महाभारत · अध्याय 12.12
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.12.1
अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नकुलो वाक्यमब्रवीत् ।
राजानमभिसंप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरम् ॥ १२.१२.१ ॥
अर्जुनाचे वचन ऐकून नकुल सर्व धर्मधारकांत श्रेष्ठ अशा राजाकडे पाहून हे वाक्य बोलला.
12.12.2
अनुरुध्य महाप्राज्ञो भ्रातुश्चित्तमरिंदम ।
व्यूढोरस्को महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता ॥ १२.१२.२ ॥
हे शत्रुदमना, महाप्राज्ञ, भावाच्या मनाला अनुसरून, विशाल छातीचा, महाबाहू, तांबड्या मुखाचा व मितभाषी (तो).
12.12.3
विशाखयूपे देवानां सर्वेषामग्नयश्चिताः ।
तस्माद्विद्वि महाराज देवाः कर्मफले स्थिताः ॥ १२.१२.३ ॥
विशाखयूपावर सर्व देवतांसाठी अग्नी प्रज्वलित केले आहेत. म्हणून हे महाराजा, देव कर्मफलात स्थित आहेत हे जाण.
12.12.4
अनास्तिकानां भूतानां प्राणदाः पितरश्च ये ।
तेऽपि कर्मैव कुर्वन्ति विधिं पश्यस्व पार्थिव ॥ १२.१२.४ ॥
आस्तिक प्राण्यांना प्राण देणारे पितरही कर्मच करतात. हे राजा, विधी पाहा.
12.12.5
वेदवादापविद्धास्तु तान्विद्धि भृशनास्तिकान् ।
न हि वेदोक्तमुत्सृज्य विप्रः सर्वेषु कर्मसु ॥ १२.१२.५ ॥
वेदवादातून वगळलेल्यांना पूर्ण नास्तिक समज. वेदात सांगितलेले सोडून ब्राह्मण सर्व कर्मांत (प्रवृत्त होत नाहीत).
12.12.6
देवयानेन नाकस्य पृष्ठमाप्नोति भारत ।
अत्याश्रमानयं सर्वानित्याहुर्वेदमिश्चयाः ॥ १२.१२.६ ॥
हे भारता, देवयान मार्गाने माणूस स्वर्गाच्या शिखरास पोहोचतो. सर्व आश्रमांच्या पलीकडचा हा मार्ग आहे, असे वेदाश्रित म्हणतात.
12.12.7
ब्राह्मणाः श्रुतिसंपन्नास्तान्निबोध नराधिप ।
वित्तानि धर्मलब्धानि क्रतुमुख्येष्ववासृजन् ॥ १२.१२.७ ॥
हे नराधिपा, श्रुतिसंपन्न त्या ब्राह्मणांविषयी ऐक. धर्माने मिळवलेले धन त्यांनी प्रमुख यज्ञांमध्ये अर्पण केले.
12.12.8
कृतात्मा स महाराज स वै त्यागी स्मृतो नरः ॥ १२.१२.८ ॥
हे महाराजा, ज्याने आपल्या आत्म्याला संयमित केले आहे, तोच मनुष्य खरोखर त्यागी मानला गेला आहे.
12.12.9
अनवेक्ष्य सुखादानं तथैवोर्ध्वं प्रतिष्ठितः ।
आत्मत्यागी महाराज स त्यागी तापसो मतः ॥ १२.१२.९ ॥
सुख मिळवण्याकडे लक्ष न देता, तसेच उंच स्थितीत स्थिर राहून, हे महाराजा, जो आत्मत्यागी आहे, तोच त्यागी आणि तापसी मानला गेला आहे.
12.12.10
अनिकेतः परिपतन्वृक्षमूलाश्रयो मुनिः ।
अयाचकः सदायोगी स त्यागी पार्थ भिक्षुकः ॥ १२.१२.१० ॥
घरदार नसलेला, भटकणारा, वृक्षमुळाचा आश्रय घेणारा मुनी, याचना न करणारा, सदैव योगात मग्न असलेला—हे पार्था, तोच त्यागी आणि भिक्षू आहे.
12.12.11
क्रोधहर्षावनादृत्य पैशुन्यं च विशेषतः ।
विप्रो वेदानधीते यः स त्यागी गुरुपूजकः ॥ १२.१२.११ ॥
क्रोध आणि हर्ष यांकडे दुर्लक्ष करून, विशेषतः चहाडी सोडून, जो ब्राह्मण वेदांचे अध्ययन करतो, तो त्यागी आणि गुरुपूजक आहे.
12.12.12
आश्रमांस्तुलया सर्वान्धृतानाहुर्मनीषिणः ।
एकतश्च त्रयो राजन्गृहस्थाश्रम एकतः ॥ १२.१२.१२ ॥
शहाणे लोक सर्व आश्रमांना तराजूवर तोललेले म्हणतात. हे राजा, तीन एका बाजूला आणि गृहस्थाश्रम एका बाजूला.
12.12.13
समीक्ष्य तुलया पार्थ कामं स्वर्गं च भारत ।
अयं पन्था महर्षीणाप्रियं लोकविदां गतिः ॥ १२.१२.१३ ॥
हे पार्था, हे भरता, तुलेत तोलून पाहिले तर कामना आणि स्वर्ग यांतील फरक कळतो. हा महर्षींचा मार्ग आहे; लोकज्ञांना तो प्रिय नसला तरी त्यांची गती हीच आहे.
12.12.14
इति यः कुरुते भावं स त्यागी भरतर्षभ ।
नरः परित्यज्य गृहान्वनमेति विमूढवत् ॥ १२.१२.१४ ॥
असा भाव धारण करणारा, हे भरतश्रेष्ठा, तोच त्यागी. घर सोडून मूढाप्रमाणे अरण्यात जाणारा तसा नाही.
12.12.15
यदा कामान्समीक्षेत धर्मवैतंसिको नरः ।
अथैनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति सृत्युराट् ॥ १२.१२.१५ ॥
माणूस कामनांचा विचार करू लागला की, धर्माला अलंकार मानणारा असला तरी, मृत्यूचा राजा त्याच्या गळ्यात मृत्यूपाश बांधतो.
12.12.16
अभिमानकृतं कर्म नैतत्फलवदुच्यते ।
त्यागयुक्तं महाराज सर्वमेव महाफलम् ॥ १२.१२.१६ ॥
अभिमानाने केलेले कर्म फलदायी म्हटले जात नाही. हे महाराजा, त्यागाने युक्त असलेले सर्वच महान फळ देते.
12.12.17
शमो दमस्तथा धैर्यं सत्यं शौचमथार्जवम् ।
यज्ञो धृतिश्च धर्मश्च नित्यमार्षो विधिः स्मृतः ॥ १२.१२.१७ ॥
शम, दम, धैर्य, सत्य, शौच, आर्जव, यज्ञ, धृती आणि धर्म — हेच नित्य ऋषींचे विधान म्हणून स्मरले जाते.
12.12.18
पितृदेवातिथिकृते समारम्भोऽत्र शस्यते ।
अत्रैव हि महाराज त्रिवर्गः केवलं फलम् ॥ १२.१२.१८ ॥
पितर, देव आणि अतिथी यांसाठी केलेला कर्मारंभ येथे प्रशंसनीय आहे. हे महाराजा, येथेच त्रिवर्गच केवळ फळ आहे.
12.12.19
एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते ।
त्यागिनः प्रसृतस्येह नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित् ॥ १२.१२.१९ ॥
ब्राह्मणांनी सेविलेल्या या विधीत चालणाऱ्या, त्यागी आणि येथे विस्तारलेल्या माणसाचा कधीही नाश होत नाही.
12.12.20
असृजद्धि प्रजा राजन्प्रजापतिरकल्मषः ।
मां यक्ष्यन्तीति धर्मात्मा यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ॥ १२.१२.२० ॥
हे राजा, निष्कलंक प्रजापतीने प्रजा निर्माण केली. धर्मात्म्याने विचार केला की ते विविध दक्षिणायुक्त यज्ञांनी माझी पूजा करतील.
12.12.21
वीरुधश्चैव वृक्षांश्च यज्ञार्थं वै तथौषधीः ।
पशूंश्चैव तथा मेध्यान्यज्ञार्थानि हवींषि च ॥ १२.१२.२१ ॥
वेली आणि वृक्ष, यज्ञासाठीच औषधी, पशू आणि यज्ञयोग्य पवित्र वस्तू, यज्ञासाठी हविर्द्रव्येही तसेच निर्माण झाली.
12.12.22
गृहस्थाश्रमिणस्तच्च यज्ञकर्माविरोधितम् ।
तस्माद्गार्हस्थ्यमेवेह दुष्करं दुर्लभं तथा ॥ १२.१२.२२ ॥
गृहस्थाश्रमींना ते यज्ञकर्माला विरोधी नाही. म्हणून येथे गृहस्थाश्रमच कठीण आणि दुर्लभ आहे.
12.12.23
तत्संप्राप्य गृहस्था ये पशुधान्यधनान्विताः ।
न यजन्ते महाराज शाश्वतं तेषु किल्विषम् ॥ १२.१२.२३ ॥
हे महाराजा, ती स्थिती प्राप्त करून, पशू, धान्य आणि धनाने संपन्न असूनही जे गृहस्थ यज्ञ करीत नाहीत, त्यांना शाश्वत पाप लागते.
12.12.24
स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथा परे ।
अथापरे महायज्ञान्मनस्येव वितन्वते ॥ १२.१२.२४ ॥
ऋषी स्वाध्यायाला यज्ञ मानतात, इतर ज्ञानाला यज्ञ मानतात. काही लोक मनातच महायज्ञांचा विस्तार करतात.
12.12.25
इदमन्यन्महाराज विद्वद्भिः कथितं मम ।
भूमिरग्निश्च वायुश्च न चापो न दिवाकरः ॥ १२.१२.२५ ॥
हे महाराज, विद्वानांनी मला आणखी एक गोष्ट सांगितली आहे: पृथ्वी नाही, अग्नी नाही, वायू नाही, जल नाही आणि सूर्यही नाही.
12.12.26
नक्षत्राणि न चन्द्रश्च न दिशः काल एव च ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च न गन्धो न रसः क्वचित् ॥ १२.१२.२६ ॥
नक्षत्रे नाहीत, चंद्रही नाही, दिशा नाहीत, काळही नाही; शब्द नाही, स्पर्श नाही, रूपही नाही; गंध नाही, कुठेही रस नाही.
12.12.27
न च सन्ति प्रमाणानि यैः प्रमेयं प्रसाध्यते ।
प्रत्यक्षमनुमानं न नोपमानमथागमः ॥ १२.१२.२७ ॥
ज्यांच्याद्वारे प्रमेय सिद्ध होईल असी प्रमाणेही नाहीत: प्रत्यक्ष नाही, अनुमान नाही, उपमान नाही, आगमही नाही.
12.12.28
नार्थापत्तिर्न चैतिह्यं न दृष्टान्तो न संशयः ।
न क्वचिन्निर्णयो राजन्न धर्माधर्म एव च ॥ १२.१२.२८ ॥
अर्थापत्ती नाही, ऐतिह्यही नाही; दृष्टांत नाही, संशयही नाही; कुठेही निर्णय नाही, हे राजा, धर्मही नाही आणि अधर्मही नाही.
12.12.29
तिर्यक्व स्थावरं चैव न देवा न च मानुषाः ।
वर्णाश्रमविभागाश्च न च कर्ता न कामकृत्।
न चार्थश्च विभूतिश्च न चार्थस्य विचेष्टितम् ॥ १२.१२.२९ ॥
पशू नाहीत, स्थावरेही नाहीत; देव नाहीत, मानवही नाहीत; वर्णाश्रमविभागही नाहीत; कर्ता नाही, इच्छापूर्ती करणारा नाही; धन नाही, विभूतीही नाही, धनाची धडपडही नाही.
12.12.30
तमोभूतमिदं सर्वमनालोकं जगन्नृप ।
न चात्मा विद्यमानोपि मनसा योगमिच्छति ॥ १२.१२.३० ॥
हे राजा, हे सर्व जग अंधकारमय होऊन प्रकाशहीन झाले आहे; आत्मा असूनही तो मनाने योगाची इच्छा करत नाही.
12.12.31
अचेतनं मनस्त्वासीदात्मा एव सचेतनः ।
ईश्वरश्चेतनस्त्वेकस्तेनेदं गहनीकृतम्।
मन्त्राश्च चेतना राजन्न च देहेन योजिताः ॥ १२.१२.३१ ॥
मन अचेतन होते; केवल आत्मा सचेतन होता. ईश्वर एकटाच चेतन आहे, आणि त्यानेच हे जग गहन केले. हे राजा, मंत्रही चेतन आहेत; ते देहाशी जोडलेले नाहीत.
12.12.32
तेन विश्वसृजो नाम ऋषयो मन्त्रदेवताः ।
चैतन्यमीश्वरात्प्राप्य ब्रह्माण्डं तैर्विनिर्मितम् ॥ १२.१२.३२ ॥
त्याच्याद्वारेच विश्वसृज नावाचे ऋषी आणि मंत्रदेवता झाले. ईश्वराकडून चैतन्य मिळवून त्यांनी ब्रह्मांड निर्माण केले.
12.12.33
इष्ट्वा विश्वसृजं यज्ञं निर्मितः प्रपितामहः ।
सृष्टिस्तेन समारब्धा प्रसादादीश्वरस्य च ॥ १२.१२.३३ ॥
विश्वसृजाचा यज्ञ करून प्रपितामह (ब्रह्मा) निर्माण झाले. ईश्वराच्या कृपेने त्यांच्याद्वारेच सृष्टीचा आरंभ झाला.
12.12.34
चैतन्यमीश्वरस्येदं सचेतनमिदं जगत् ।
योगेन च समाविष्टं जगत्कृत्स्नं च शंभुना ॥ १२.१२.३४ ॥
हे सचेतन जग ईश्वराच्या चैतन्याने युक्त आहे. योगाने आणि शंभूने संपूर्ण जग व्यापले आहे.
12.12.35
धर्मश्चार्थश्च कामश्च उक्तो मोक्षश्च संक्षये ।
ब्रह्मणः परमेशस्य ईश्वरेण यदृच्छया ॥ १२.१२.३५ ॥
धर्म, अर्थ आणि काम सांगितले आहेत; संक्षयात (प्रलयात) मोक्षही. ब्रह्माच्या परमेश्वर ईश्वराने स्वेच्छेने असे सांगितले.
12.12.36
अज्ञो जन्तुरनीशश्च भाजनं सुखदुःखयोः ।
ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा ॥ १२.१२.३६ ॥
अज्ञानी जीव, असमर्थ आणि सुखदुःखाचे पात्र; ईश्वराने प्रेरित होऊन तो स्वर्गात किंवा नरकात जातो.
12.12.37
प्रधानं पुरुषः चैव आत्मानं सर्वदेहिनाम् ।
मनसा विषयैश्चैव चेतनेन प्रचोदिताः।
सुखदुःखेन युज्यन्ते कर्मभिश्च प्रचोदिताः ॥ १२.१२.३७ ॥
प्रधान आणि पुरुष, तसेच सर्व देहधाऱ्यांचा आत्मा, मन, विषय आणि चेतना यांनी प्रेरित होऊन ते सुखदुःखाशी जोडले जातात; कर्मांनीही प्रेरित होतात.
12.12.38
वर्णाश्रमविभागाश्च ईश्वरेण प्रवर्तिताः ।
सदेवासुरगन्धर्वं येनेदं निर्मितं जगत् ॥ १२.१२.३८ ॥
वर्णाश्रम विभाग ईश्वराने प्रवर्तित केले; देव, असुर, गंधर्वांसह हे जग ज्याने निर्माण केले तोच.
12.12.39
त्वं चान्ये च महाराज ईश्वरस्य वशे स्थिताः ।
जीवन्ते च म्रियन्ते च न स्वतन्त्राः कथंचन ॥ १२.१२.३९ ॥
हे महाराजा, तू आणि इतर सर्व ईश्वराच्या अधीन आहात; ते जगतात आणि मरतात, कोणत्याही प्रकारे स्वतंत्र नाहीत.
12.12.40
हित्वाहित्वा च भूतानि हत्वा सर्वमिदं जगत् ।
यजन्ते कर्मणा देवा न स पापेन लिप्यते ॥ १२.१२.४० ॥
प्राण्यांना वारंवार सोडून आणि हे संपूर्ण जग मारून देव कर्माने यज्ञ करतात; तो पापाने लिप्त होत नाही.
12.12.41
हिंसात्मकानि कर्माणि सर्वेषां गृहमेधिनाम् ।
देवतानामृषीणां च ते च यान्ति परां गतिम् ॥ १२.१२.४१ ॥
सर्व गृहस्थांची हिंसात्मक कर्मे, देवांची व ऋषींची कर्मे — तेही परम गती पावतात.
12.12.42
पातिताः शत्रवः पूर्व सर्वत्र वसुधाधिपैः ।
प्रजानां हितकामैश्च आत्मनश्च हितैषिभिः। ॥ १२.१२.४२ ॥
पूर्वी सर्वत्र भूपतींनी प्रजांचे हित इच्छून आणि स्वतःचे हित शोधून शत्रूंना पाडले.
12.12.43
यदि तत्र भवेत्पापं कथं ते स्वर्गमास्थिताः ।
न प्राप्ता नरकं राजन्वेष्टिताः पापकर्मभिः ॥ १२.१२.४३ ॥
तिथे पाप असते तर ते स्वर्गात कसे राहिले? हे राजा, पापकर्मांनी वेढलेले असूनही ते नरकात गेले नाहीत.
12.12.44
एवं मनःसमाधानं मार्गमातिष्ठतो नृप ।
द्विजातेर्ब्रह्मभूतस्य स्पृहयन्ति दिवौकसः ॥ १२.१२.४४ ॥
हे राजा, अशा प्रकारे मनःसमाधानाचा मार्ग अनुसरणाऱ्या, ब्रह्मस्वरूप झालेल्या द्विजाची स्वर्गवासीही इच्छा करतात.
12.12.45
स रत्नानि विचित्राणि संहृतानि ततस्ततः ।
मखेष्वनभिसन्त्यज्य नास्तिक्यमभिजल्पसि ॥ १२.१२.४५ ॥
त्याने विविध रत्ने इकडे-तिकडून संग्रहित केली; तरीही यज्ञांचा त्याग न करता तू नास्तिकतेचे बोल बोलतोस.
12.12.46
कुटुम्बमास्थिते त्यागं न पश्यामि नराधिप ।
राजसूयाश्वमेधेषु सर्वमेधेषु वा पुनः ॥ १२.१२.४६ ॥
हे नराधिपा, गृहस्थाश्रमात असलेल्या माणसात मला त्याग दिसत नाही; राजसूय, अश्वमेध किंवा सर्व मेधांमध्ये पुन्हा.
12.12.47
ये चान्ये क्रतवस्तात ब्राह्मणैरभिपूजिताः ।
तैर्यजस्व महीपाल शक्रो देवपतिर्यथा। ॥ १२.१२.४७ ॥
हे तात, ब्राह्मणांनी पूजिलेले इतर यज्ञही कर, हे महीपाला; देवपती इंद्र करतो तसे.
12.12.48
राज्ञः प्रमाददोषेण दस्युभिः परिमुष्यताम् ।
अशरण्यः प्रजानां यः स राजा कलिरुच्यते ॥ १२.१२.४८ ॥
राजाच्या प्रमाददोषामुळे दरोडेखोरांनी लुटले जात असताना, जो राजा प्रजेला आश्रय देत नाही, त्याला कलि म्हणतात.
12.12.49
अश्वान्गाश्चैव दासीश्च करेणूश्च स्वलंकृताः ।
ग्रामाञ्जनपदांश्चैव क्षेत्राणि च गृहाणि च ॥ १२.१२.४९ ॥
घोडे, गायी, दासी, सुशोभित हत्तिणी, गावे आणि जनपदे, शेते आणि घरेही.
12.12.50
अप्रदाय द्विजातिभ्यो मात्सर्याविष्टचेतसः ।
वयं ते राजकलयो भविष्याम विशांपते ॥ १२.१२.५० ॥
द्विजांना दान न देता, मत्सराने मन व्यापलेले होऊन, हे प्रजापते, आम्ही तुमचे राजकलि होऊ.
12.12.51
अदातारोऽशरण्याश्च राजकिल्विषभागिनः ।
दुःखानामेव भोक्तारो न सुखानां कदाचन ॥ १२.१२.५१ ॥
जे दान देत नाहीत आणि आश्रय देत नाहीत, ते राजाच्या पापाचे भागीदार होतात; ते नेहमी दुःखच भोगतात, कधीही सुख नाही.
12.12.52
अनिष्ट्वा च महायज्ञैरकृत्वा च पितृस्वधाम् ।
तीर्थेष्वनभिसंप्लुत्य प्रव्रजिष्यसि चेत्प्रभो ॥ १२.१२.५२ ॥
हे प्रभो! महायज्ञ न करता, पितरांना स्वधा न देता, तीर्थांमध्ये स्नान न करता जर तुम्ही संन्यास घ्याल…
12.12.53
छिन्नाभ्रमिव गन्तासि विलयं मारुतेरितम् ।
लोकयोरुभयोर्भ्रष्टो ह्यन्तराले व्यवस्थितः ॥ १२.१२.५३ ॥
वाऱ्याने चालवलेल्या तुटलेल्या ढगासारखा तू नाश पावशील; दोन्ही लोकांतून भ्रष्ट होऊन मध्येच स्थिर राहशील.
12.12.54
अन्तर्बहिश्च यत्किंचिन्मनोव्यासङ्गकारकम् ।
परित्यज्य भवेत्त्यागी न हित्वा प्रतितिष्ठति ॥ १२.१२.५४ ॥
आतून आणि बाहेरून जे काही मनाला आसक्त करते, ते सोडूनच त्यागी होता येते; न सोडता तो स्थिर राहत नाही.
12.12.55
एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते ।
ब्राह्मणस्य महाराज नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित् ॥ १२.१२.५५ ॥
हे महाराज, ब्राह्मणांनी आचरलेल्या या विधीत वागणाऱ्या ब्राह्मणाचा कधीही नाश होत नाही.
12.12.56
निहत्य शत्रूंस्तरसा समृद्धाञ्शक्रो यथा दैत्यबलानि सङ्ख्ये ।
कः पार्थ शोचेन्निरतः स्वधर्मे पूर्वैः स्मृते पार्थिवशिष्टजुष्टे ॥ १२.१२.५६ ॥
हे पार्था, इंद्र युद्धात दैत्यसेनांचा नाश करतो तसा शत्रूंना वेगाने मारून जो आपल्या धर्मात निरत आहे, पूर्वजांनी स्मरलेल्या आणि राजे व सज्जनांनी आचरलेल्या मार्गावर आहे, तो कोणासाठी शोक करील?
12.12.57
क्षात्रेण धर्मेण पराक्रमेण जित्वा महीं मन्त्रविद्भ्यः प्रदाय ।
नाकस्य पृष्ठेऽसि नरेन्द्र गन्ता न शोचितव्यं भवताऽद्य पार्थ ॥ १२.१२.५७ ॥
क्षात्रधर्म आणि पराक्रमाने पृथ्वी जिंकून, मंत्रज्ञांना ती दान देऊन, हे नरेंद्रा, तू स्वर्गाच्या पाठीमागे जाशील. हे पार्था, आज तुझ्यासाठी शोक करू नये.