ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.107
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.107.1
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप ।
धर्मवृत्तं च वित्तं च वृत्त्युपायाः फलानि च ॥ १२.१०७.१ ॥
ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦਾ ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਆਚਰਣ, ਧਨ, ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਵੀ।
12.107.2
राज्ञां वृत्तं च कोशं च कोशसंचयनं जयः ।
अमात्यगुणवृत्तिश्च प्रकृतीनां च वर्धनम् ॥ १२.१०७.२ ॥
ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਆਚਰਣ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦਾ ਸੰਚਯ, ਜਿੱਤ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਅਤੇ ਆਚਰਣ, ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਦੀ ਵਧੋਤਰੀ।
12.107.3
षाङ्गुण्यगुणकल्पश्च सेनानीतिस्तथैव च ।
दुष्टस्य च परिज्ञानमदुष्टस्य च लक्षणम् ॥ १२.१०७.३ ॥
ਛੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਸੈਨਾ-ਨੀਤੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਅਤੇ ਸਜਣ ਦੇ ਲੱਛਣ।
12.107.4
समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणं च यत् ।
मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा स्थेयं विवर्धता ॥ १२.१०७.४ ॥
ਸਮਾਨ, ਹੀਣ ਅਤੇ ਵੱਧ ਦੇ ਸਹੀ ਲੱਛਣ, ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵਧਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.107.5
क्षीणग्रहणवृत्तिश्च यथा धर्मं प्रकीर्तितम् ।
लघुनाऽदेशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत ॥ १२.१०७.५ ॥
ਖੀਣ ਹੋਣ ਤੇ ਲੈਣ ਦਾ ਆਚਰਣ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਭਾਰਤ! ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਥਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਜੋੜ ਰਾਹੀਂ।
12.107.6
विजिगीषोस्तथा वृत्तमुक्तं चैव तथैव ते ।
गणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर ॥ १२.१०७.६ ॥
ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਆਚਰਣ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਗਣਾਂ (ਗਣਰਾਜਾਂ) ਦਾ ਆਚਰਣ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
12.107.7
यथा गणाः प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत ।
अरींश्च विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्नुवन्ति च ॥ १२.१०७.७ ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਗਣ ਕਿਵੇਂ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਵੰਡੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ?
12.107.8
भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलक्षये ।
मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः ॥ १२.१०७.८ ॥
ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਗਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੜ੍ਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਮੱਤ ਹੈ।
12.107.9
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं निखिलेन परंतप ।
यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे वद भारत ॥ १२.१०७.९ ॥
ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਵੰਡੇ ਨਾ ਜਾਣ, ਇਹ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਭਾਰਤ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
12.107.10
गणानां च कुलानां च राज्ञां भरतसत्तम ।
वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षौ नराधिप ॥ १२.१०७.१० ॥
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਗਣਾਂ, ਕੁਲਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਹ ਦੋ ਹਨ—ਲੋਭ ਅਤੇ ਅਮਰਸ਼, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ।
12.107.11
लोभमेको हि वृणुते ततोऽमर्षमनन्तरम् ।
ततो ह्यमर्षसंयुक्तावन्योन्यजनिताशयौ ॥ १२.१०७.११ ॥
ਇੱਕ ਲੋਭ ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮਗਰੋਂ ਅਮਰਸ਼ ਨੂੰ। ਫਿਰ ਅਮਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇਰਾਦਿਆਂ ਵਾਲੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ।
12.107.12
चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः ।
क्षयव्ययभयोपायैः प्रकर्षन्तीतरेतरम् ॥ १२.१०७.१२ ॥
ਜਾਸੂਸ, ਸਲਾਹ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਦਾਨ, ਸਾਮ-ਦਾਨ-ਭੇਦ, ਅਤੇ ਨਾਸ਼, ਖਰਚ ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ।
12.107.13
तत्रादानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः ।
भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात् ॥ १२.१०७.१३ ॥
ਉੱਥੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨਾਲ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਗਣ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਨੋਂ ਢਹਿੰਦੇ ਸਭ ਡਰ ਕਾਰਨ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.107.14
भेदे गणा विनश्युर्हि भिन्नास्तु सुजयाः परैः ।
तस्मात्संघातयोगेन प्रयतेरन्गणाः सदा ॥ १२.१०७.१४ ॥
ਫੁੱਟ ਪੈਣ ਨਾਲ ਗਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੰਘ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.107.15
अर्थाश्चैवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषैः ।
ब्राह्माश्च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु ॥ १२.१०७.१५ ॥
ਸੰਘ ਦੇ ਬਲ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਨਾਲ ਮਕਸਦ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਜੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
12.107.16
ज्ञानवृद्धाः प्रशंसन्ति शुश्रूषन्तः परस्परम् ।
विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखमेधन्ति सर्वशः ॥ १२.१०७.१६ ॥
ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛਲ-ਕਪਟ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਧਦੇ ਹਨ।
12.107.17
धर्मिष्ठान्व्यवहारांश्च स्थापयन्तश्च शास्त्रतः ।
यथावत्प्रतिपश्यन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ १२.१०७.१७ ॥
ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਯੋਗ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਣ ਵਧਦੇ ਹਨ।
12.107.18
पुत्रान्भ्रातृन्निगृह्णन्तो विनयन्तश्च तान्सदा ।
विनीतांश्च प्रगृह्णन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमाः ॥ १२.१०७.१८ ॥
ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਨਿਮਰਤਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਨਿਮਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਣ ਵਧਦੇ ਹਨ।
12.107.19
चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च ।
नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वतो गणाः ॥ १२.१०७.१९ ॥
ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਚਰਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੱਗੇ ਗਣ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।
12.107.20
प्राज्ञांश्चारान्महोत्साहान्कर्मसु स्थिरपौरुषान् ।
मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप ॥ १२.१०७.२० ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਾਗਿਆਨੀ, ਮਹਾਂ-ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ ਪੌਰਸ ਵਾਲੇ ਚਰਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗੇ ਗਣ ਵਧਦੇ ਹਨ।
12.107.21
द्रव्यवन्तश्च शूराश्च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः ।
कृच्छ्रास्वापत्सु संमूढान्गणाः संतारयन्ति ते ॥ १२.१०७.२१ ॥
ਧਨਵਾਨ, ਸੂਰਮੇ, ਸ਼ਸਤਰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕ ਕਠਿਨ ਆਪਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕੇ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।
12.107.22
क्रोधो भेदो भयं दण्डः कर्षणं निग्रहो वधः ।
नयत्यरिवशं सद्यो गणान्भरतसत्तम ॥ १२.१०७.२२ ॥
ਹੇ ਭਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭੇਦ, ਭੈ, ਦੰਡ, ਕਰਸ਼ਣ, ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਵਧ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵੈਰੀ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.107.23
तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्याः प्रधानतः ।
लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव ॥ १२.१०७.२३ ॥
ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਣ-ਮੁਖੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਲੋਕ-ਯਾਤਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਨਿਰਭਰ ਹੈ।
12.107.24
मन्त्रगुप्तिः प्रधानेषु चारश्चामित्रकर्शण ।
न गणाः कृत्स्नशो मन्त्रं श्रोतुमर्हन्ति भारत ॥ १२.१०७.२४ ॥
ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰ ਦੀ ਗੁਪਤਤਾ ਅਤੇ ਚਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਕਰਸ਼ਣ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਗਣ ਪੂਰੀ ਮੰਤਰਣਾ ਸੁਣਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
12.107.25
गणमुख्यैस्तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः ॥ १२.१०७.२५ ॥
ਗਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਗਣ ਦੇ ਹਿੱਤ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.107.26
पृथग्गणस्य भिन्नस्य विततस्य ततोऽन्यथा ।
अर्थाः प्रत्यवसीदन्ति तथाऽनर्था भवन्ति व ॥ १२.१०७.२६ ॥
ਵੱਖ ਹੋਏ, ਟੁੱਟੇ ਅਤੇ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਗਣ ਨਾਲ ਇਸਦਾ ਉਲਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
12.107.27
तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम् ।
निग्रहः पण्डितैः कार्यः क्षिप्रमेव प्रधानतः ॥ १२.१०७.२७ ॥
ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਦਬਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.107.28
कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैरुपेक्षिताः ।
गोत्रस्य नाशं कुर्वन्ति गणभेदस्य कारकम् ॥ १२.१०७.२८ ॥
ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਝਗੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੇ ਕੁਲ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੋਤਰ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਣ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
12.107.29
आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यमसारं बाह्यतो भयम् ।
आभ्यन्तरं भयं राजन्सद्यो मूलानि कृन्तति ॥ १२.१०७.२९ ॥
ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੈ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਭੈ ਸਾਰਹੀਣ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਭੈ ਤੁਰੰਤ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
12.107.30
अकस्मात्क्रोधमोहाभ्यां लोभाद्वाऽपि स्वभावजात् ।
अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम् ॥ १२.१०७.३० ॥
ਅਚਾਨਕ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਲੋਭ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਾ ਬੋਲਣਾ ਹਾਰ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ।
12.107.31
जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास्तथ ।
न चोद्योगेन बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः ॥ १२.१०७.३१ ॥
ਜਾਤ ਅਤੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਪਰ ਉੱਦਮ, ਬੁੱਧੀ, ਰੂਪ ਜਾਂ ਧਨ ਨਾਲ ਉਹ ਫਿਰ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।
12.107.32
भेदाच्चैव प्रदानाच्च नाम्यन्ते रिपुभिर्गणाः ।
तस्मात्संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत् ॥ १२.१०७.३२ ॥
ਵੰਡ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਗਣਾਂ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਝੁਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਗਣਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਆਸਰਾ ਸੰਗਠਨ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।