ ହିଁ ଘଟେ। ସେହି ସୁଖକୁ ଅନିତ୍ୟ ମନେ କରି ଅନ୍ୟମାନେ ସମୃଦ୍ଧି ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
12.104.41
रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते ।
तथा तस्येहमानस्य संरम्भोऽपि विनश्यति ॥ १२.१०४.४१ ॥
ସମ୍ପଦରେ ରମମାଣ କେହି ଅନ୍ୟ କିଛିକୁ ଶ୍ରେୟସ୍କର ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ। ସେହିପରି ଚେଷ୍ଟାରତ ତାହାର ଉତ୍ସାହ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
12.104.42
कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यथा कौसल्य नश्यति ।
तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः ॥ १२.१०४.४२ ॥
ହେ କୌସଲ୍ୟ, କଷ୍ଟରେ ପ୍ରାପ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁ ଯେପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଇଥିବା ପଥ ଥିବା ସେହି ମଣିଷ ସେହି ଧନରୁ ବିରକ୍ତ ହୁଏ।
12.104.43
अनित्यां तां श्रियं मत्वा श्रियं वा कः परीप्सति ॥ १२.१०४.४३ ॥
ସେହି ସମ୍ପଦ ଅନିତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି କିଏ ସମ୍ପଦ ଆକାଂକ୍ଷା କରିବ?
12.104.44
धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः ।
परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात् ॥ १२.१०४.४४ ॥
ଭଲ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କେହି କେହି ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି; ପରଲୋକର ସୁଖ ଇଚ୍ଛା କରି ସେମାନେ ଲୌକିକ ବିଷୟରୁ ବିରକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
12.104.45
जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः ।
न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते ॥ १२.१०४.४५ ॥
ଧନଲୋଭରେ ମଜ୍ଜିଥିବା କେହି କେହି ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ନ୍ତି; ପ୍ରକୃତରେ ମଣିଷମାନେ ଧନ ବିନା ଜୀବନକୁ ଜୀବନ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି ନାହିଁ।
12.104.46
पश्य चैषां कृपणतां पश्य चैषामबुद्धिताम् ।
अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः ॥ १२.१०४.४६ ॥
ଏମାନଙ୍କ କୃପଣତା ଦେଖ, ଏମାନଙ୍କ ଅବୁଦ୍ଧି ଦେଖ; ଅସ୍ଥିର ଜୀବନରେ ମୋହବଶତଃ ସେମାନେ ଧନତୃଷ୍ଣାର ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତି।
12.104.47
संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते ।
संयोगे च वियोगान्ते कोनु विप्रणयेन्मनः ॥ १२.१०४.४७ ॥
ସଞ୍ଚୟର ଶେଷ ବିନାଶ, ଜୀବନର ଶେଷ ମରଣ, ସଂଯୋଗର ଶେଷ ବିୟୋଗ; ତେବେ କିଏ ନିଜ ମନକୁ ତାହାଠାରୁ ଫେରାଇବ ନାହିଁ?
12.104.48
धनं वा पुरुषो राजन्पुरुषं वा पुनर्धनम् ।
अवश्यं प्रजहात्येव तद्विद्वान्कोनु संज्वरेत् ॥ १२.१०४.४८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଧନ ମଣିଷକୁ, କିମ୍ବା ମଣିଷ ଧନକୁ, ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ୟାଗ କରେ; ତାହା ଜାଣିଥିବା ବିଦ୍ୱାନ କିଏ ଚିନ୍ତିତ ହେବ?
12.104.49
अन्यत्रोपनता ह्यापत्पुरुषं तोषयत्युत ।
तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ॥ १२.१०४.४९ ॥
ଅନ୍ୟଠାରୁ ଆସିଥିବା ବିପଦ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ; ତେଣୁ ସେ ଶାନ୍ତି ପାଏ ନାହିଁ, ‘ମୁଁ ନୁହେଁ’ ଏହି କାରଣରୁ।
12.104.50
अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च ।
पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां तुल्यामापदमात्मनः।
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनस्तथा ॥ १२.१०४.५० ॥
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଓ ଧନ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ବୁଦ୍ଧିରେ ଦେଖ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ବିପଦ ତୁମର ବିପଦ ସଦୃଶ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିରୋଧ କର, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର, ସଂଯମ କର; ମନକୁ ମଧ୍ୟ ସେପରି।
12.104.51
प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेष्वहितेषु च ॥ १२.१०४.५१ ॥
ଏମାନଙ୍କ ପ୍ରତି, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅହିତକାରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମେ ପ୍ରତିରୋଧକାରୀ ନୁହଁ।
12.104.52
प्राप्तिसृष्टेषु भावेषु व्यपकृष्टेष्वसंभवे ।
प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति ॥ १२.१०४.५२ ॥
ପ୍ରାପ୍ତ ଓ ଦତ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ଅପହୃତ ବସ୍ତୁରେ ଏବଂ ଅସମ୍ଭବରେ, ଜ୍ଞାନରେ ତୃପ୍ତ ବୀର ତୁମ ପରି ବ୍ୟକ୍ତି ଶୋକ କରେ ନାହିଁ।
12.104.53
अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंस्थितः ।
ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति ॥ १२.१०४.५३ ॥
ଅଳ୍ପ ଇଚ୍ଛୁକ, ଚଞ୍ଚଳ ନ ହେଉଥିବା, କୋମଳ, ଦମନଶୀଳ, ସୁସ୍ଥିର ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟଯୁକ୍ତ ତୁମ ପରି ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ମୋହଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ।
12.104.54
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ।
नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥ १२.१०४.५४ ॥
କିନ୍ତୁ ତୁମେ କେବେ ହୀନ, କପାଳୀ ପରି ଜୀବିକା ଖୋଜିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—କ୍ରୂର ଆଚରଣ, ଅତିପାପ, ଦୁଃଖଦାୟୀ, କାପୁରୁଷଙ୍କ ଉପଯୁକ୍ତ ଜୀବିକା।
12.104.55
अपि मूलफलाहारो रमस्वैको महावने ।
वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः ॥ १२.१०४.५५ ॥
ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ମହାବନରେ ଏକାକୀ ରମଣ କର; ବାକ୍ୟକୁ ସଂଯତ ରଖ, ଆତ୍ମାକୁ ବଶରେ ରଖ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ ହୁଅ।
12.104.56
सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन हस्तिना ।
यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति ॥ १२.१०४.५६ ॥
ଏହା ପଣ୍ଡିତଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ; ହଳଦଣ୍ଡ ପରି ଦାନ୍ତ ଥିବା ହାତୀ ପରି, ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାକୀ ରମଣ କରିବା ଏବଂ ଅଳ୍ପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା।
12.104.57
महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति ।
एवं नरः स्वत्मानैव कृतप्रज्ञः प्रसीदति ॥ १२.१०४.५७ ॥
ବଡ଼ ହ୍ରଦ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ନିଜେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ସେହିପରି ପ୍ରଜ୍ଞା ସ୍ଥିର ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
12.104.58
एतदेवं गतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ।
असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः।
दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् ॥ १२.१०४.५८ ॥
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ମୋ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ କେବଳ ସୁଖ ଦେଖେ। ହେ ରାଜନ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଅଭାବରେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରଭୃତିଙ୍କଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ, ଏବଂ ଦୈବ ବିରୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଆପଣ କ'ଣ କଲ୍ୟାଣ ମନେ କରନ୍ତି?