ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.104.1
धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः ।
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत् ॥ १२.१०४.१ ॥
ਧਾਰਮਿਕ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਨਾ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਾਇਆ ਜਾ ਕੇ, ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਅਤੇ ਦੰਡ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵੇ?
12.104.2
अत्रायं क्षेमदर्शीय इतिहासोऽनुगीयते ।
तत्तेऽह संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१०४.२ ॥
ਇੱਥੇ ਕ੍ਸ਼ੇਮਦਰਸ਼ੀ ਨਾਮਕ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ।
12.104.3
क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबलः पुरा ।
मुनिं कालकवृक्षीयमाजमामेति नः श्रुतम्।
तं पप्रच्छानुसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः ॥ १२.१०४.३ ॥
ਕ੍ਸ਼ੇਮਦਰਸ਼ੀ ਨਾਮਕ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਿਸਦਾ ਬਲ ਪਹਿਲਾਂ ਖੀਣ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਾਲਕਵ੍ਰਿਕ੍ਸ਼ੀਯ ਨਾਮਕ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ ਸੀ ਇਹ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਕਠਿਨ ਵਿਪਤਾ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।
12.104.4
अर्थेषु मागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः ।
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति ॥ १२.१०४.४ ॥
ਧਨ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਮਨੁੱਖ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਰਾਜ ਨਾ ਪਾਵੇ, ਤਾਂ ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਉਹ ਕੀ ਕਰੇ?
12.104.5
अन्यत्र मरणाद्दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात् ।
क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम ॥ १२.१०४.५ ॥
ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਦੈਨ੍ਯ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪਰਾਏ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਨੀਚ ਆਚਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ—ਹੇ ਸਤਮ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
12.104.6
व्याधिनां चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा ।
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत् ॥ १२.१०४.६ ॥
ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਬਹੁਸ਼ਰੁਤ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਪ੍ਰਜ੍ਞ ਸ਼ਰਨ ਹੋਵੇ।
12.104.7
निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते ।
त्वक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वा बुद्धिमयं वसु ॥ १२.१०४.७ ॥
ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਬੁੱਧੀਰੂਪ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
12.104.8
सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् ।
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्नगता इव ॥ १२.१०४.८ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਧਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮੈਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਧਨ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।
12.104.9
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये ।
वयं त्वेतान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥ १२.१०४.९ ॥
ਜੋ ਮਹਾਨ ਧਨ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਤ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।
12.104.10
इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रिया च्युतम् ।
यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥ १२.१०४.१० ॥
ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ, ਦੀਨ, ਪੀੜਤ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਮੈਨੂੰ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇੱਥੇ ਜੋ ਹੋਰ ਸੁਖ ਹੈ ਉਹ ਦੱਸੋ।
12.104.11
कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता ।
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः ॥ १२.१०४.११ ॥
ਕੌਸਲ੍ਯ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਖੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਕਾਲਕਵ੍ਰਿਕਸ਼ੀਯ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
12.104.12
पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः ।
अनित्यं सर्वमेवैतदहं च मम चास्ति यत् ॥ १२.१०४.१२ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੇਰੀ ਇਹ ਬੁੱਧੀ ਬਣ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ, ਹੇ ਜਾਣਕਾਰ। ਇਹ ਸਭ ਅਨਿੱਤ ਹੈ — ਮੈਂ ਅਤੇ ਜੋ ਮੇਰਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ।
12.104.13
यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् ।
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः ॥ १२.१०४.१३ ॥
ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ 'ਹੈ' ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ 'ਨਹੀਂ ਹੈ' ਜਾਣ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨੀ ਕਠਿਨ ਆਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
12.104.14
यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति ।
एवं विदितवेद्यस्त्वमनर्थेभ्यः प्रमोक्ष्यसे ॥ १२.१०४.१४ ॥
ਜੋ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਅਤੇ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਤੂੰ ਅਨਰਥਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।
12.104.15
ये च पूर्वसमारम्भा ये च पूर्वतरे परे ।
सर्वं नास्तीति ते चैव तज्ज्ञात्वा को नु संज्वरेत् ॥ १२.१०४.१५ ॥
ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਆਰੰਭ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਭਲਾ ਕੌਣ ਸੋਗ ਕਰੇਗਾ?
12.104.16
भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भविष्यति ।
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोचेत स कथं नरः ॥ १२.१०४.१६ ॥
ਇਹ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਹੀਂ ਸੀ ਉਹ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੋਗ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ?
12.104.17
क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि वा ॥ १२.१०४.१७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਦਾਦਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਅੱਜ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਸ਼ਾਇਦ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
12.104.18
आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि ।
बुद्ध्या चैवानुबुद्ध्यस्व ध्रुवं हि न च विद्यते ॥ १२.१०४.१८ ॥
ਆਪਣੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵੇਖਦਿਆਂ ਵੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝ, ਪੱਕਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
12.104.19
अहं च त्वं च नृपते सुहृदः शत्रवश्च ते ।
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ॥ १२.१०४.१९ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ, ਤੂੰ, ਤੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵੈਰੀ — ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ; ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
12.104.20
ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात् ॥ १२.१०४.२० ॥
ਵੀਹ ਜਾਂ ਤੀਹ ਸਾਲ ਦੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਰ ਜਾਣਗੇ।
12.104.21
अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्यते पूरुषः ।
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः ॥ १२.१०४.२१ ॥
ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਤੋਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਜੇ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ 'ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ' ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਹੈ ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.104.22
अनागतं यन्न ममेति विद्या ।
दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्।
दिष्टं बलीय इति मन्यमाना ।
स्ते पण्डितास्तत्सतां वृत्तिमाहुः ॥ १२.१०४.२२ ॥
ਜੋ ਅਗਾਂਹ ਆਵੇਗਾ ਉਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਬੀਤ ਗਿਆ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਦੈਵ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪੰਡਿਤ ਉਸਨੂੰ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਆਚਰਣ ਆਖਦੇ ਹਨ।
12.104.23
अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते ।
बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः ॥ १२.१०४.२३ ॥
ਗਰੀਬ ਵੀ ਜੀਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵੀ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.104.24
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः ।
किं न त्वं तैर्नरैः श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः ॥ १२.१०४.२४ ॥
ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵੀ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ। ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ?
12.104.25
यादृच्छिकं सर्वमासीत्तद्राज्यमिति चिन्तये ।
ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज ॥ १२.१०४.२५ ॥
ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਾ ਰਾਜ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਹੇ ਦਵਿਜ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਕਾਲ ਦੁਆਰਾ ਖੋਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
12.104.26
तस्यैव ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन ।
फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तयन् ॥ १२.१०४.२६ ॥
ਹੇ ਤਪੋਧਨ, ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਵਹਿ ਜਾਣ ਵਾਂਗ, ਉਸੇ ਦੇ ਖੋਹੇ ਜਾਣ ਦਾ ਇਹੀ ਫਲ ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ — ਜੋ ਮਿਲੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਜੀਂਦੇ ਹੋਏ।
12.104.27
अनागतमतीतं च याथातथ्यविनिश्चयात् ।
नानुशोचेत कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव ॥ १२.१०४.२७ ॥
ਹੇ ਕੌਸਲ੍ਯ, ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਪੱਕੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਬੀਤੇ ਲਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹੋ।
12.104.28
अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन ।
प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥ १२.१०४.२८ ॥
ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਦੇ ਵੀ ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਉਸ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ, ਤੂੰ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ।
12.104.29
यथालब्धोपपन्नार्थैस्तथा कौसल्य रंस्यसे ।
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि ॥ १२.१०४.२९ ॥
ਹੇ ਕੌਸਲ੍ਯ, ਜੋ ਮਿਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਵਸਤਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਖੁਸ਼ ਰਹੇਂਗਾ। ਸ਼ੁੱਧ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੀ ਤੂੰ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?
12.104.30
पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभोग्यो हि दुर्मतिः ।
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थश्च न मृष्यते ॥ १२.१०४.३० ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਭੋਗਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਦੁਰਮਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਪਦਾਰਥ ਮਿਲੇ ਹਨ ਉਹ ਵੀ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.104.31
अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् ।
एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते ॥ १२.१०४.३१ ॥
ਅਯੋਗ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਧਨਵਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.104.32
ईर्ष्याभिमानसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः ।
कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप ॥ १२.१०४.३२ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਾਗਿਆ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਸ੍ਵਾਮੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਈਰਖਾਲੂ ਨਹੀਂ?
12.104.33
सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा ।
अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते नराः।
अभिनिष्यन्दते देही श्रीभूतश्च द्विषज्जनात् ॥ १२.१०४.३३ ॥
ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਸਮਰੱਥ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਵੀ ਭੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀ ਜਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
12.104.34
श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः ।
त्यागधर्मविदो धीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत ॥ १२.१०४.३४ ॥
ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਤਿਆਗ-ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਧੀਰ ਪੁਰਸ਼ ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.104.35
त्यक्तं स्वायंभुवे वंशे शुभेन भरतेन च ।
नानारत्नसमाकीर्णं राज्यं स्फीतमिति श्रुतम् ॥ १२.१०४.३५ ॥
ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਭਰਤ ਨੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਰਾਜ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਐਸਾ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
12.104.36
तथाऽन्यैर्भूमिपालैश्च त्यक्तं राज्यं महोदयम् ।
त्यक्त्वा राज्यानि ते सर्वे वने वन्यफलाशिनः।
गताश्च तपसः पारं दुःखस्यान्तं च भूमिपा ॥ १२.१०४.३६ ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮਹਾਨ ਉਦੈ ਵਾਲਾ ਰਾਜ ਤਿਆਗਿਆ। ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਬਨ ਵਿੱਚ ਬਨ ਦੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਤਪ ਦੇ ਪਾਰ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।
12.104.37
बहुसंकुसुकं दृष्ट्वा विधित्सासाधनेन च ।
तथान्ये संत्यजन्त्येव मत्वा परमदुर्लभम् ॥ १२.१०४.३७ ॥
ਬਹੁਤ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
12.104.38
त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे ।
अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराधीनानुपद्रवान् ॥ १२.१०४.३८ ॥
ਤੂੰ ਫਿਰ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਵੀ ਦੀਨ ਹੋ ਕੇ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਚਾਹੁਣ ਯੋਗ, ਪਰਾਧੀਨ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਦਾਇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।
12.104.39
तां बुद्धिमनुविज्ञाय त्वमेवैनान्परित्यज ।
अनर्थाश्चार्थरूपेण ह्यर्थाश्चानर्थरूपिणः ॥ १२.१०४.३९ ॥
ਉਸ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇ; ਅਨਰਥ ਅਰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਰਥ ਵੀ ਅਨਰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.104.40
अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशा भवन्त्युत ।
अनित्यं तत्सुखं मत्वा श्रियमन्ये न लिप्सते ॥ १२.१०४.४० ॥
ਕਈਆਂ ਦਾ ਧਨ-ਨਾਸ਼ ਧਨ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸੁਖ ਨੂੰ ਅਨਿੱਤ ਮੰਨ ਕੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
12.104.41
रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते ।
तथा तस्येहमानस्य संरम्भोऽपि विनश्यति ॥ १२.१०४.४१ ॥
ਧਨ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਉਸਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.104.42
कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यथा कौसल्य नश्यति ।
तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः ॥ १२.१०४.४२ ॥
ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਇੱਛਤ ਵਸਤੂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸਦਾ ਕ੍ਰਮ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਧਨ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.104.43
अनित्यां तां श्रियं मत्वा श्रियं वा कः परीप्सति ॥ १२.१०४.४३ ॥
ਉਸ ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਅਨਿੱਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਦੌਲਤ ਦੀ ਕੌਣ ਇੱਛਾ ਕਰੇਗਾ?
12.104.44
धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः ।
परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात् ॥ १२.१०४.४४ ॥
ਚੰਗੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਕਈ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਸੁੱਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਲੌਕਿਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.104.45
जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः ।
न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते ॥ १२.१०४.४५ ॥
ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਕਈ ਲੋਕ ਜਾਨ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।
12.104.46
पश्य चैषां कृपणतां पश्य चैषामबुद्धिताम् ।
अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः ॥ १२.१०४.४६ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੰਜੂਸੀ ਵੇਖੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਖਤਾ ਵੇਖੋ; ਅਸਥਿਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
12.104.47
संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते ।
संयोगे च वियोगान्ते कोनु विप्रणयेन्मनः ॥ १२.१०४.४७ ॥
ਸੰਚੇ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾਸ਼ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਮੌਤ ਹੈ, ਸੰਯੋਗ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਯੋਗ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੌਣ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਸ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਾਵੇਗਾ?
12.104.48
धनं वा पुरुषो राजन्पुरुषं वा पुनर्धनम् ।
अवश्यं प्रजहात्येव तद्विद्वान्कोनु संज्वरेत् ॥ १२.१०४.४८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਧਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਨੂੰ, ਜ਼ਰੂਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਕੌਣ ਚਿੰਤਤ ਹੋਵੇਗਾ?
12.104.49
अन्यत्रोपनता ह्यापत्पुरुषं तोषयत्युत ।
तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ॥ १२.१०४.४९ ॥
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਈ ਬਿਪਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ‘ਮੈਂ ਹੀ ਨਹੀਂ’ ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ।
12.104.50
अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च ।
पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां तुल्यामापदमात्मनः।
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनस्तथा ॥ १२.१०४.५० ॥
ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਨ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵੇਖ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਿਪਤਾ ਤੇਰੀ ਆਪਣੀ ਵਰਗੀ ਹੀ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ, ਕਾਬੂ ਕਰ, ਸੰਜਮ ਕਰ; ਮਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.104.51
प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेष्वहितेषु च ॥ १२.१०४.५१ ॥
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ, ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਅਤੇ ਅਹਿਤੂਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈਂ।
12.104.52
प्राप्तिसृष्टेषु भावेषु व्यपकृष्टेष्वसंभवे ।
प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति ॥ १२.१०४.५२ ॥
ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਖੋਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਸੰਭਵ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਇਆ ਬਹਾਦਰ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
12.104.53
अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंस्थितः ।
ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति ॥ १२.१०४.५३ ॥
ਥੋੜ੍ਹਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ, ਚੰਚਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਕੋਮਲ, ਦਮਨਸ਼ੀਲ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
12.104.54
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ।
नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥ १२.१०४.५४ ॥
ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨੀਚ, ਕਾਪਾਲੀ ਵਰਗੀ ਰੋਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਣੀ ਚਾਹੀਦੀ—ਕਰੂਰ ਆਚਰਣ ਵਾਲੀ, ਅਤਿ ਪਾਪੀ, ਦੁਖਦਾਈ, ਕਾਇਰਾਂ ਦੇ ਯੋਗ।
12.104.55
अपि मूलफलाहारो रमस्वैको महावने ।
वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः ॥ १२.१०४.५५ ॥
ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ, ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਰਮ; ਬੋਲ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ, ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਰਹਿ।
12.104.56
सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन हस्तिना ।
यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति ॥ १२.१०४.५६ ॥
ਇਹ ਪੰਡਿਤ ਲਈ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ; ਹਲ ਦੇ ਡੰਡੇ ਵਰਗੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਰਮਣਾ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣਾ।
12.104.57
महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति ।
एवं नरः स्वत्मानैव कृतप्रज्ञः प्रसीदति ॥ १२.१०४.५७ ॥
ਵੱਡਾ ਤਲਾਬ ਹਲਚਲ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ ਆਪੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪੇ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.104.58
एतदेवं गतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ।
असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः।
दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् ॥ १२.१०४.५८ ॥
ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਸੁਖ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਅਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੈਵ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਣ ਤੇ, ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਭਲਾਈ ਸਮਝਦੇ ਹੋ?