महाभारत · अध्याय 12.104
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.104.1
धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः ।
च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत् ॥ १२.१०४.१ ॥
धार्मिक माणसाला धन मिळत नाही, राजा आणि अमात्यांकडून छळ होतो, कोषागार आणि दंडाधिकारापासून च्युत होऊन, सुखाची इच्छा धरून तो कसा जगावा?
12.104.2
अत्रायं क्षेमदर्शीय इतिहासोऽनुगीयते ।
तत्तेऽह संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥ १२.१०४.२ ॥
येथे क्षेमदर्शी नावाचा हा इतिहास गायिला जातो. हे युधिष्ठिरा, तो मी तुला पूर्ण सांगेन; तो समज.
12.104.3
क्षेमदर्शी नृपसुतो यत्र क्षीणबलः पुरा ।
मुनिं कालकवृक्षीयमाजमामेति नः श्रुतम्।
तं पप्रच्छानुसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः ॥ १२.१०४.३ ॥
क्षेमदर्शी नावाचा राजपुत्र, पूर्वी ज्याचे बल क्षीण झाले होते, तो कालकवृक्षीय नावाच्या मुनींजवळ गेला असे आम्ही ऐकले आहे; कठीण आपत्तीत सापडून त्याने त्यांना धरून विचारले.
12.104.4
अर्थेषु मागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः ।
अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति ॥ १२.१०४.४ ॥
धनाच्या शोधात असलेला माणूस वारंवार प्रयत्न करूनही, माझ्यासारखा माणूस राज्य मिळवू शकला नाही, तर हे ब्रह्मन्, त्याने काय करावे?
12.104.5
अन्यत्र मरणाद्दैन्यादन्यत्र परसंश्रयात् ।
क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम ॥ १२.१०४.५ ॥
मृत्यू वगळता, दैन्य वगळता, परावलंबन वगळता, क्षुद्र आचरण वगळता—हे सत्तमा, ते मला सांग.
12.104.6
व्याधिनां चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा ।
बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत् ॥ १२.१०४.६ ॥
रोगांनी किंवा मानसिक अथवा इतर संकटांनी ग्रासलेल्या माणसाला तुझ्यासारखा बहुश्रुत आणि कृतप्रज्ञ आश्रय ठरावा.
12.104.7
निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते ।
त्वक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वा बुद्धिमयं वसु ॥ १२.१०४.७ ॥
कामनांविषयी विरक्त होऊन त्यांना आवरणारा मनुष्य सुखात वाढतो. प्रीती आणि शोक सोडून तो बुद्धिरूप धन मिळवतो.
12.104.8
सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् ।
मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्नगता इव ॥ १२.१०४.८ ॥
ज्यांचे सुख धनावर अवलंबून आहे, त्यांच्याविषयी मी शोक करतो. माझी पुष्कळ संपत्ती स्वप्नात गेल्याप्रमाणे नष्ट झाली.
12.104.9
दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये ।
वयं त्वेतान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥ १२.१०४.९ ॥
जे मोठ्या धनाचा त्याग करतात ते कठीण कार्य करतात. पण आम्ही असत् असलेल्या यांचाही त्याग करू शकत नाही.
12.104.10
इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रिया च्युतम् ।
यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥ १२.१०४.१० ॥
या अवस्थेला पोहोचलेल्या, दीन, पीडित, वैभवापासून च्युत झालेल्या मला, हे ब्रह्मन्, येथे जे दुसरे सुख आहे ते सांगा.
12.104.11
कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता ।
मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः ॥ १२.१०४.११ ॥
कौसल्याने असे बुद्धिमान राजपुत्राने विचारल्यावर महातेजस्वी कालकवृक्षीय मुनी उत्तर देऊ लागले.
12.104.12
पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः ।
अनित्यं सर्वमेवैतदहं च मम चास्ति यत् ॥ १२.१०४.१२ ॥
आधीच तुझी ही बुद्धी असायला हवी होती, हे जाणणाऱ्या. हे सर्व अनित्य आहे — मी आणि माझे जे आहे तेही.
12.104.13
यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् ।
एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः ॥ १२.१०४.१३ ॥
जे काही तू 'आहे' असे मानतोस ते सर्व 'नाही' असेच जाण. अशा प्रकारे ज्ञानी माणूस कठीण आपत्तीत सापडला तरी व्यथित होत नाही.
12.104.14
यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति ।
एवं विदितवेद्यस्त्वमनर्थेभ्यः प्रमोक्ष्यसे ॥ १२.१०४.१४ ॥
जे भूत आणि भविष्य आहे ते निश्चित स्थिर राहणार नाही. अशा प्रकारे जाणण्यायोग्य जाणून तू अनर्थांपासून मुक्त होशील.
12.104.15
ये च पूर्वसमारम्भा ये च पूर्वतरे परे ।
सर्वं नास्तीति ते चैव तज्ज्ञात्वा को नु संज्वरेत् ॥ १२.१०४.१५ ॥
जे पूर्वीचे आरंभ आणि जे त्याहूनही आधीचे व नंतरचे आहे ते सर्व नाही. हे जाणून कोण बरे शोक करील?
12.104.16
भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भविष्यति ।
शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोचेत स कथं नरः ॥ १२.१०४.१६ ॥
हे होऊन पुन्हा राहत नाही, आणि जे नव्हते ते होऊन पुढे होईल. शोकात तर काहीच सामर्थ्य नाही, मग तो मनुष्य शोक कसा करील?
12.104.17
क्वनु तेऽद्य पिता राजन्क्वनु तेऽद्य पितामहः ।
न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वां पश्यन्ति तेऽपि वा ॥ १२.१०४.१७ ॥
हे राजा! आज तुझे वडील कुठे आहेत? आज तुझे आजोबा कुठे आहेत? आज तू त्यांना पाहत नाहीस, आणि तेही कदाचित तुला पाहत नसतील.
12.104.18
आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि ।
बुद्ध्या चैवानुबुद्ध्यस्व ध्रुवं हि न च विद्यते ॥ १२.१०४.१८ ॥
स्वतःची अस्थिरता पाहूनही तू त्यांच्यासाठी का शोक करतोस? बुद्धीने समजून घे, स्थिर असे काहीच नाही.
12.104.19
अहं च त्वं च नृपते सुहृदः शत्रवश्च ते ।
अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ॥ १२.१०४.१९ ॥
हे राजा! मी, तू, तुझे मित्र आणि शत्रू — आपण सर्व निश्चितच राहणार नाही; सर्वकाही राहणार नाही.
12.104.20
ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः ।
अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात् ॥ १२.१०४.२० ॥
वीस किंवा तीस वर्षांचे जे मानव आहेत, ते सर्वजण शंभर शरद ऋतूंपूर्वीच मरतील.
12.104.21
अपि चेन्महतो वित्तान्न प्रमुच्यते पूरुषः ।
नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः ॥ १२.१०४.२१ ॥
मोठ्या संपत्तीपासूनही माणूस मुक्त होत नसला तरी, 'हे माझे नाही' असे मानून त्याने स्वतःला प्रिय असे करावे.
12.104.22
अनागतं यन्न ममेति विद्या ।
दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात्।
दिष्टं बलीय इति मन्यमाना ।
स्ते पण्डितास्तत्सतां वृत्तिमाहुः ॥ १२.१०४.२२ ॥
जे भविष्यात येणार ते माझे नाही असे जाणावे; जे उलटून गेले तेही माझे नाही असे जाणावे; दैव बलवान आहे असे मानणारे ते पंडित त्याला सत्पुरुषांची वृत्ती म्हणतात.
12.104.23
अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते ।
बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः ॥ १२.१०४.२३ ॥
गरीबही जगतात आणि राज्यही चालवतात; बुद्धी आणि पुरुषार्थाने संपन्न माणसे तुझ्याइतकीच किंवा तुझ्याहूनही अधिक असतात.
12.104.24
न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः ।
किं न त्वं तैर्नरैः श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः ॥ १२.१०४.२४ ॥
ते तुझ्यासारखे शोक करत नाहीत; म्हणून तूही शोक करू नकोस. तू त्या माणसांहून श्रेष्ठ नाहीस काय, किंवा बुद्धी आणि पुरुषार्थात त्यांच्याइतका नाहीस काय?
12.104.25
यादृच्छिकं सर्वमासीत्तद्राज्यमिति चिन्तये ।
ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज ॥ १२.१०४.२५ ॥
ते संपूर्ण राज्य योगायोगाने होते, असे मी मानतो. हे द्विजा, हे सर्व महान कालाने हरण केले जात आहे.
12.104.26
तस्यैव ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन ।
फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तयन् ॥ १२.१०४.२६ ॥
हे तपोधना, प्रवाहात वाहून जाण्याप्रमाणे, त्याच हरण होण्याचे हे फळ मला दिसत आहे — जे मिळेल त्यावर जगत.
12.104.27
अनागतमतीतं च याथातथ्यविनिश्चयात् ।
नानुशोचेत कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव ॥ १२.१०४.२७ ॥
हे कौसल्या, यथार्थाच्या निश्चित ज्ञानाने भविष्य आणि भूतकाळाबद्दल शोक करू नये; सर्व बाबतीत असेच राहा.
12.104.28
अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन ।
प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥ १२.१०४.२८ ॥
मिळवता येण्याजोग्या वस्तूंची इच्छा करीत, कधीही न मिळणाऱ्या वस्तूंची नव्हे; वर्तमानाचा उपभोग घेत तू भविष्यासाठी शोक करू नकोस.
12.104.29
यथालब्धोपपन्नार्थैस्तथा कौसल्य रंस्यसे ।
कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि ॥ १२.१०४.२९ ॥
हे कौसल्या, जे मिळाले आणि प्राप्त झालेल्या वस्तूंनी तू आनंदित होशील. शुद्ध स्वभावाने, वैभवापासून वंचित असूनही तू शोक करीत नाहीस ना?
12.104.30
पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभोग्यो हि दुर्मतिः ।
धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थश्च न मृष्यते ॥ १२.१०४.३० ॥
पूर्वी भोगल्यामुळे, भोगांपासून वंचित झालेला तो दुर्मती; तो सदा विधात्याची निंदा करतो, आणि ज्याला वस्तू मिळाल्या आहेत तोही सहन करत नाही.
12.104.31
अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् ।
एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते ॥ १२.१०४.३१ ॥
अयोग्य इतरांनाही तो श्रीमंतांपेक्षा श्रेष्ठ मानतो. या कारणामुळे हे दुःख त्याच्या मागे पुन्हा पुन्हा येते.
12.104.32
ईर्ष्याभिमानसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः ।
कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप ॥ १२.१०४.३२ ॥
हे राजा, ईर्ष्या आणि अभिमानाने भरलेले, स्वतःला पुरुष मानणारे लोक असतात. हे प्राज्ञा, कोसलाधिपती, तू तसा नाहीस ना? तू मत्सरी नाहीस ना?
12.104.33
सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा ।
अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते नराः।
अभिनिष्यन्दते देही श्रीभूतश्च द्विषज्जनात् ॥ १२.१०४.३३ ॥
इतरांचे ऐश्वर्य सहन कर, जरी ते तुझ्याजवळ नसले तरी. कुशल माणसे इतरांतील लक्ष्मीचाही उपभोग घेतात. देही लक्ष्मीरूप होऊन शत्रुजनांकडूनही प्रवाहित होतो.
12.104.34
श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः ।
त्यागधर्मविदो धीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत ॥ १२.१०४.३४ ॥
धर्माचरण करणारे माणसे, त्यागधर्म जाणणारे धीर पुरुष लक्ष्मी आणि पुत्रपौत्रांचाही स्वतःहून त्याग करतात.
12.104.35
त्यक्तं स्वायंभुवे वंशे शुभेन भरतेन च ।
नानारत्नसमाकीर्णं राज्यं स्फीतमिति श्रुतम् ॥ १२.१०४.३५ ॥
स्वायंभुव वंशात शुभ भरतानेही अनेक रत्नांनी भरलेले समृद्ध राज्य सोडले होते असे ऐकले आहे.
12.104.36
तथाऽन्यैर्भूमिपालैश्च त्यक्तं राज्यं महोदयम् ।
त्यक्त्वा राज्यानि ते सर्वे वने वन्यफलाशिनः।
गताश्च तपसः पारं दुःखस्यान्तं च भूमिपा ॥ १२.१०४.३६ ॥
तसेच इतर राजांनीही महान उदय असलेले राज्य सोडले. राज्ये सोडून ते सर्व वनात रानफळे खात तपाच्या पलीकडे व दुःखाच्या अंताला पोहोचले.
12.104.37
बहुसंकुसुकं दृष्ट्वा विधित्सासाधनेन च ।
तथान्ये संत्यजन्त्येव मत्वा परमदुर्लभम् ॥ १२.१०४.३७ ॥
अनेक काट्यांनी भरलेले पाहून आणि कार्य साधण्याच्या इच्छेच्या साधनाने, तसेच अत्यंत दुर्लभ मानून इतर लोक ते सोडून देतात.
12.104.38
त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे ।
अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराधीनानुपद्रवान् ॥ १२.१०४.३८ ॥
तू पुन्हा ज्ञानी रूप धारण करूनही दीनपणे संतापतोस; जे इच्छिण्यायोग्य नाही, परावलंबी आणि त्रासदायक अशा पदार्थांची इच्छा करीत.
12.104.39
तां बुद्धिमनुविज्ञाय त्वमेवैनान्परित्यज ।
अनर्थाश्चार्थरूपेण ह्यर्थाश्चानर्थरूपिणः ॥ १२.१०४.३९ ॥
ती बुद्धी नीट जाणून तूच यांचा त्याग कर; अनर्थ अर्थरूपाने येतात आणि अर्थ अनर्थरूप धारण करतात.
12.104.40
अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशा भवन्त्युत ।
अनित्यं तत्सुखं मत्वा श्रियमन्ये न लिप्सते ॥ १२.१०४.४० ॥
काहींचा धननाश धनासाठीच होतो. ते सुख अनित्य मानून इतर लोक समृद्धीची इच्छा धरत नाहीत.
12.104.41
रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते ।
तथा तस्येहमानस्य संरम्भोऽपि विनश्यति ॥ १२.१०४.४१ ॥
संपत्तीत रमणारा कोणीही दुसऱ्या कशाला श्रेयस्कर मानत नाही; आणि प्रयत्न करणाऱ्या त्याचा उत्साहही नष्ट होतो.
12.104.42
कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यथा कौसल्य नश्यति ।
तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः ॥ १२.१०४.४२ ॥
हे कौसल्या, कष्टाने मिळवलेली इष्ट वस्तू नष्ट होते, तेव्हा ज्याचा मार्ग मोडला आहे असा तो मनुष्य त्या संपत्तीपासून विरक्त होतो.
12.104.43
अनित्यां तां श्रियं मत्वा श्रियं वा कः परीप्सति ॥ १२.१०४.४३ ॥
ती संपत्ती अनित्य आहे हे जाणून कोण संपत्तीची इच्छा करील?
12.104.44
धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः ।
परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात् ॥ १२.१०४.४४ ॥
चांगल्या कुलात जन्मलेले काही लोक धर्माचा आश्रय घेतात; परलोकातील सुख इच्छित ते लौकिक गोष्टींपासून विरक्त होतात.
12.104.45
जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः ।
न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते ॥ १२.१०४.४५ ॥
धनलोभात बुडालेले काही लोक जीवसुद्धा त्यागतात; खरोखर माणसे धनाशिवाय जीवनाला जीवन मानत नाहीत.
12.104.46
पश्य चैषां कृपणतां पश्य चैषामबुद्धिताम् ।
अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः ॥ १२.१०४.४६ ॥
यांची कृपणता पाहा, यांची मूर्खता पाहा; अस्थिर जीवनात मोहामुळे ते धनतृष्णेचा आश्रय घेतात.
12.104.47
संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते ।
संयोगे च वियोगान्ते कोनु विप्रणयेन्मनः ॥ १२.१०४.४७ ॥
संचयाचा शेवट विनाश, जीवनाचा शेवट मरण, संयोगाचा शेवट वियोग; तर मग कोण आपले मन त्यापासून परावृत्त करणार नाही?
12.104.48
धनं वा पुरुषो राजन्पुरुषं वा पुनर्धनम् ।
अवश्यं प्रजहात्येव तद्विद्वान्कोनु संज्वरेत् ॥ १२.१०४.४८ ॥
हे राजा, धन माणसाला, किंवा माणूस धनाला, निश्चितपणे सोडून जातो; हे जाणणारा विद्वान कोण चिंतित होईल?
12.104.49
अन्यत्रोपनता ह्यापत्पुरुषं तोषयत्युत ।
तेन शान्तिं न लभते नाहमेवेति कारणात् ॥ १२.१०४.४९ ॥
दुसरीकडून आलेली आपत्ती माणसाला संतुष्ट करते; त्यामुळे त्याला शांती मिळत नाही, ‘मी नव्हे’ या कारणास्तव.
12.104.50
अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च ।
पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां तुल्यामापदमात्मनः।
नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनस्तथा ॥ १२.१०४.५० ॥
इतरांचे मित्र आणि धनही नष्ट होतात. बुद्धीने पाहा, माणसांची आपत्ती तुझ्याच आपत्तीसारखी आहे. इंद्रियांना आवर घाल, नियंत्रित कर, संयमित कर; मनालाही तसेच.
12.104.51
प्रतिषेद्धा न चाप्येषु दुर्बलेष्वहितेषु च ॥ १२.१०४.५१ ॥
यांच्याबाबत, दुर्बलांबाबत आणि अहितकारकांबाबत तू प्रतिकार करणारा नाहीस.
12.104.52
प्राप्तिसृष्टेषु भावेषु व्यपकृष्टेष्वसंभवे ।
प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति ॥ १२.१०४.५२ ॥
प्राप्त व दिलेल्या स्थितीत, हिरावून घेतलेल्या गोष्टींत आणि अशक्य गोष्टींत, ज्ञानाने तृप्त झालेला पराक्रमी तुझ्यासारखा माणूस शोक करत नाही.
12.104.53
अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंस्थितः ।
ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति ॥ १२.१०४.५३ ॥
थोडेच इच्छिणारा, चंचल नसलेला, मृदू, दमनशील, नीट स्थिर आणि ब्रह्मचर्याने युक्त तुझ्यासारखा माणूस कधीच मोहात पडत नाही.
12.104.54
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि ।
नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥ १२.१०४.५४ ॥
परंतु तू कधीही हीन, कापालिकासारखी उपजीविका शोधू नयेस—क्रूर वर्तनाची, अत्यंत पापमय, दुःखदायी, भित्र्यांना योग्य अशी.
12.104.55
अपि मूलफलाहारो रमस्वैको महावने ।
वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः ॥ १२.१०४.५५ ॥
मुळे व फळे खाऊन महावनात एकटाच रमावे; वाणी संयत ठेवून, आत्म्याला आवरून, सर्व प्राण्यांवर दया बाळगावी.
12.104.56
सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन हस्तिना ।
यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति ॥ १२.१०४.५६ ॥
हे पंडिताला साजेसे आहे; नांगराच्या दांड्यासारखे सुळे असलेल्या हत्तीप्रमाणे, अरण्यात एकटेच रमणे आणि थोड्यात समाधानी राहणे.
12.104.57
महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति ।
एवं नरः स्वत्मानैव कृतप्रज्ञः प्रसीदति ॥ १२.१०४.५७ ॥
मोठे सरोवर क्षुब्ध झाले तरी आपोआपच शांत होते; तसेच प्रज्ञा स्थिर झालेला माणूस स्वतःच शांत होतो.
12.104.58
एतदेवं गतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ।
असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः।
दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् ॥ १२.१०४.५८ ॥
या स्थितीला पोहोचलेल्या माझ्यामध्ये मी केवळ सुखच पाहतो. हे राजा, वैभवाच्या अभावी, मंत्र्यांसारख्यांपासून वंचित झाल्यावर, आणि दैव विरोधात असताना, आपण कशाला श्रेयस्कर मानता?