મહાભારત · અધ્યાય 12.107
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.107.1
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
धर्मवृत्तं च वित्तं च वृत्त्युपायाः फलानि च ॥ १२.१०७.१ ॥
હે પરંતપ! બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રોનું ધર્મસંમત આચરણ, ધન, આજીવિકાના ઉપાયો અને તેમનાં ફળ પણ.
12.107.2
राज्ञां वृत्तं च कोशं च कोशसंचयनं जयः ।
अमात्यगुणवृत्तिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम् ॥ १२.१०७.२ ॥
રાજાઓનું આચરણ, કોષ, કોષસંચય, વિજય, અમાત્યોના ગુણ અને આચરણ, તથા પ્રજાનો વિકાસ.
12.107.3
षाङ्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च ।
दुष्टस्य च परिज्ञानमदुष्टस्य च लक्षणम् ॥ १२.१०७.३ ॥
છ ગુણોની યોજના, સેનાનીતિ, દુષ્ટને ઓળખવો અને સજ્જનનાં લક્ષણ.
12.107.4
समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणं च यत् ।
मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता ॥ १२.१०७.४ ॥
સમાન, હીન અને અધિક લોકોનાં યથાયોગ્ય લક્ષણ, અને મધ્યમને સંતુષ્ટ રાખવા વૃદ્ધિ ઇચ્છનારે કેવી રીતે સ્થિર રહેવું.
12.107.5
क्षीणग्रहणवृत्तिश्च यथा धर्मं प्रकीर्तितम् ।
लघुनाऽदेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत ॥ १२.१०७.५ ॥
ક્ષીણ થયે સ્વીકારવાનું આચરણ પણ, જેમ ધર્મ તરીકે કહેવાયું છે; હે ભારત! સંક્ષેપમાં, સ્થાનનિરપેક્ષ રૂપે, ગ્રંથના યોગથી.
12.107.6
विजिगीषोस्तथा वृत्तमुक्तं चैव तथैव ते ।
गणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर ॥ १२.१०७.६ ॥
વિજયની ઇચ્છા રાખનારનું આચરણ પણ આપે એ જ રીતે કહ્યું. હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ! ગણો (ગણરાજ્યો)નું આચરણ સાંભળવાની મારી ઇચ્છા છે.
12.107.7
यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत ।
अरींश्च विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च ॥ १२.१०७.७ ॥
હે ભારત, ગણો કેવી રીતે વધે છે, ભાગલા પડતા નથી, શત્રુઓને જીતવા ઇચ્છે છે અને મિત્રો મેળવે છે?
12.107.8
भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलक्षये ।
मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः ॥ १२.१०७.८ ॥
ગણોનો વિનાશ ભેદમાં જ મૂળ ધરાવે છે એમ હું જોઉં છું; ઘણાઓ વચ્ચે મંત્રણા ગુપ્ત રાખવી કઠિન છે, એ મારો મત છે.
12.107.9
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप ।
यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे वद भारत ॥ १२.१०७.९ ॥
હે પરંતપ, તેઓ કેવી રીતે ભાગલા ન પાડે તે હું સંપૂર્ણપણે સાંભળવા ઇચ્છું છું; હે ભારત, તે મને કહો.
12.107.10
गणानां च कुलानां च राज्ञां भरतसत्तम ।
वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ नराधिप ॥ १२.१०७.१० ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ગણો, કુળો અને રાજાઓમાં વૈર પ્રજ્વલિત કરનારા આ બે છે—લોભ અને અમર્ષ, હે નરાધિપ.
12.107.11
लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरम् ।
ततो ह्यमर्षसंयुक्तावन्योन्यजनिताशयौ ॥ १२.१०७.११ ॥
એક લોભને વરે છે; ત્યારબાદ અમર્ષને. પછી અમર્ષથી યુક્ત થઈને, એકબીજાથી ઉત્પન્ન થયેલા આશયવાળા તે બંને.
12.107.12
चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः ।
क्षयव्ययभयोपायैः प्रकर्षन्तीतरेतरम् ॥ १२.१०७.१२ ॥
ગુપ્તચરો, મંત્રણાનું બળ, દાન, સામ-દાન-ભેદ, તથા ક્ષય, વ્યય અને ભયના ઉપાયોથી તેઓ એકબીજાને ખેંચે છે.
12.107.13
तत्रादानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः ।
भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात् ॥ १२.१०७.१३ ॥
ત્યાં આપ-લે દ્વારા સંઘભાવે જીવતા ગણો વિખેરાય છે. વિખરાયેલા અને નિરાશ થયેલા સૌ ભયથી શત્રુના વશમાં જાય છે.
12.107.14
भेदे गणा विनश्युर्हि भिन्नास्तु सुजयाः परैः ।
तस्मात्संघातयोगेन प्रयतेरन्गणाः सदा ॥ १२.१०७.१४ ॥
ભેદમાં ગણો નાશ પામે છે; વિખરાયેલા શત્રુઓથી સહેલાઈથી જિતાઈ જાય છે. તેથી ગણોએ સદા સંઘયોગથી પ્રયત્ન કરવો.
12.107.15
अर्थाश्चैवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषैः ।
ब्राह्माश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु ॥ १२.१०७.१५ ॥
સંઘના બળ અને પૌરુષથી હેતુઓ સિદ્ધ થાય છે. સંઘભાવે જીવનારાઓ સાથે બ્રાહ્મણો પણ મૈત્રી કરે છે.
12.107.16
ज्ञानवृद्धाः प्रशंसन्ति शुश्रूषन्तः परस्परम् ।
विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखमेधन्ति सर्वशः ॥ १२.१०७.१६ ॥
જ્ઞાનવૃદ્ધો પ્રશંસા કરે છે; એકબીજાની સેવા કરે છે. કપટભરી યોજનાઓ છોડીને તેઓ સર્વ રીતે સુખમાં વધે છે.
12.107.17
धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः ।
यथावत्प्रतिपश्यन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ १२.१०७.१७ ॥
ધર્મયુક્ત વ્યવહારોને શાસ્ત્રાનુસાર સ્થાપિત કરીને અને તેમને યથાવત્ જોઈને શ્રેષ્ઠ ગણો વધે છે.
12.107.18
पुत्रान्भ्रातृन्निगृह्णन्तो विनयन्तश्च तान्सदा ।
विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ १२.१०७.१८ ॥
પુત્રો અને ભાઈઓને નિયંત્રિત કરીને, તેમને સદા વિનય શીખવીને અને વિનયીઓને સન્માન આપીને શ્રેષ્ઠ ગણો વધે છે.
12.107.19
चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च ।
नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः ॥ १२.१०७.१९ ॥
હે મહાબાહો, ચરો અને મંત્રણાની વ્યવસ્થામાં તથા કોષસંચયમાં સદા લાગેલા ગણો સર્વત્ર વધે છે.
12.107.20
प्राज्ञांश्चारान्महोत्साहान्कर्मसु स्थिरपौरुषान् ।
मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप ॥ १२.१०७.२० ॥
હે નૃપ, પ્રાજ્ઞ, મહોત્સાહી અને કર્મમાં સ્થિર પૌરુષવાળા ચરોનું સદા સન્માન કરતા લાગેલા ગણો વધે છે.
12.107.21
द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः ।
कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणाः संतारयन्ति ते ॥ १२.१०७.२१ ॥
ધનવાન, શૂરવીર, શસ્ત્રજ્ઞ અને શાસ્ત્રપારંગત લોકો કઠિન આપત્તિઓમાં મૂંઝાયેલા ગણોને પાર ઉતારે છે.
12.107.22
क्रोधो भेदो भयं दण्डः कर्षणं निग्रहो वधः ।
नयत्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम ॥ १२.१०७.२२ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, ક્રોધ, ભેદ, ભય, દંડ, કર્ષણ, નિગ્રહ અને વધ ગણોને તત્કાળ શત્રુના વશમાં લઈ જાય છે.
12.107.23
तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः ।
लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव ॥ १२.१०७.२३ ॥
તેથી તે ગણમુખ્યોનું મુખ્યત્વે સન્માન કરવું જોઈએ; હે પાર્થિવ, લોકયાત્રા તેમના પર જ ઘણી આધારિત છે.
12.107.24
मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शण ।
न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुमर्हन्ति भारत ॥ १२.१०७.२४ ॥
પ્રધાનો વચ્ચે મંત્રગુપ્તિ અને ચરવ્યવસ્થા હોવી જોઈએ; હે શત્રુકર્શણ, હે ભારત, ગણો સંપૂર્ણ મંત્રણા સાંભળવા યોગ્ય નથી.
12.107.25
गणमुख्यैस्तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः ॥ १२.१०७.२५ ॥
ગણના મુખ્ય લોકોએ એકત્ર થઈ, પરસ્પર વિચારીને ગણના હિતનું કાર્ય કરવું.
12.107.26
पृथग्गणस्य भिन्नस्य विततस्य ततोऽन्यथा ।
अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथाऽनर्था भवन्ति व ॥ १२.१०७.२६ ॥
જુદા પડેલા, વિભાજિત થયેલા અને વિસ્તરેલા ગણની સ્થિતિ તેથી ઊલટી થાય છે; તેના હેતુઓ નષ્ટ થાય છે અને અનર્થો થાય છે.
12.107.27
तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम् ।
निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रमेव प्रधानतः ॥ १२.१०७.२७ ॥
એકબીજાથી વિભાજિત થઈ પોતાની શક્તિનો ઉપયોગ કરનારાઓનું નિયંત્રણ પંડિતોએ તરત અને મુખ્યત્વે કરવું જોઈએ.
12.107.28
कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैरुपेक्षिताः ।
गोत्रस्य नाशं कुर्वन्ति गणभेदस्य कारकम् ॥ १२.१०७.२८ ॥
કુળોમાં ઊભા થયેલા કલહોની કુળવૃદ્ધો ઉપેક્ષા કરે તો તે ગોત્રનો નાશ કરે છે અને ગણભેદનું કારણ બને છે.
12.107.29
आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यमसारं बाह्यतो भयम् ।
आभ्यन्तरं भयं राजन्सद्यो मूलानि कृन्तति ॥ १२.१०७.२९ ॥
આંતરિક ભયથી રક્ષણ કરવું જોઈએ; બાહ્ય ભય નિરર્થક છે. હે રાજન્, આંતરિક ભય તરત જ મૂળ કાપી નાખે છે.
12.107.30
अकस्मात्क्रोधमोहाभ्यां लोभाद्वाऽपि स्वभावजात् ।
अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम् ॥ १२.१०७.३० ॥
અચાનક ક્રોધ અને મોહથી, અથવા લોભથી, અથવા સ્વભાવથી ઉદ્ભવીને, એકબીજા સાથે ન બોલવું એ પરાજયનું લક્ષણ છે.
12.107.31
जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथ ।
न चोद्योगेन बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः ॥ १२.१०७.३१ ॥
જાતિ અને કુળથી બધા સમાન છે; પણ ઉદ્યમ, બુદ્ધિ, રૂપ કે ધનથી તેઓ ફરી સમાન નથી.
12.107.32
भेदाच्चैव प्रदानाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर्गणाः ।
तस्मात्संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत् ॥ १२.१०७.३२ ॥
ભેદ અને પ્રલોભનથી ગણો શત્રુઓ દ્વારા નમાવાય છે; તેથી ગણોનું મહાન શરણ સંઘટન જ કહેવાય છે.