महाभारत · अध्याय 12.107
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.107.1
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
धर्मवृत्तं च वित्तं च वृत्त्युपायाः फलानि च ॥ १२.१०७.१ ॥
हे परंतपा! ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र यांचे धर्मानुकूल आचरण, धन, उपजीविकेचे उपाय आणि त्यांची फळेही.
12.107.2
राज्ञां वृत्तं च कोशं च कोशसंचयनं जयः ।
अमात्यगुणवृत्तिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम् ॥ १२.१०७.२ ॥
राजांचे आचरण, कोष, कोषसंचय, विजय, अमात्यांचे गुण व आचरण आणि प्रजेची वृद्धी.
12.107.3
षाङ्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च ।
दुष्टस्य च परिज्ञानमदुष्टस्य च लक्षणम् ॥ १२.१०७.३ ॥
षड्गुणांची योजना, सेनानीती, दुष्टाचे पूर्ण ज्ञान आणि सज्जनाची लक्षणे.
12.107.4
समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणं च यत् ।
मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता ॥ १२.१०७.४ ॥
समान, हीन आणि अधिक यांची यथायोग्य लक्षणे आणि मध्यमाला संतुष्ट ठेवण्यासाठी वाढू इच्छिणाऱ्याने कसे स्थिर राहावे.
12.107.5
क्षीणग्रहणवृत्तिश्च यथा धर्मं प्रकीर्तितम् ।
लघुनाऽदेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत ॥ १२.१०७.५ ॥
क्षीण झाल्यावर स्वीकारण्याचे आचरणही, जसे धर्म म्हणून सांगितले आहे; हे भारता! थोडक्यात, स्थानाशी न जोडलेल्या रूपात, ग्रंथयोगाने.
12.107.6
विजिगीषोस्तथा वृत्तमुक्तं चैव तथैव ते ।
गणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर ॥ १२.१०७.६ ॥
विजयेच्छुकाचे आचरणही तुम्ही तसेच सांगितले. हे बुद्धिमानांत श्रेष्ठा! गणांचे (गणराज्यांचे) आचरण ऐकण्याची माझी इच्छा आहे.
12.107.7
यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत ।
अरींश्च विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च ॥ १२.१०७.७ ॥
हे भारता, गण कसे वाढतात, फुटत नाहीत, शत्रूंना जिंकू इच्छितात आणि मित्र मिळवतात?
12.107.8
भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलक्षये ।
मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः ॥ १२.१०७.८ ॥
गणांचा नाश मूळ फुटीतच आहे असे मला दिसते; अनेकांमध्ये मंत्रणा गुप्त ठेवणे कठीण आहे, असे माझे मत आहे.
12.107.9
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप ।
यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे वद भारत ॥ १२.१०७.९ ॥
हे परंतपा, ते कसे फुटणार नाहीत हे मी पूर्णपणे ऐकू इच्छितो; हे भारता, ते मला सांगा.
12.107.10
गणानां च कुलानां च राज्ञां भरतसत्तम ।
वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ नराधिप ॥ १२.१०७.१० ॥
हे भरतश्रेष्ठा, गण, कुले आणि राजे यांच्यात वैर पेटवणारे हे दोन—लोभ आणि अमर्ष, हे नराधिपा.
12.107.11
लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरम् ।
ततो ह्यमर्षसंयुक्तावन्योन्यजनिताशयौ ॥ १२.१०७.११ ॥
एक लोभाला स्वीकारतो; त्यानंतर अमर्षाला. मग अमर्षाने युक्त होऊन, एकमेकांपासून जन्मलेल्या आशयांचे ते दोघे.
12.107.12
चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः ।
क्षयव्ययभयोपायैः प्रकर्षन्तीतरेतरम् ॥ १२.१०७.१२ ॥
हेर, मंत्रणेचे बळ, दान, साम-दान-भेद, आणि क्षय, व्यय व भय या उपायांनी ते एकमेकांना खेचतात.
12.107.13
तत्रादानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः ।
भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात् ॥ १२.१०७.१३ ॥
तेथे दानाने संघवृत्तीने जगणारे गण फुटतात. फुटलेले, खचलेले सर्व भीतीने शत्रूच्या स्वाधीन होतात.
12.107.14
भेदे गणा विनश्युर्हि भिन्नास्तु सुजयाः परैः ।
तस्मात्संघातयोगेन प्रयतेरन्गणाः सदा ॥ १२.१०७.१४ ॥
फूट पडल्यास गण नष्ट होतात; विभागलेले शत्रूंकडून सहज जिंकले जातात. म्हणून गणांनी नेहमी संघयोगाने प्रयत्न करावेत.
12.107.15
अर्थाश्चैवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषैः ।
ब्राह्माश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु ॥ १२.१०७.१५ ॥
संघाच्या बळाने व पौरुषाने हेतू साध्य होतात. संघवृत्तीने जगणाऱ्यांशी ब्राह्मणही मैत्री करतात.
12.107.16
ज्ञानवृद्धाः प्रशंसन्ति शुश्रूषन्तः परस्परम् ।
विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखमेधन्ति सर्वशः ॥ १२.१०७.१६ ॥
ज्ञानवृद्ध प्रशंसा करतात; एकमेकांची सेवा करतात. कपटी योजना सोडून ते सर्व प्रकारे सुखाने वाढतात.
12.107.17
धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः ।
यथावत्प्रतिपश्यन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ १२.१०७.१७ ॥
धर्मानुकूल व्यवहार शास्त्रानुसार प्रस्थापित करून व ते यथायोग्य पाहून श्रेष्ठ गण वाढतात.
12.107.18
पुत्रान्भ्रातृन्निगृह्णन्तो विनयन्तश्च तान्सदा ।
विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ १२.१०७.१८ ॥
पुत्र व बंधूंना आवरून, त्यांना सदा विनय शिकवून आणि विनीतांचा सत्कार करून श्रेष्ठ गण वाढतात.
12.107.19
चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च ।
नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः ॥ १२.१०७.१९ ॥
हे महाबाहो, चर आणि मंत्रणेच्या व्यवस्थेत आणि कोषसंचयात सदैव गुंतलेले गण सर्वत्र वाढतात.
12.107.20
प्राज्ञांश्चारान्महोत्साहान्कर्मसु स्थिरपौरुषान् ।
मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप ॥ १२.१०७.२० ॥
हे नृपा, प्रज्ञावान, महोत्साही आणि कर्मात स्थिर पौरुष असलेल्या चरांना सदैव मान देत गुंतलेले गण वाढतात.
12.107.21
द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः ।
कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणाः संतारयन्ति ते ॥ १२.१०७.२१ ॥
धनवान, शूर, शस्त्रज्ञ आणि शास्त्रपारंगत लोक कठीण संकटांत गोंधळलेल्या गणांना पार नेतात.
12.107.22
क्रोधो भेदो भयं दण्डः कर्षणं निग्रहो वधः ।
नयत्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम ॥ १२.१०७.२२ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, क्रोध, भेद, भय, दण्ड, कर्षण, निग्रह आणि वध हे गणांना तत्काळ शत्रूच्या वशात नेतात.
12.107.23
तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः ।
लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव ॥ १२.१०७.२३ ॥
म्हणून त्या गणप्रमुखांचा प्रमुखत्वाने सन्मान केला पाहिजे; हे पार्थिवा, लोकयात्रा त्यांच्यावरच मोठ्या प्रमाणात अवलंबून आहे.
12.107.24
मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शण ।
न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुमर्हन्ति भारत ॥ १२.१०७.२४ ॥
प्रधानांमध्ये मंत्रगुप्तता आणि चरव्यवस्था असावी; हे शत्रुकर्षणा, हे भारता, गण संपूर्ण मंत्रणा ऐकण्यास योग्य नसतात.
12.107.25
गणमुख्यैस्तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः ॥ १२.१०७.२५ ॥
गणप्रमुखांनी एकत्र येऊन, परस्परांशी विचार करून गणाच्या हिताचे कार्य करावे.
12.107.26
पृथग्गणस्य भिन्नस्य विततस्य ततोऽन्यथा ।
अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथाऽनर्था भवन्ति व ॥ १२.१०७.२६ ॥
वेगळ्या झालेल्या, भिन्न झालेल्या किंवा पसरलेल्या गणाचे उलट होते; त्याचे हेतू ढासळतात आणि तसेच अनर्थ घडतात.
12.107.27
तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम् ।
निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रमेव प्रधानतः ॥ १२.१०७.२७ ॥
एकमेकांपासून विभक्त होऊन आपापली शक्ती वापरणाऱ्या त्यांचे निग्रहण पंडितांनी तत्काळ आणि प्रामुख्याने करावे.
12.107.28
कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैरुपेक्षिताः ।
गोत्रस्य नाशं कुर्वन्ति गणभेदस्य कारकम् ॥ १२.१०७.२८ ॥
कुलांमध्ये उद्भवलेल्या कलहांकडे कुलवृद्धांनी दुर्लक्ष केले तर ते गोत्राचा नाश करतात आणि गणभेदाचे कारण ठरतात.
12.107.29
आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यमसारं बाह्यतो भयम् ।
आभ्यन्तरं भयं राजन्सद्यो मूलानि कृन्तति ॥ १२.१०७.२९ ॥
अंतर्गत भयाचे रक्षण करावे; बाह्य भय असार आहे. हे राजा, अंतर्गत भय तत्काळ मुळे छाटते.
12.107.30
अकस्मात्क्रोधमोहाभ्यां लोभाद्वाऽपि स्वभावजात् ।
अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम् ॥ १२.१०७.३० ॥
अचानक क्रोध आणि मोहामुळे, किंवा लोभामुळे, अथवा स्वभावातून उद्भवून, एकमेकांशी न बोलणे हे पराभवाचे लक्षण आहे.
12.107.31
जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथ ।
न चोद्योगेन बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः ॥ १२.१०७.३१ ॥
जातीने आणि कुळाने सर्वजण समान असतात; पण उद्योगाने, बुद्धीने, रूपाने किंवा धनाने ते पुन्हा समान नसतात.
12.107.32
भेदाच्चैव प्रदानाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर्गणाः ।
तस्मात्संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत् ॥ १२.१०७.३२ ॥
भेदाने आणि प्रलोभनाने गण शत्रूंकडून नमवले जातात; म्हणून संघटनच गणांचा मोठा आश्रय आहे असे म्हणतात.