महाभारत · अध्याय 12.108
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.108.1
महानयं धर्मपथो बहुशाखश्च भारत ।
किंस्विदेवेह धर्माणामनुष्ठेयतमं मतम् ॥ १२.१०८.१ ॥
हे भारता, हा धर्ममार्ग महान असून त्याला अनेक शाखा आहेत. धर्मांमध्ये येथे कोणता सर्वात जास्त आचरणीय आहे असे आपले मत आहे?
12.108.2
किं कार्यं सर्वभूतानां गरीयो भवतो मतम् ।
यथाऽहं परमं धर्ममिह च प्रेत्य चाप्नुयाम् ॥ १२.१०८.२ ॥
सर्व भूतांसाठी सर्वात गुरुतर कर्तव्य कोणते असे आपले मत आहे, ज्यामुळे मी येथे व मृत्यूनंतर परम धर्म प्राप्त करीन?
12.108.3
मातापित्रोर्गुरूणां च पूजा बहुमता मम ।
अत्र वर्तन्नरो लोकान्यशश्च महदश्नुते ॥ १२.१०८.३ ॥
माता-पिता आणि गुरूंची पूजा माझ्या मते फार मान्य आहे. येथे आचरण करणारा मनुष्य लोक आणि मोठे यश मिळवतो.
12.108.4
यदेते ह्यनुजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः ।
धर्मं धर्मविरुद्धं वा तत्कर्तव्यं युधिष्ठिर ॥ १२.१०८.४ ॥
हे तात युधिष्ठिरा, हे सुपूजित जे कर्म करण्यास अनुमती देतील — ते धर्म असो वा धर्मविरुद्ध — तेच करावे.
12.108.5
न तैरभ्यननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत् ।
यं मे तेऽभ्यनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः ॥ १२.१०८.५ ॥
त्यांच्या अनुमतीशिवाय दुसरा धर्म आचरू नये. ज्या कर्माची ते मला अनुमती देतील तोच धर्म — हा निश्चय आहे.
12.108.6
एत एव त्रयो लोका एत एवाश्रमास्त्रयः ।
एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयोऽग्नयः ॥ १२.१०८.६ ॥
हेच तीन लोक, हेच तीन आश्रम, हेच तीन वेद आणि हेच तीन अग्नी.
12.108.7
पिता वै गार्हपत्योऽग्निर्माताऽग्निर्दक्षिणः स्मृतः ।
गुरुराहवनीयस्तु साऽग्नित्रेता गरीयसी ॥ १२.१०८.७ ॥
पिता हा गार्हपत्य अग्नी आहे; माता दक्षिण अग्नी म्हणून स्मरली जाते. गुरू आहवनीय अग्नी आहे; आणि ती त्रेता-अग्नी (तिघांची एकता) अधिक गौरवास्पद आहे.
12.108.8
त्रिष्वप्रमाद्यन्नेतेषु त्रील्लोँकानपि जेष्यसि ।
पितृवृत्त्या त्विमं लोकं मातृवृत्त्या तथा परम् ॥ १२.१०८.८ ॥
या तिघांबाबत सावध राहिलास तर तू तिन्ही लोकही जिंकशील. पित्याच्या प्रति वर्तनाने हा लोक आणि मातेच्या प्रति वर्तनाने तसाच परलोक (जिंकशील).
12.108.9
ब्रह्मलोकं गुरोर्वृत्त्या नियमेन तरिष्यसि ।
सम्यगेतेषु वर्तस्व त्रिषु लोकेषु भारत ॥ १२.१०८.९ ॥
गुरूच्या प्रति वर्तनाने आणि नियमाने तू ब्रह्मलोक पार करशील. हे भारता, या तिघांशी नीट वाग; या तिन्ही लोकांत (योग्य वर्तन ठेव).
12.108.10
यशः प्राप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम् ।
नैतानतिशयीथास्त्वं नात्यश्नीथा न दूषयेः ॥ १२.१०८.१० ॥
तुला यश मिळेल, तुझे कल्याण होवो; अतिशय महान फल देणारा धर्मही मिळेल. यांचे तू उल्लंघन करू नकोस, अतिभोग घेऊ नकोस, यांना दूषित करू नकोस.
12.108.11
नित्यं परिचरेश्चैव तद्वै सुकृतमुत्तमम् ।
कीर्ति पुण्यं यशो लोकान्प्राप्स्यसे त्वं जनाधिप ॥ १२.१०८.११ ॥
नित्य सेवा कर; तेच उत्तम सुकृत आहे. हे जनाधिपा, तू कीर्ती, पुण्य, यश आणि लोक प्राप्त करशील.
12.108.12
सर्वे तस्यादृता लोका यस्यैते त्रय आदृताः ।
अनादृतास्तु यस्यैते सर्वास्तस्याफलाः क्रियाः ॥ १२.१०८.१२ ॥
ज्याच्यासाठी हे तिघे आदरणीय आहेत, त्याच्यासाठी सर्व लोक आदरणीय आहेत. ज्याच्यासाठी हे तिघे अनादृत आहेत, त्याची सर्व कर्मे निष्फळ आहेत.
12.108.13
न चायं न परो लोको न यशस्तस्य भारत ।
अमानिता नित्यमेव यस्यैते गुरवस्त्रयः ॥ १२.१०८.१३ ॥
हे भारता, ज्याचे हे तिन्ही गुरू सदैव अपमानित होतात, त्याला हा लोकही नाही, परलोकही नाही आणि यशही नाही.
12.108.14
न चास्मिन्न परे लोके यशस्तस्य प्रकाशते ।
यच्चान्यदपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम् ॥ १२.१०८.१४ ॥
त्याचे यश या लोकात किंवा परलोकात प्रकाशित होत नाही; परलोकातील जे इतर कल्याण सांगितले आहे, तेही त्याला मिळत नाही.
12.108.15
तेभ्य एव हि यत्सर्वं कृत्यं यन्निसृजाम्यहम् ।
तदासीन्मे शतगुणं सहस्रगुणमेव च।
तस्मान्मे संप्रकाशन्ते त्रयो लोका युधिष्ठिर ॥ १२.१०८.१५ ॥
त्यांच्यासाठीच मी करत असलेल्या सर्व कर्तव्यांचे फळ मला शंभरपट आणि हजारपट झाले; म्हणून, हे युधिष्ठिरा, माझ्यासाठी तीनही लोक प्रकाशतात.
12.108.16
दशैव तु सदाऽऽचार्यः श्रोत्रियानधितिष्ठति ।
दशाचार्यानुपाध्याय उपाध्यायान्पिता दश ॥ १२.१०८.१६ ॥
आचार्य दहा श्रोत्रियांहून श्रेष्ठ आहे; उपाध्याय दहा आचार्यांहून श्रेष्ठ आहे; पिता दहा उपाध्यायांहून श्रेष्ठ आहे.
12.108.17
पितॄन्दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीमपि ।
गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमो गुरुः ॥ १२.१०८.१७ ॥
एक आई दहा पित्यांहून श्रेष्ठ आहे; संपूर्ण पृथ्वीहूनही गौरवात ती वरचढ ठरते; मातेसमान गुरू नाही.
12.108.18
गुरुर्गरीयान्पितृतो मातृतश्चेति मे मतिः ।
उभौ हि मातापितरौ जन्मन्येवोपयुज्यतः ॥ १२.१०८.१८ ॥
माझे मत असे की गुरू पित्यापेक्षा आणि मातेपेक्षाही श्रेष्ठ आहे; कारण माता आणि पिता दोघेही केवळ जन्मातच उपयोगी ठरतात.
12.108.19
शरीरमेतौ सृजतः पिता माता च भारत ।
आचार्यशिष्टा या जातिः सासम्यगजरामरा ॥ १२.१०८.१९ ॥
हे भारता, पिता आणि माता हे दोघे शरीर निर्माण करतात; आचार्यांनी शिकवलेला जन्मच खरोखर जरा-मरणरहित आहे.
12.108.20
अवध्या हि सदा माता पिता चाप्युपचारिणौ ॥ १२.१०८.२० ॥
माता नेहमी अवध्य असते, आणि पितासुद्धा; दोघेही सेवेस पात्र आहेत.
12.108.21
न स दुष्यति तत्कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम् ।
धर्माय यतमानानां विदुर्देवाः सहर्षिभिः ॥ १२.१०८.२१ ॥
ते केल्याने तो दूषित होत नाही, आणि तेही त्याला दूषित करत नाहीत; धर्मासाठी प्रयत्न करणाऱ्यांना देव आणि ऋषी जाणतात.
12.108.22
य आवृणोत्यवितथेन कर्मणा ।
ऋतं ब्रुवन्नमृतं संप्रयच्छन्।
तं मन्येथाः पितरं मातरं च ।
तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥ १२.१०८.२२ ॥
जो सत्यकर्माने पोषण करतो, ऋत बोलतो आणि अमृत देतो, त्याला तू पिता व माता मानावे; त्याने केलेले उपकार जाणून त्याच्याशी द्रोह करू नये.
12.108.23
स्तथैव तेषां गुरवोऽभ्यर्चनीयाः ॥ १२.१०८.२३ ॥
त्याचप्रमाणे त्यांचे गुरूही पूजनीय आहेत.
12.108.24
तस्मात्पूजयितव्याश्च संविभज्याश्च यत्नतः ।
गुरवोऽर्चयितव्याश्च पुराणं धर्ममिच्छता ॥ १२.१०८.२४ ॥
म्हणून गुरूंची पूजा करावी, प्रयत्नपूर्वक त्यांना वाटा द्यावा; प्राचीन धर्माची इच्छा करणाऱ्याने गुरूंची पूजा करावी.
12.108.25
येन प्रीणन्ति पितरस्तेन प्रीतः प्रजापतिः ।
प्रीणाति जननीयेन पृथिवी तेन पूजिता ॥ १२.१०८.२५ ॥
ज्याने पितर प्रसन्न होतात, त्याने प्रजापती प्रसन्न होतो. ज्याने माता प्रसन्न होते, त्याने पृथ्वी पूजिली जाते.
12.108.26
येन प्रीणात्युपाध्यायस्तेन स्याद्ब्रह्म पूजितम् ।
मातृतः पितृतश्चैव तस्मात्पूज्यतमो गुरुः ॥ १२.१०८.२६ ॥
ज्याने उपाध्याय प्रसन्न होतो, त्याने ब्रह्म (वेद) पूजिले जाते. मातृकुलातून आणि पितृकुलातून; म्हणून गुरू हा सर्वात पूज्य आहे.
12.108.27
ऋषयश्च हि देवाश्च प्रीयन्ते पितृभिः सह ।
पूज्यमानेषु गुरुषु तस्मात्पूज्यतमो गुरुः ॥ १२.१०८.२७ ॥
गुरुजन पूजले गेले की ऋषी आणि देव पितरांसह प्रसन्न होतात. म्हणून गुरू हा सर्वात पूज्य आहे.
12.108.28
केनचिन्न च वृत्तेन ह्यवज्ञेयो गुरुर्भवेत् ।
न च माता न च पितो तादृशो यादृशो गुरुः ॥ १२.१०८.२८ ॥
कोणत्याही वर्तनामुळे गुरूची अवहेलना करू नये. माता किंवा पिता गुरूसारखे नसतात.
12.108.29
न तेऽवमानमर्हन्ति न तेषां दूषयेत्कृतम् ।
गुरूणामेव सत्कारं विदुर्देवाः सहर्षिभिः ॥ १२.१०८.२९ ॥
ते अपमानास पात्र नाहीत; त्यांनी केलेल्या कृत्याला दूषण देऊ नये. गुरूंचा सत्कार हेच देव आणि ऋषी जाणतात.
12.108.30
उपाध्यायं पितरं मातरं च ।
ये विद्रुह्यन्ते मनसा कर्मणा वा।
तेषां पापं भ्रूणहत्याविशिष्टं ।
तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके ॥ १२.१०८.३० ॥
उपाध्याय, पिता आणि माता यांच्याशी मनाने किंवा कृतीने द्रोह करणाऱ्यांचे पाप गर्भहत्येपेक्षाही मोठे आहे. म्हणून जगात त्यांच्याहून मोठा पापी दुसरा कोणी नाही.
12.108.31
भृतो भर्तारं यो न विभिर्ति पुत्रः ।
स्वयोनिजः पितरं मातरं च।
तस्य पापं भ्रूणहत्याविषिष्टं ।
तस्मान्नान्यः पापकृदस्ति लोके ॥ १२.१०८.३१ ॥
जो पुत्र आपल्या पालनकर्त्यांचे, स्वतःच्या उदरातून जन्मलेल्या पित्याचे व मातेचे भरणपोषण करत नाही, त्याचे पाप गर्भहत्येच्या पापापेक्षाही मोठे आहे; म्हणून जगात त्याच्यापेक्षा मोठा पापी दुसरा कोणी नाही.
12.108.32
मित्रद्रुहः कृतघ्नस्य स्त्रीघ्नस्य पिशुनस्य च ।
चतुर्णामपि चैतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुम् ॥ १२.१०८.३२ ॥
मित्रद्रोही, कृतघ्न, स्त्रीहत्या करणारा आणि चहाडखोर — या चौघांच्या प्रायश्चित्ताबद्दलही आम्ही ऐकले नाही.
12.108.33
एतत्सर्वं मनुनिर्देशदृष्टं ।
यत्कर्तव्यं पुरुषेणेह किंचित्।
एतच्छ्रेयो नान्यदस्माद्विशिष्टं ।
सर्वान्धर्माननुसृत्यैतदुक्तम् ॥ १२.१०८.३३ ॥
हे सर्व मनूच्या उपदेशात दिसते. या जगात मनुष्याने जे काही करावयाचे आहे, तेच श्रेयस्कर आहे; यापेक्षा श्रेष्ठ दुसरे काही नाही. सर्व धर्मांचे अनुसरण करून हे सांगितले आहे.