മഹാഭാരതം · അധ്യായം 12.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.104.1
धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः ।
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत् ॥ १२.१०४.१ ॥
ധാർമികൻ ധനം ലഭിക്കാതെ, രാജാവിനാലും മന്ത്രിമാരാലും പീഡിതനായി, ഖജനാവിൽനിന്നും ദണ്ഡത്തിൽനിന്നും ച്യുതനായി, സുഖം ആഗ്രഹിച്ച് എങ്ങനെ ജീവിക്കണം?
12.104.2
अत्रायं क्षेमदर्शीय इतिहासोऽनुगीयते ।
तत्तेऽह संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१०४.२ ॥
ഇവിടെ ക്ഷേമദർശി എന്ന ഈ ഇതിഹാസം പാടപ്പെടുന്നു. യുധിഷ്ഠിരാ, അത് ഞാൻ നിനക്ക് പൂർണ്ണമായി പറയാം; അത് ഗ്രഹിക്കൂ.
12.104.3
क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबलः पुरा ।
मुनिं कालकवृक्षीयमाजमामेति नः श्रुतम्।
तं पप्रच्छानुसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः ॥ १२.१०४.३ ॥
ക്ഷേമദർശി എന്ന രാജകുമാരൻ, മുമ്പ് ബലം ക്ഷയിച്ചവനായി, കാലകവൃക്ഷീയ മുനിയുടെ അടുക്കൽ ചെന്നതായി ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്; കഠിനമായ ആപത്തിലകപ്പെട്ട് അദ്ദേഹത്തെ പിടിച്ചുകൊണ്ട് ചോദിച്ചു.
12.104.4
अर्थेषु मागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः ।
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति ॥ १२.१०४.४ ॥
ധനാന്വേഷണത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട മനുഷ്യൻ വീണ്ടും വീണ്ടും പരിശ്രമിച്ചിട്ടും, എന്നെപ്പോലെയുള്ളവൻ രാജ്യം നേടാതിരുന്നാൽ, ബ്രഹ്മൻ, അവൻ എന്തു ചെയ്യണം?
12.104.5
अन्यत्र मरणाद्दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात् ।
क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम ॥ १२.१०४.५ ॥
മരണം ഒഴികെ, ദൈന്യം ഒഴികെ, പരാശ്രയം ഒഴികെ, നീചമായ ആചാരം ഒഴികെ—ഓ സത്തമാ, അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ.
12.104.6
व्याधिनां चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा ।
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत् ॥ १२.१०४.६ ॥
രോഗങ്ങളാലോ മാനസികമോ മറ്റൊരു വിധത്തിലോ ഉള്ള ദുരിതത്തിൽ അകപ്പെട്ടവന് നിന്നെപ്പോലെയുള്ള ബഹുശ്രുതനും കൃതപ്രജ്ഞനും ശരണമായിരിക്കണം.
12.104.7
निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते ।
त्वक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वा बुद्धिमयं वसु ॥ १२.१०४.७ ॥
കാമങ്ങളിൽ വിരക്തനായി അവയെ നിയന്ത്രിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ സുഖത്തിൽ വളരുന്നു. പ്രീതിയും ശോകവും ഉപേക്ഷിച്ച് ബുദ്ധിമയമായ സമ്പത്ത് നേടുന്നു.
12.104.8
सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् ।
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्नगता इव ॥ १२.१०४.८ ॥
സമ്പത്തിനെ ആശ്രയിച്ച സുഖമുള്ളവരെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ദുഃഖിക്കുന്നു. എന്റെ പല സമ്പത്തുകളും സ്വപ്നത്തിൽ പോയതുപോലെ നശിച്ചു.
12.104.9
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये ।
वयं त्वेतान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥ १२.१०४.९ ॥
മഹത്തായ സമ്പത്ത് ഉപേക്ഷിക്കുന്നവർ ദുഷ്കരമായ കാര്യം ചെയ്യുന്നു. എന്നാൽ അസത്തായവയെപ്പോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ നമുക്ക് കഴിയുന്നില്ല.
12.104.10
इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रिया च्युतम् ।
यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥ १२.१०४.१० ॥
ഈ അവസ്ഥയിലെത്തി, ദീനനായി, പീഡിതനായി, ഐശ്വര്യത്തിൽ നിന്ന് വീണുപോയ എന്നോട്, ബ്രഹ്മാവേ, ഇവിടെയുള്ള മറ്റ് സുഖം എന്തോ അത് ഉപദേശിച്ചാലും.
12.104.11
कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता ।
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः ॥ १२.१०४.११ ॥
കൗസല്യൻ ഇപ്രകാരം ബുദ്ധിമാനായ രാജപുത്രനാൽ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, മഹാതേജസ്വിയായ കാലകവൃക്ഷീയ മുനി മറുപടി പറഞ്ഞു.
12.104.12
पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः ।
अनित्यं सर्वमेवैतदहं च मम चास्ति यत् ॥ १२.१०४.१२ ॥
മുമ്പുതന്നെ നിന്റെ ബുദ്ധി ഇപ്രകാരം ആയിരിക്കണമായിരുന്നു, അറിയുന്നവനേ. ഇതെല്ലാം അനിത്യമാണ് — ഞാനും, എന്റേതായതും.
12.104.13
यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् ।
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः ॥ १२.१०४.१३ ॥
നീ എന്തിനെ 'ഉണ്ട്' എന്നു കരുതുന്നുവോ അതെല്ലാം 'ഇല്ല' എന്നു അറിയുക. ഇങ്ങനെ ജ്ഞാനി കഠിനമായ ആപത്തിൽ പെട്ടാലും ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.
12.104.14
यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति ।
एवं विदितवेद्यस्त्वमनर्थेभ्यः प्रमोक्ष्यसे ॥ १२.१०४.१४ ॥
കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതും സ്ഥിരമല്ല. ഇങ്ങനെ അറിയേണ്ടത് അറിഞ്ഞ നീ അനർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും.
12.104.15
ये च पूर्वसमारम्भा ये च पूर्वतरे परे ।
सर्वं नास्तीति ते चैव तज्ज्ञात्वा को नु संज्वरेत् ॥ १२.१०४.१५ ॥
മുൻ ആരംഭങ്ങളും അവയ്ക്കു മുമ്പും പിമ്പുമുള്ളതെല്ലാം ഇല്ല. അതറിഞ്ഞ ശേഷം ആരാണ് ദുഃഖിക്കുക?
12.104.16
भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भविष्यति ।
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोचेत स कथं नरः ॥ १२.१०४.१६ ॥
ഇത് ഉണ്ടായിരുന്നിട്ട് വീണ്ടും ഇല്ലാതാകുന്നു; ഇല്ലാതിരുന്നത് ഉണ്ടായി വീണ്ടും ഉണ്ടാകും. ദുഃഖത്തിൽ ഒരു ശക്തിയുമില്ല; പിന്നെ ആ മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ ദുഃഖിക്കും?
12.104.17
क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि वा ॥ १२.१०४.१७ ॥
രാജാവേ! ഇന്ന് നിന്റെ പിതാവ് എവിടെ? ഇന്ന് നിന്റെ പിതാമഹൻ എവിടെ? ഇന്ന് നീ അവരെ കാണുന്നില്ല; അവരും നിന്നെ കാണുന്നില്ല.
12.104.18
आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि ।
बुद्ध्या चैवानुबुद्ध्यस्व ध्रुवं हि न च विद्यते ॥ १२.१०४.१८ ॥
നിന്റെ തന്നെ നിലയില്ലായ്മ കണ്ടിട്ടും അവർക്കുവേണ്ടി നീ എന്തിനു ദുഃഖിക്കുന്നു? ബുദ്ധികൊണ്ടുതന്നെ മനസ്സിലാക്കുക, സ്ഥിരമായത് ഒന്നുമില്ല.
12.104.19
अहं च त्वं च नृपते सुहृदः शत्रवश्च ते ।
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ॥ १२.१०४.१९ ॥
ഹേ രാജാവേ! ഞാനും നീയും നിന്റെ സുഹൃത്തുക്കളും ശത്രുക്കളും — നാമെല്ലാവരും തീർച്ചയായും ഉണ്ടാകില്ല; എല്ലാം ഉണ്ടാകില്ല.
12.104.20
ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात् ॥ १२.१०४.२० ॥
ഇരുപതോ മുപ്പതോ വയസ്സുള്ള മനുഷ്യർ — അവരെല്ലാവരും നൂറു ശരത്കാലങ്ങൾക്കു മുമ്പേ മരിക്കും.
12.104.21
अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्यते पूरुषः ।
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः ॥ १२.१०४.२१ ॥
വലിയ സമ്പത്തിൽനിന്നുപോലും മനുഷ്യൻ മോചിതനാകുന്നില്ലെങ്കിലും, 'ഇത് എന്റേതല്ല' എന്നു കരുതി തനിക്കു പ്രിയമായത് ചെയ്യണം.
12.104.22
अनागतं यन्न ममेति विद्या ।
दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्।
दिष्टं बलीय इति मन्यमाना ।
स्ते पण्डितास्तत्सतां वृत्तिमाहुः ॥ १२.१०४.२२ ॥
വരാനിരിക്കുന്നത് എന്റേതല്ലെന്ന് അറിയണം; കഴിഞ്ഞുപോയതും എന്റേതല്ലെന്ന് അറിയണം; വിധിയാണ് ബലവാൻ എന്നു കരുതുന്ന ആ പണ്ഡിതന്മാർ അതിനെ സജ്ജനങ്ങളുടെ നടപ്പ് എന്നു പറയുന്നു.
12.104.23
अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते ।
बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः ॥ १२.१०४.२३ ॥
ദരിദ്രരും ജീവിക്കുന്നു; രാജ്യം ഭരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ബുദ്ധിയും പൗരുഷവും ഉള്ള ജനങ്ങൾ നിന്നോടു തുല്യരോ നിന്നെക്കാൾ മേലോ ആണ്.
12.104.24
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः ।
किं न त्वं तैर्नरैः श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः ॥ १२.१०४.२४ ॥
അവർ നിന്നെപ്പോലെ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് നീയും ദുഃഖിക്കരുത്. ആ മനുഷ്യരെക്കാൾ നീ ശ്രേഷ്ഠനല്ലേ, അല്ലെങ്കിൽ ബുദ്ധിയിലും പൗരുഷത്തിലും അവരോടു തുല്യനല്ലേ?
12.104.25
यादृच्छिकं सर्वमासीत्तद्राज्यमिति चिन्तये ।
ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज ॥ १२.१०४.२५ ॥
ആ രാജ്യമെല്ലാം യാദൃച്ഛികമായിരുന്നുവെന്ന് ഞാൻ ചിന്തിക്കുന്നു. ഓ ദ്വിജാ, ഇതെല്ലാം മഹാകാലത്താൽ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു.
12.104.26
तस्यैव ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन ।
फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तयन् ॥ १२.१०४.२६ ॥
ഓ തപോധനാ, പ്രവാഹത്തിൽ ഒഴുകിപ്പോകുന്നതുപോലെ, അതും അപഹരിക്കപ്പെടുന്നതിന്റെ ഫലമാണിത് എന്ന് ഞാൻ കാണുന്നു — കിട്ടിയതുകൊണ്ട് ജീവിച്ചുകൊണ്ട്.
12.104.27
अनागतमतीतं च याथातथ्यविनिश्चयात् ।
नानुशोचेत कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव ॥ १२.१०४.२७ ॥
ഓ കൗസല്യാ, യാഥാർത്ഥ്യത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉറച്ച അറിവിൽനിന്ന് ഭാവിയെയും ഭൂതകാലത്തെയും കുറിച്ച് ദുഃഖിക്കരുത്; എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും അങ്ങനെതന്നെ ഇരിക്കുക.
12.104.28
अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन ।
प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥ १२.१०४.२८ ॥
നേടാവുന്ന വസ്തുക്കളെ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, ഒരിക്കലും നേടാനാകാത്തവയെയല്ല; വർത്തമാനം അനുഭവിച്ചുകൊണ്ട്, ഭാവിക്കായി നീ ദുഃഖിക്കരുത്.
12.104.29
यथालब्धोपपन्नार्थैस्तथा कौसल्य रंस्यसे ।
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि ॥ १२.१०४.२९ ॥
ഓ കൗസല്യാ, ലഭിച്ചതുകൊണ്ടും കിട്ടിയ വസ്തുക്കൾകൊണ്ടും നീ സന്തോഷിക്കും. ശുദ്ധമായ സ്വഭാവത്താൽ, ശ്രീ നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും നീ ദുഃഖിക്കുന്നില്ലേ?
12.104.30
पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभोग्यो हि दुर्मतिः ।
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थश्च न मृष्यते ॥ १२.१०४.३० ॥
മുമ്പ് അനുഭവിച്ചിരുന്നതിനാൽ, ഭോഗങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ ദുർമ്മതിയാണ്; അവൻ എപ്പോഴും സ്രഷ്ടാവിനെ നിന്ദിക്കുന്നു, സമ്പത്ത് നേടിയവനും അത് സഹിക്കുന്നില്ല.
12.104.31
अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् ।
एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते ॥ १२.१०४.३१ ॥
അയോഗ്യരായ മറ്റുള്ളവരെപ്പോലും അവൻ ധനികരെക്കാൾ ഉന്നതരായി കരുതുന്നു. ഈ കാരണത്താൽ ഈ ദുഃഖം വീണ്ടും വീണ്ടും അവനെ പിന്തുടരുന്നു.
12.104.32
ईर्ष्याभिमानसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः ।
कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप ॥ १२.१०४.३२ ॥
ഹേ രാജാവേ, അസൂയയും അഹങ്കാരവും നിറഞ്ഞ്, തങ്ങളെ പുരുഷന്മാരെന്ന് കരുതുന്നവരുണ്ട്. ഹേ ജ്ഞാനീ, കോസലാധിപാ, നീ അങ്ങനെയല്ലേ? നീ അസൂയാലുവല്ലേ?
12.104.33
सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा ।
अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते नराः।
अभिनिष्यन्दते देही श्रीभूतश्च द्विषज्जनात् ॥ १२.१०४.३३ ॥
മറ്റുള്ളവരുടെ ഐശ്വര്യം സഹിക്കുക, അത് നിന്നിൽ ഇല്ലെങ്കിലും. സമർത്ഥരായ മനുഷ്യർ മറ്റുള്ളവരിലുള്ള ഐശ്വര്യവും അനുഭവിക്കുന്നു. ദേഹി ലക്ഷ്മിയായി മാറി ശത്രുജനങ്ങളിൽ നിന്നും പുറത്തുവരുന്നു.
12.104.34
श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः ।
त्यागधर्मविदो धीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत ॥ १२.१०४.३४ ॥
ധർമ്മം പാലിക്കുന്ന മനുഷ്യർ, ത്യാഗധർമ്മം അറിയുന്ന ധീരർ, ഐശ്വര്യവും പുത്രപൗത്രന്മാരെയും തന്നെ സ്വയം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
12.104.35
त्यक्तं स्वायंभुवे वंशे शुभेन भरतेन च ।
नानारत्नसमाकीर्णं राज्यं स्फीतमिति श्रुतम् ॥ १२.१०४.३५ ॥
സ്വായംഭുവ വംശത്തിൽ ശുഭനായ ഭരതനും അനേകം രത്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സമൃദ്ധമായ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചതായി കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
12.104.36
तथाऽन्यैर्भूमिपालैश्च त्यक्तं राज्यं महोदयम् ।
त्यक्त्वा राज्यानि ते सर्वे वने वन्यफलाशिनः।
गताश्च तपसः पारं दुःखस्यान्तं च भूमिपा ॥ १२.१०४.३६ ॥
അതുപോലെ മറ്റു രാജാക്കന്മാരും മഹത്തായ ഉദയമുള്ള രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചു. രാജ്യങ്ങൾ വിട്ട് അവരെല്ലാം കാട്ടിൽ കാട്ടുപഴങ്ങൾ ഭക്ഷിച്ച് തപസ്സിന്റെ അക്കരെയും ദുഃഖത്തിന്റെ അവസാനവും പ്രാപിച്ചു.
12.104.37
बहुसंकुसुकं दृष्ट्वा विधित्सासाधनेन च ।
तथान्ये संत्यजन्त्येव मत्वा परमदुर्लभम् ॥ १२.१०४.३७ ॥
അനേകം മുള്ളുകളാൽ നിറഞ്ഞതെന്ന് കണ്ട്, പ്രവർത്തിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹത്തിന്റെ ഉപാധിയാൽ, അത് അത്യന്തം ദുർലഭമെന്ന് കരുതി മറ്റുള്ളവർ അതിനെ ത്യജിക്കുന്നു.
12.104.38
त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे ।
अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराधीनानुपद्रवान् ॥ १२.१०४.३८ ॥
നീ വീണ്ടും ജ്ഞാനിയുടെ രൂപത്തിലിരുന്നിട്ടും ദീനനായി വേദനിക്കുന്നു; ആഗ്രഹിക്കാൻ പാടില്ലാത്തവയും പരാധീനവും ഉപദ്രവകരവുമായ വസ്തുക്കളെ നീ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്.
12.104.39
तां बुद्धिमनुविज्ञाय त्वमेवैनान्परित्यज ।
अनर्थाश्चार्थरूपेण ह्यर्थाश्चानर्थरूपिणः ॥ १२.१०४.३९ ॥
ആ ബുദ്ധിയെ നന്നായി മനസ്സിലാക്കി, നീ തന്നെ ഇവയെ ഉപേക്ഷിക്കുക; അനർത്ഥങ്ങൾ അർത്ഥരൂപത്തിലും അർത്ഥങ്ങൾ അനർത്ഥരൂപത്തിലും ഇരിക്കുന്നു.
12.104.40
अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशा भवन्त्युत ।
अनित्यं तत्सुखं मत्वा श्रियमन्ये न लिप्सते ॥ १२.१०४.४० ॥
ചിലർക്ക് സമ്പത്തിനുവേണ്ടിത്തന്നെ സമ്പത്ത് നശിക്കുന്നു. ആ സുഖം അനിത്യമെന്ന് കരുതി മറ്റുള്ളവർ ഐശ്വര്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.
12.104.41
रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते ।
तथा तस्येहमानस्य संरम्भोऽपि विनश्यति ॥ १२.१०४.४१ ॥
സമ്പത്തിൽ രമിക്കുന്ന ആരും മറ്റൊന്നിനെ ശ്രേയസ്കരമായി കാണുന്നില്ല. അങ്ങനെ പരിശ്രമിക്കുന്ന അയാളുടെ ഉത്സാഹവും നശിക്കുന്നു.
12.104.42
कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यथा कौसल्य नश्यति ।
तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः ॥ १२.१०४.४२ ॥
ഹേ കൗസല്യ, കഷ്ടപ്പെട്ട് ലഭിച്ച ആഗ്രഹിച്ച വസ്തു നശിക്കുമ്പോൾ, വഴി തകർന്ന ആ മനുഷ്യൻ സമ്പത്തിൽ വിരക്തനാകുന്നു.
12.104.43
अनित्यां तां श्रियं मत्वा श्रियं वा कः परीप्सति ॥ १२.१०४.४३ ॥
ആ സമ്പത്ത് അനിത്യമാണെന്ന് അറിഞ്ഞശേഷം, സമ്പത്ത് ആരാണ് ആഗ്രഹിക്കുക?
12.104.44
धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः ।
परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात् ॥ १२.१०४.४४ ॥
നല്ല കുലത്തിൽ ജനിച്ച ചിലർ ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിക്കുന്നു; പരലോകസുഖം ആഗ്രഹിച്ച് ലൗകിക കാര്യങ്ങളിൽനിന്ന് വിരക്തരാകുന്നു.
12.104.45
जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः ।
न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते ॥ १२.१०४.४५ ॥
ധനലോഭത്തിൽ മുഴുകിയ ചിലർ ജീവനും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; ധനമില്ലാതെ ജീവിതത്തെ ജീവിതമായി മനുഷ്യർ കരുതുന്നില്ല.
12.104.46
पश्य चैषां कृपणतां पश्य चैषामबुद्धिताम् ।
अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः ॥ १२.१०४.४६ ॥
ഇവരുടെ പിശുക്ക് നോക്കുക, ഇവരുടെ അവിവേകം നോക്കുക; അസ്ഥിരമായ ജീവിതത്തിൽ മോഹത്താൽ അവർ ധനതൃഷ്ണയെ ആശ്രയിക്കുന്നു.
12.104.47
संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते ।
संयोगे च वियोगान्ते कोनु विप्रणयेन्मनः ॥ १२.१०४.४७ ॥
സഞ്ചയത്തിന്റെ അന്തം നാശം, ജീവിതത്തിന്റെ അന്തം മരണം, സംയോഗത്തിന്റെ അന്തം വിയോഗം; അങ്ങനെയിരിക്കെ ആര് തന്റെ മനസ്സിനെ അതിൽനിന്ന് പിന്തിരിപ്പിക്കാതിരിക്കും?
12.104.48
धनं वा पुरुषो राजन्पुरुषं वा पुनर्धनम् ।
अवश्यं प्रजहात्येव तद्विद्वान्कोनु संज्वरेत् ॥ १२.१०४.४८ ॥
രാജാവേ, ധനം മനുഷ്യനെയോ, മനുഷ്യൻ ധനത്തെയോ തീർച്ചയായും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; അത് അറിയുന്ന പണ്ഡിതൻ ആരാണ് വ്യാകുലപ്പെടുക?
12.104.49
अन्यत्रोपनता ह्यापत्पुरुषं तोषयत्युत ।
तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ॥ १२.१०४.४९ ॥
മറ്റൊരിടത്തുനിന്ന് വന്ന ആപത്ത് മനുഷ്യനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ ശാന്തി നേടുന്നില്ല, ‘ഞാനല്ല’ എന്ന കാരണത്താൽ.
12.104.50
अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च ।
पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां तुल्यामापदमात्मनः।
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनस्तथा ॥ १२.१०४.५० ॥
മറ്റുള്ളവരുടെ സുഹൃത്തുക്കളും സമ്പത്തും പോലും നശിക്കുന്നു. ബുദ്ധിയാൽ കാണുക, മനുഷ്യരുടെ ആപത്ത് നിന്റേതിന് തുല്യമാണ്. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ തടയുക, നിയന്ത്രിക്കുക, സംയമിക്കുക; മനസ്സിനെയും അങ്ങനെതന്നെ.
12.104.51
प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेष्वहितेषु च ॥ १२.१०४.५१ ॥
ഇവരോടും, ദുർബലരോടും, അഹിതരോടും നീ തടുക്കുന്നവനല്ല.
12.104.52
प्राप्तिसृष्टेषु भावेषु व्यपकृष्टेष्वसंभवे ।
प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति ॥ १२.१०४.५२ ॥
ലഭിച്ചവയിലും നൽകപ്പെട്ടവയിലും, അപഹരിക്കപ്പെട്ടവയിലും, അസാധ്യതയിലും, ജ്ഞാനത്താൽ തൃപ്തനായ വീരനായ നിന്നെപ്പോലുള്ളവൻ ദുഃഖിക്കുന്നില്ല.
12.104.53
अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंस्थितः ।
ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति ॥ १२.१०४.५३ ॥
അല്പം മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്ന, ചലിക്കാത്ത, മൃദുവായ, അടക്കമുള്ള, നന്നായി സ്ഥിരപ്പെട്ട, ബ്രഹ്മചര്യമുള്ള നിന്നെപ്പോലുള്ളവൻ മോഹിക്കുന്നില്ല.
12.104.54
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ।
नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥ १२.१०४.५४ ॥
എന്നാൽ നീ ഒരിക്കലും നീചമായ, കപാലിയെപ്പോലുള്ള ഉപജീവനം തേടരുത്—ക്രൂരമായ നടപ്പുള്ള, അതിപാപമായ, ദുഃഖകരമായ, ഭീരുക്കൾക്ക് യോജിച്ച ഒന്ന്.
12.104.55
अपि मूलफलाहारो रमस्वैको महावने ।
वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः ॥ १२.१०४.५५ ॥
വേരുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിച്ച്, മഹാവനത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് രമിക്കുക; വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച്, ആത്മാവിനെ അടക്കി, സർവ്വഭൂതങ്ങളോടും ദയയോടെ വർത്തിക്കുക.
12.104.56
सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन हस्तिना ।
यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति ॥ १२.१०४.५६ ॥
ഇത് പണ്ഡിതന് യോജിച്ചതാണ്; കലപ്പത്തണ്ടുപോലെ കൊമ്പുള്ള ആനപോലെ, കാട്ടിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് രമിച്ച്, അല്പംകൊണ്ടു തൃപ്തനാകുന്നത്.
12.104.57
महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति ।
एवं नरः स्वत्मानैव कृतप्रज्ञः प्रसीदति ॥ १२.१०४.५७ ॥
വലിയ തടാകം ഇളകിയാലും തനിയെ ശാന്തമാകുന്നു; അതുപോലെ, ബുദ്ധി ഉറച്ച മനുഷ്യൻ സ്വയം തന്നെ ശാന്തനാകുന്നു.
12.104.58
एतदेवं गतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ।
असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः।
दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् ॥ १२.१०४.५८ ॥
ഈ അവസ്ഥയിലെത്തിയ എനിക്ക് ഞാൻ മാത്രം സുഖം കാണുന്നു. രാജാവേ, ഐശ്വര്യമില്ലാതെ, മന്ത്രിമാരും മറ്റും ഇല്ലാതെ, ദൈവം എതിരായി നിൽക്കുമ്പോൾ, നിങ്ങൾ എന്താണ് ശ്രേയസ്സായി കരുതുന്നത്?