મહાભારત · અધ્યાય 12.108
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.108.1
महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत ।
किंस्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम् ॥ १२.१०८.१ ॥
હે ભારત, આ ધર્મમાર્ગ મહાન છે અને તેને ઘણી શાખાઓ છે. ધર્મોમાં અહીં કયો સૌથી વધુ આચરવા યોગ્ય છે એવું તમારું મત છે?
12.108.2
किं कार्यं सर्वभूतानां गरीयो भवतो मतम् ।
यथाऽहं परमं धर्ममिह च प्रेत्य चाप्नुयाम् ॥ १२.१०८.२ ॥
સર્વ પ્રાણીઓ માટે સૌથી ગુરુતર કર્તવ્ય આપના મતે શું છે, જેથી હું અહીં અને મૃત્યુ પછી પરમ ધર્મને પામું?
12.108.3
मातापित्रोर्गुरूणां च पूजा बहुमता मम ।
अत्र वर्तन्नरो लोकान्यशश्च महदश्नुते ॥ १२.१०८.३ ॥
માતા-પિતા અને ગુરુઓની પૂજા મારા મતે ખૂબ માન્ય છે. અહીં આચરણ કરનાર મનુષ્ય લોકો અને મહાન યશ પામે છે.
12.108.4
यदेते ह्यनुजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः ।
धर्मं धर्मविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर ॥ १२.१०८.४ ॥
હે તાત યુધિષ્ઠિર, આ સુપૂજિત જનો જે કર્મની અનુમતિ આપે — તે ધર્મ હોય કે ધર્મવિરુદ્ધ — તે જ કરવું જોઈએ.
12.108.5
न तैरभ्यननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ।
यं मे तेऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०८.५ ॥
તેમની અનુમતિ વિના બીજો ધર્મ આચરવો નહીં. જે કર્મની તેઓ મને અનુમતિ આપે તે જ ધર્મ છે — એ નિશ્ચય છે.
12.108.6
एत एव त्रयो लोका एत एवाश्रमास्त्रयः ।
एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयोऽग्नयः ॥ १२.१०८.६ ॥
આ જ ત્રણ લોક છે, આ જ ત્રણ આશ્રમ છે, આ જ ત્રણ વેદ છે અને આ જ ત્રણ અગ્નિ છે.
12.108.7
पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताऽग्निर्दक्षिणः स्मृतः ।
गुरुराहवनीयस्तु साऽग्नित्रेता गरीयसी ॥ १२.१०८.७ ॥
પિતા ગાર્હપત્ય અગ્નિ છે; માતા દક્ષિણ અગ્નિ મનાય છે. ગુરુ આહવનીય અગ્નિ છે; અને તે ત્રેતા-અગ્નિ (ત્રણની એકતા) વધુ ગૌરવશાળી છે.
12.108.8
त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रील्लोँकानपि जेष्यसि ।
पितृवृत्त्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथा परम् ॥ १२.१०८.८ ॥
આ ત્રણ પ્રત્યે અપ્રમત્ત રહેશો તો તમે ત્રણે લોકો પણ જીતશો. પિતા પ્રત્યેના આચરણથી આ લોક, અને માતા પ્રત્યેના આચરણથી તેવો જ પરલોક (જીતશો).
12.108.9
ब्रह्मलोकं गुरोर्वृत्त्या नियमेन तरिष्यसि ।
सम्यगेतेषु वर्तस्व त्रिषु लोकेषु भारत ॥ १२.१०८.९ ॥
ગુરુ પ્રત્યેના આચરણ અને નિયમથી તું બ્રહ્મલોક પાર કરીશ. હે ભારત, આ ત્રણ પ્રત્યે સમ્યક્ રીતે વર્ત; આ ત્રણ લોકોમાં (યોગ્ય આચરણ રાખ).
12.108.10
यशः प्राप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम् ।
नैतानतिशयीथास्त्वं नात्यश्नीथा न दूषयेः ॥ १२.१०८.१० ॥
તને યશ મળશે, તારું કલ્યાણ થાઓ; અત્યંત મહાન ફળ આપનાર ધર્મ પણ મળશે. તું આમનું ઉલ્લંઘન ન કરીશ, અતિશય ભોગ ન કરીશ, આમને દૂષિત ન કરીશ.
12.108.11
नित्यं परिचरेश्चैव तद्वै सुकृतमुत्तमम् ।
कीर्ति पुण्यं यशो लोकान्प्राप्स्यसे त्वं जनाधिप ॥ १२.१०८.११ ॥
નિત્ય સેવા કર; એ જ ઉત્તમ સુકૃત છે. હે જનાધિપ, તું કીર્તિ, પુણ્ય, યશ અને લોક પ્રાપ્ત કરીશ.
12.108.12
सर्वे तस्यादृता लोका यस्यैते त्रय आदृताः ।
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥ १२.१०८.१२ ॥
જેના માટે આ ત્રણ આદરણીય છે, તેના માટે સર્વ લોક આદરણીય છે. જેના માટે આ ત્રણ અનાદૃત છે, તેની સર્વ ક્રિયાઓ નિષ્ફળ છે.
12.108.13
न चायं न परो लोको न यशस्तस्य भारत ।
अमानिता नित्यमेव यस्यैते गुरवस्त्रयः ॥ १२.१०८.१३ ॥
હે ભારત, જેના આ ત્રણ ગુરુઓ સદા અપમાનિત રહે છે, તેને ન આ લોક, ન પરલોક, ન યશ મળે છે.
12.108.14
न चास्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशते ।
यच्चान्यदपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम् ॥ १२.१०८.१४ ॥
તેનો યશ આ લોકમાં કે પરલોકમાં પ્રકાશતો નથી; પરલોકનું જે બીજું કલ્યાણ કહેવાયું છે, તે પણ તેને મળતું નથી.
12.108.15
तेभ्य एव हि यत्सर्वं कृत्यं यन्निसृजाम्यहम् ।
तदासीन्मे शतगुणं सहस्रगुणमेव च।
तस्मान्मे संप्रकाशन्ते त्रयो लोका युधिष्ठिर ॥ १२.१०८.१५ ॥
તેમના માટે જ હું જે સર્વ કર્તવ્ય કરું છું, તેનું ફળ મને સો ગણું અને હજાર ગણું થયું; તેથી, હે યુધિષ્ઠિર, મારા માટે ત્રણેય લોક પ્રકાશે છે.
12.108.16
दशैव तु सदाऽऽचार्यः श्रोत्रियानधितिष्ठति ।
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश ॥ १२.१०८.१६ ॥
આચાર્ય દસ શ્રોત્રિયો કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; ઉપાધ્યાય દસ આચાર્યો કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; પિતા દસ ઉપાધ્યાયો કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
12.108.17
पितॄन्दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीमपि ।
गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः ॥ १२.१०८.१७ ॥
એક માતા દસ પિતાઓ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે; આખી પૃથ્વી કરતાં પણ ગૌરવમાં તે ચઢે છે; માતા સમાન ગુરુ નથી.
12.108.18
गुरुर्गरीयान्पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः ।
उभौ हि मातापितरौ जन्मन्येवोपयुज्यतः ॥ १२.१०८.१८ ॥
મારો મત છે કે ગુરુ પિતા કરતાં અને માતા કરતાં પણ ગરિષ્ઠ છે; કારણ કે માતા અને પિતા બંને જન્મમાં જ ઉપયોગી થાય છે.
12.108.19
शरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारत ।
आचार्यशिष्टा या जातिः सासम्यगजरामरा ॥ १२.१०८.१९ ॥
હે ભારત, પિતા અને માતા આ બંને શરીરનું સર્જન કરે છે; આચાર્ય દ્વારા શિક્ષિત જન્મ જ સાચે જ જરા-મૃત્યુરહિત છે.
12.108.20
अवध्या हि सदा माता पिता चाप्युपचारिणौ ॥ १२.१०८.२० ॥
માતા સદા અવધ્ય છે, અને પિતા પણ; બંને સેવાને યોગ્ય છે.
12.108.21
न स दुष्यति तत्कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम् ।
धर्माय यतमानानां विदुर्देवाः सहर्षिभिः ॥ १२.१०८.२१ ॥
તે કરવાથી તે દૂષિત થતો નથી, અને તેઓ પણ તેને દૂષિત કરતા નથી; ધર્મ માટે પ્રયત્ન કરનારાઓને દેવો અને ઋષિઓ જાણે છે.
12.108.22
य आवृणोत्यवितथेन कर्मणा ।
ऋतं ब्रुवन्नमृतं संप्रयच्छन्।
तं मन्येथाः पितरं मातरं च ।
तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥ १२.१०८.२२ ॥
જે સત્યકર્મથી પોષણ આપે, ઋત બોલે અને અમૃત આપે, તેને તું પિતા અને માતા સમાન માન; તેણે કરેલા ઉપકારને જાણીને તેની સાથે દ્રોહ ન કર.
12.108.23
स्तथैव तेषां गुरवोऽभ्यर्चनीयाः ॥ १२.१०८.२३ ॥
તે જ રીતે તેમના ગુરુઓ પણ પૂજનીય છે.
12.108.24
तस्मात्पूजयितव्याश्च संविभज्याश्च यत्नतः ।
गुरवोऽर्चयितव्याश्च पुराणं धर्ममिच्छता ॥ १२.१०८.२४ ॥
તેથી ગુરુઓનું પૂજન કરવું જોઈએ, યત્નપૂર્વક તેમની સાથે વહેંચવું જોઈએ; પ્રાચીન ધર્મની ઇચ્છા રાખનારે ગુરુઓની અર્ચના કરવી.
12.108.25
येन प्रीणन्ति पितरस्तेन प्रीतः प्रजापतिः ।
प्रीणाति जननीयेन पृथिवी तेन पूजिता ॥ १२.१०८.२५ ॥
જેનાથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે, તેનાથી પ્રજાપતિ પ્રસન્ન થાય છે. જેનાથી માતા પ્રસન્ન થાય છે, તેનાથી પૃથ્વી પૂજિત થાય છે.
12.108.26
येन प्रीणात्युपाध्यायस्तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
मातृतः पितृतश्चैव तस्मात्पूज्यतमो गुरुः ॥ १२.१०८.२६ ॥
જેનાથી ઉપાધ્યાય પ્રસન્ન થાય છે, તેનાથી બ્રહ્મ (વેદ) પૂજિત થાય છે. માતૃપક્ષે અને પિતૃપક્ષે; તેથી ગુરુ સૌથી વધુ પૂજ્ય છે.
12.108.27
ऋषयश्च हि देवाश्च प्रीयन्ते पितृभिः सह ।
पूज्यमानेषु गुरुषु तस्मात्पूज्यतमो गुरुः ॥ १२.१०८.२७ ॥
ગુરુજનો પૂજાય ત્યારે ઋષિઓ અને દેવો પિતૃઓ સાથે પ્રસન્ન થાય છે. તેથી ગુરુ સૌથી વધુ પૂજ્ય છે.
12.108.28
केनचिन्न च वृत्तेन ह्यवज्ञेयो गुरुर्भवेत् ।
न च माता न च पितो तादृशो यादृशो गुरुः ॥ १२.१०८.२८ ॥
કોઈ પણ આચરણથી ગુરુની અવગણના ન કરવી જોઈએ. માતા કે પિતા ગુરુ જેવા નથી.
12.108.29
न तेऽवमानमर्हन्ति न तेषां दूषयेत्कृतम् ।
गुरूणामेव सत्कारं विदुर्देवाः सहर्षिभिः ॥ १२.१०८.२९ ॥
તેઓ અપમાનને લાયક નથી; તેમણે કરેલા કાર્યને દૂષિત ન કરવું. ગુરુઓનો સત્કાર જ દેવો અને ઋષિઓ જાણે છે.
12.108.30
उपाध्यायं पितरं मातरं च ।
ये विद्रुह्यन्ते मनसा कर्मणा वा।
तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं ।
तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके ॥ १२.१०८.३० ॥
ઉપાધ્યાય, પિતા અને માતા સાથે મન કે કર્મથી દ્રોહ કરનારનું પાપ ગર્ભહત્યા કરતાં પણ મોટું છે. તેથી જગતમાં તેમના કરતાં મોટો પાપી બીજો કોઈ નથી.
12.108.31
भृतो भर्तारं यो न विभिर्ति पुत्रः ।
स्वयोनिजः पितरं मातरं च।
तस्य पापं भ्रूणहत्याविषिष्टं ।
तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके ॥ १२.१०८.३१ ॥
જે પુત્ર પોતાને પોષનારને, પોતાની કૂખે જન્મેલા પિતા અને માતાનું પોષણ કરતો નથી, તેનું પાપ ગર્ભહત્યાના પાપ કરતાં પણ વધારે છે; તેથી જગતમાં તેના કરતાં મોટો પાપી બીજો કોઈ નથી.
12.108.32
मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च ।
चतुर्णामपि चैतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुम् ॥ १२.१०८.३२ ॥
મિત્રદ્રોહી, કૃતઘ્ન, સ્ત્રીહત્યારો અને ચાડિયો — આ ચારેયના પ્રાયશ્ચિત્ત વિશે પણ અમે સાંભળ્યું નથી.
12.108.33
एतत्सर्वं मनुनिर्देशदृष्टं ।
यत्कर्तव्यं पुरुषेणेह किंचित्।
एतच्छ्रेयो नान्यदस्माद्विशिष्टं ।
सर्वान्धर्माननुसृत्यैतदुक्तम् ॥ १२.१०८.३३ ॥
આ બધું મનુના ઉપદેશમાં જોવા મળ્યું છે. આ જગતમાં માણસે જે કંઈ કરવું જોઈએ, તે જ શ્રેયસ્કર છે; આના કરતાં વધુ શ્રેષ્ઠ બીજું કંઈ નથી. સર્વ ધર્મોનું અનુસરણ કરીને આ કહેવામાં આવ્યું છે.