મહાભારત · અધ્યાય 12.122

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

શબ્દાર્થ સાથે વાંચો

12.122.1

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः ॥ १२.१२२.१ ॥

અહીં પણ આ પ્રાચીન ઇતિહાસ કહેવાય છે: અંગોમાં દ્યુતિમાન રાજા વસુહોમ નામે પ્રખ્યાત હતો.

12.122.2

स राजा धर्मविन्नित्यं सह पत्न्या महातपाः ।
मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणसेवितम्। ॥ १२.१२२.२ ॥

ધર્મજ્ઞ અને મહાતપસ્વી તે રાજા પત્ની સાથે દેવર્ષિગણોથી સેવિત મુંજપૃષ્ઠ પર ગયો.

12.122.3

तत्र शृङ्गे हिमवतो वसतिं समुपागमत् ।
यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत् ॥ १२.१२२.३ ॥

ત્યાં હિમાલયના શિખર પર તે વસવાટે પહોંચ્યો, જ્યાં મુંજવટ પાસે રામે જટાહરણનો આદેશ આપ્યો હતો.

12.122.4

तदादि च महाप्राज्ञः ऋषिभिः संशितव्रतैः ।
मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः ॥ १२.१२२.४ ॥

ત્યારથી મહાપ્રાજ્ઞ, કઠોરવ્રતી ઋષિઓએ તે પ્રદેશને રુદ્રસેવિત મુંજપૃષ્ઠ કહ્યો.

12.122.5

स तत्र बहुभिर्युक्तस्तदा श्रुतिमयैर्गुणैः ।
ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत् ॥ १२.१२२.५ ॥

ત્યાં શ્રુતિમય અનેક ગુણોથી યુક્ત થઈ, બ્રાહ્મણોથી અનુમોદિત થઈને તે દેવર્ષિ જેવો થયો.

12.122.6

तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः ।
अभ्यगच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः ॥ १२.१२२.६ ॥

એકવાર તે અદીનાત્મા પાસે ઇન્દ્રના મિત્ર, માનિત અને શત્રુઓને પીડનાર મહીપાલ માંધાતા આવ્યા.

12.122.7

सोपसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् ।
दृष्ट्वा प्रकृष्टतपसं विनयेनोपतिष्ठते ॥ १२.१२२.७ ॥

માંધાતા નજીક જઈને, પરમ તપસ્વી નરાધિપ વસુહોમને જોઈને વિનયપૂર્વક તેમની સામે ઊભો રહ્યો.

12.122.8

वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्ध्यं च न्यवेदयत् ।
सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य पप्रच्छ कुशलाव्ययौ ॥ १२.१२२.८ ॥

વસુહોમે પણ રાજાને ગાય અને અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યાં, અને સપ્તાંગ રાજ્યની કુશળતા તથા સમૃદ્ધિ વિશે પૂછ્યું.

12.122.9

सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम् ।
अब्रवीद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते ॥ १२.१२२.९ ॥

પૂર્વે સત્પુરુષોએ આચરેલી રીત મુજબ યથાવત અનુસરનાર તેને વસુહોમે કહ્યું: "હે રાજન, તમારા માટે હું શું કરું?"

12.122.10

सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमः ।
वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन ॥ १२.१२२.१० ॥

અત્યંત પ્રસન્ન થયેલા રાજશ્રેષ્ઠ માંધાતાએ બેઠેલા મહાપ્રાજ્ઞ વસુહોમને કહ્યું, "હે કુરુનંદન!"

12.122.11

बृहस्पतेर्मतं राजन्नघीतं सकलं त्वया ।
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नरोत्तम ॥ १२.१२२.११ ॥

હે રાજન, બૃહસ્પતિનો મત તમે સંપૂર્ણ અભ્યાસ્યો છે; એ જ રીતે, હે નરોત્તમ, ઔશનસ શાસ્ત્ર પણ તમે જાણ્યું છે.

12.122.12

तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् ।
किं वाऽस्य पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते ॥ १२.१२२.१२ ॥

તો હું સાંભળવા ઇચ્છું છું કે દંડ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થાય છે? તેની પહેલાં શું જાગૃત રહે છે, અથવા શું પરમ કહેવાય છે?

12.122.13

कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः ।
ब्रूहि मे तद्यथातत्वं ददाम्याचार्यवेतनम् ॥ १२.१२२.१३ ॥

ક્ષત્રિયોમાં દંડ કેવી રીતે સ્થપાયો અને હમણાં તે કેવી રીતે ટકી રહ્યો છે? તે યથાર્થપણે મને કહો, હું આચાર્યનું વેતન આપીશ.

12.122.14

शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः ।
प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ॥ १२.१२२.१४ ॥

હે રાજન્, સાંભળ: દંડ કેવી રીતે ઉત્પન્ન થયો — જે લોકને એકસાથે રાખે છે. પ્રજાના વિનય અને રક્ષણ માટે તે સનાતન ધર્મનો આત્મા છે.

12.122.15

ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः ।
ऋत्विजं नात्मनस्तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ॥ १२.१२२.१५ ॥

સર્વ લોકના પિતામહ ભગવાન બ્રહ્મા યજ્ઞ કરવા ઇચ્છતા હતા. પોતાના સમાન ઋત્વિજ તેમને દેખાયો નહીં, એમ અમે સાંભળ્યું છે.

12.122.16

स गर्भं भगवान्देवो बहुवर्षाण्यधारयत् ।
अथ पूर्णे सहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत् ॥ १२.१२२.१६ ॥

તે ભગવાન દેવે ઘણાં વર્ષો સુધી ગર્ભ ધારણ કર્યો. પછી હજાર વર્ષ પૂરાં થતાં, છીંક ખાતાં તે ગર્ભ નીચે પડ્યો.

12.122.17

स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदम् ।
ऋत्विगासीन्महाराज यज्ञे तस्य महात्मनः ॥ १२.१२२.१७ ॥

તે ક્ષુપ નામે ઉત્પન્ન થયો; હે શત્રુદમન, તે પ્રજાપતિ થયો. હે મહારાજ, તે મહાત્માના યજ્ઞમાં તે ઋત્વિજ હતો.

12.122.18

तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ ।
इष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत् ॥ १२.१२२.१८ ॥

હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, બ્રહ્માનો તે સત્ર આરંભાતાં, યજ્ઞવિધિ યોગ્ય રીતે ચાલવાથી તે દંડ અંતર્ધાન થયો.

12.122.19

तस्मिन्नन्तर्हिते चापि प्रजानां संकरोऽभवत् ।
नैव कार्यं न वा कार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते ॥ १२.१२२.१९ ॥

તે અંતર્ધાન થતાં પ્રજાઓમાં સંકર (અવ્યવસ્થા) ફેલાયો. કર્તવ્ય કે અકર્તવ્ય રહ્યું નહીં; ખાવા યોગ્ય અને ન ખાવા યોગ્યનો ભેદ પણ ન રહ્યો.

12.122.20

पेयापेये कुतः सिद्धिर्हिसन्ति च परस्परम् ।
गम्यागम्यं तदा नासीत्स्वं परस्वं च वै समम् ॥ १२.१२२.२० ॥

પેય અને અપેયમાં સિદ્ધિ ક્યાંથી હોય? તેઓ એકબીજાને હાનિ પહોંચાડવા લાગ્યા. ત્યારે ગમ્ય-અગમ્યનો ભેદ ન રહ્યો, અને પોતાનું ધન અને પારકું ધન સમાન થઈ ગયાં.

12.122.21

परस्परं विलुम्पन्ति सारमेया यथाऽऽमिषम् ।
अबलान्बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादं प्रवर्तते ॥ १२.१२२.२१ ॥

કૂતરાઓ માંસ માટે એકબીજાને ફાડી ખાય તેમ તેઓ પરસ્પર લૂંટવા લાગ્યા. બળવાનોએ નિર્બળોને મારી નાખ્યા; મર્યાદાહીન વર્તન ચાલ્યું.

12.122.22

ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् ।
संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत् ॥ १२.१२२.२२ ॥

ત્યારે પિતામહ (બ્રહ્મા) સનાતન ભગવાન વિષ્ણુનું પૂજન કરીને વરદાતા દેવ મહાદેવને બોલ્યા.

12.122.23

अत्र त्वमनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि शङ्कर ।
अयं विष्णुः सखा तुभ्यं धर्मस्य परिरक्षणे ॥ १२.१२२.२३ ॥

હે શંકર, આ બાબતમાં તમારે અવશ્ય કૃપા કરવી જોઈએ. આ વિષ્ણુ તમારા મિત્ર છે; ધર્મના રક્ષણમાં તેઓ તમારી સાથે છે.

12.122.24

त्वं हि सर्वविधानज्ञः सत्वानां त्वं गतिः परा ।
संकरो न भवेदत्र यथा तद्वै विधीयताम् ॥ १२.१२२.२४ ॥

તમે જ સર્વ વિધાનોના જ્ઞાતા છો; પ્રાણીઓની પરમ ગતિ પણ તમે જ છો. અહીં સંકર ન થાય તેવી વ્યવસ્થા કરો.

ततः स भगवान्ध्यात्वा तदा शूलवरायुधः ।
देवदेवो महादेवः कारणं जगतः परम्
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसहितः सर्वैश्च ससुरासुरैः ।
लोकसन्धारणार्थं च लोकसंकरनाशनम्।
आत्मानमात्माना दण्डं ससृजे देवसत्तमः ॥ १२.१२२.२६ ॥

ત્યારે એ ભગવાને ધ્યાન ધરીને, શૂલને શ્રેષ્ઠ આયુધ ધારણ કરનારા દેવોના દેવ મહાદેવ, જગતના પરમ કારણ, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઇન્દ્ર સહિત તથા સર્વ દેવાસુરો સાથે, લોકોને ધારણ કરવા અને લોકસંકરનો નાશ કરવા, દેવોત્તમે પોતે પોતાથી દંડની સૃષ્ટિ કરી.

12.122.27

तस्माच्च धर्मचरणान्नीतिं देवीं सरस्वतीम् ।
असृजद्दण्डनीतिं वै त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ॥ १२.१२२.२७ ॥

તેથી ધર્માચરણથી તેમણે દેવી સરસ્વતી નામની નીતિ, ત્રણે લોકમાં પ્રસિદ્ધ દંડનીતિની સૃષ્ટિ કરી.

12.122.28

यथाऽसौ नीयते दण्डः सततं पापकारिषु ।
दण्डस्य नयनात्सा हि दण्डनीतिरिहोच्यते ॥ १२.१२२.२८ ॥

પાપીઓ પર જેમ દંડ સતત ચલાવાય છે, દંડનું નિયમન કરવાથી જ તેને અહીં દંડનીતિ કહેવાય છે.

12.122.29

भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलघरः प्रभुः ।
असृजत्सर्वशास्त्राणि महादेवो महेश्वरः ॥ १२.१२२.२९ ॥

ફરી એ ભગવાન, શૂલધારી પ્રભુએ લાંબા સમય સુધી ધ્યાન ધરીને, મહાદેવ મહેશ્વરે સર્વ શાસ્ત્રોની સૃષ્ટિ કરી.

12.122.30

दण्डनीतेः प्रयोगार्थं प्रमाणानि च सर्वशः ।
विद्याश्चतस्रः कूटस्थास्तासां भेदविकल्पनाः ॥ १२.१२२.३० ॥

દંડનીતિના પ્રયોગ માટે અને સર્વ પ્રકારના પ્રમાણો; કૂટસ્થ ચાર વિદ્યાઓ અને તેમના ભેદ-વિકલ્પો.

12.122.31

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ १२.१२२.३१ ॥

અંગો, ચાર વેદ, મીમાંસા, ન્યાયનો વિસ્તાર, પુરાણ, ધર્મશાસ્ત્ર; આ જ ચૌદ વિદ્યાઓ છે.

12.122.32

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः ।
अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव तु ॥ १२.१२२.३२ ॥

આયુર્વેદ, ધનુર્વેદ અને ગાંધર્વ — એ ત્રણ, ચોથું અર્થશાસ્ત્ર; ખરેખર વિદ્યાઓ અઢાર જ છે.

12.122.33

दश चाष्टौ च विख्याता एता धर्मस्य संहिताः ।
एतासामेव विद्यानां व्यासमाह महेश्वरः ॥ १२.१२२.३३ ॥

દસ અને આઠ તરીકે પ્રસિદ્ધ આ ધર્મની સંહિતાઓ છે; આ વિદ્યાઓનો વિસ્તાર મહેશ્વરે કહ્યો.

12.122.34

शतानि त्रीणि शास्त्राणां महातन्त्राणि सप्ततिम् ।
व्यास एव तु विद्यानां महादेवेन कीर्तितः ॥ १२.१२२.३४ ॥

ત્રણસો સિત્તેર શાસ્ત્રો અને મહાતંત્રો છે; પણ વિદ્યાઓનો વિસ્તાર મહાદેવે જ કીર્તિત કર્યો.

12.122.35

तन्त्रं पाशुपतं नाम पञ्चरात्रं च विश्रुतम् ।
योगशास्त्रं च साङ्ख्यं च तन्त्रं लोकायतं तथा ॥ १२.१२२.३५ ॥

પાશુપત નામનું તંત્ર અને પ્રસિદ્ધ પંચરાત્ર, યોગશાસ્ત્ર અને સાંખ્ય, તેમજ લોકાયત તંત્ર.

12.122.36

तन्त्रं ब्रह्मतुला नाम तर्कविद्या दिवौकसाम् ।
सुखदुःखार्थजिज्ञासा कारणं चेति विश्रुतम् ॥ १२.१२२.३६ ॥

બ્રહ્મતુલા નામનું તંત્ર દેવોની તર્કવિદ્યા છે; સુખ-દુઃખના પ્રયોજન અને કારણની જિજ્ઞાસા એ પ્રસિદ્ધ છે.

12.122.37

तर्कविद्यास्तथा चाष्टौ स चोक्तो न्यायविस्तरः ।
दश चाष्टौ च विज्ञेयाः पौराणा यज्ञसंहिताः ॥ १२.१२२.३७ ॥

તર્કવિદ્યાઓ આઠ છે, તે ન્યાયનો વિસ્તાર કહેવાયો છે; પૌરાણિક યજ્ઞસંહિતાઓ અઢાર જાણવી.

12.122.38

पुराणाश्च प्रणीताश्च तावदेवेह संहिताः ।
धर्मशास्त्राणि तद्वच्च एकार्थानि च नान्यथा ॥ १२.१२२.३८ ॥

પુરાણો પણ રચાયેલાં છે, અહીં એટલી જ સંહિતાઓ છે. ધર્મશાસ્ત્રો પણ તેવાં જ છે અને તેમનો અર્થ એક જ છે, અન્યથા નહીં.

12.122.39

एकार्थानि पुराणानि वेदाश्चैकार्यसंहिताः ।
नानार्थानि च सर्वाणि ततः शास्त्राणि शंकरः ॥ १२.१२२.३९ ॥

પુરાણો એક જ અર્થવાળાં છે; વેદો પણ એક જ અર્થની સંહિતાઓ છે. પરંતુ બધાં શાસ્ત્રો અનેક અર્થવાળાં છે; તેથી શંકરે (તેમને પ્રગટ કર્યાં).

12.122.40

प्रोवाच भगवान्देवः कालज्ञानानि यानि च ।
चतुःषष्टिप्रमाणानि आयुर्वेदं च सोत्तरम् ॥ १२.१२२.४० ॥

ભગવાન દેવે કાળજ્ઞાનના જે ગ્રંથો કહ્યા, જે ચોસઠ પ્રમાણના છે; અને ઉત્તરભાગ સહિત આયુર્વેદ પણ (કહ્યો).

12.122.41

अष्टादशविकल्पां तां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् ।
गान्धर्वमितिहासं च नानाविस्तरमुक्तवान् ॥ १२.१२२.४१ ॥

અઢાર ભેદવાળી તે શાશ્વત દંડનીતિ, ગાંધર્વ અને અનેક વિસ્તારવાળો ઇતિહાસ પણ (તેમણે કહ્યાં).

12.122.42

इत्येताः शंकरप्रोक्ता विद्याः शब्दार्थसंहिताः ।
पुनर्भेदसहस्रं तु तासामेव तु विस्तरः ॥ १२.१२२.४२ ॥

આ રીતે શંકરે કહેલી આ વિદ્યાઓ શબ્દ-અર્થની સંહિતાઓ છે. તેમના ફરી હજારો ભેદ છે; તેમનો વિસ્તાર પણ તેમાં જ છે.

12.122.43

ऋषिभिर्देवगन्धर्वैः सविकल्पः सविस्तरः ।
शश्वदभ्यस्यते लोके वेद एव तु सर्वशः ॥ १२.१२२.४३ ॥

ઋષિઓ, દેવો અને ગંધર્વો દ્વારા તેના ભેદો અને વિસ્તાર સહિત વેદ જ જગતમાં સતત સર્વ રીતે અભ્યસાય છે.

12.122.44

वेदाश्चतस्रः संक्षिप्ता वेदवादाश्च ते स्मृताः ।
एतासां पारगो यश्च स चोक्तो वेदपारगः ॥ १२.१२२.४४ ॥

વેદ ચાર છે, તે સંક્ષિપ્ત છે; તેમને વેદવાદ પણ કહેવાય છે. જે આમાં પારંગત છે તેને વેદપારગ કહ્યો છે.

12.122.45

वेदानां पारगो रुद्रो विष्णुरिन्द्रो बृहस्पतिः ।
शक्रः स्वायंभुवश्चैव मनुः परमधर्मवित् ॥ १२.१२२.४५ ॥

વેદોમાં પારંગત છે રુદ્ર, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, બૃહસ્પતિ; શક્ર અને સ્વાયંભુવ, તથા પરમ ધર્મ જાણનાર મનુ.

12.122.46

ब्रह्मा च परमो देवः सदा सर्वैः सुरासुरैः ।
सर्वस्यानुग्रहाच्चैव व्यासो वै वेदपारगः ॥ १२.१२२.४६ ॥

પરમ દેવ બ્રહ્મા, જેમને દેવો અને અસુરો સદા ભજે છે; સૌની કૃપાથી જ વ્યાસ પણ વેદપારગ થયા.

12.122.47

अहं शान्तनवो भीष्मः प्रसादान्माधवस्य च ।
शंकरस्य प्रसादाच्च ब्रह्मणश्च कुरूद्वह।
वेदपारग इत्युक्तो याज्ञवल्क्यश्च सर्वशः ॥ १२.१२२.४७ ॥

શંતનુનો પુત્ર હું ભીષ્મ — માધવની કૃપાથી, શંકરની કૃપાથી અને બ્રહ્માની કૃપાથી, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, વેદપારગ કહેવાયો છું; યાજ્ઞવલ્ક્ય પણ સર્વ રીતે.

12.122.48

कल्पेकल्पे महाभागैर्ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
ऋषिपुत्रैर्ऋषिगणैर्भिद्यन्ते मिश्रकैरपि ॥ १२.१२२.४८ ॥

દરેક કલ્પમાં તત્ત્વદર્શી મહાભાગ ઋષિઓ દ્વારા, ઋષિપુત્રો દ્વારા, ઋષિગણો દ્વારા અને મિશ્રકો દ્વારા પણ (વેદો) વિભાજિત થાય છે.

12.122.49

शिवेन ब्रह्मणा चैव विष्णुना च विकल्पिताः ।
आदिकल्पे पुनश्चैव भिद्यन्ते साधुभिः पुनः ॥ १२.१२२.४९ ॥

શિવ, બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ દ્વારા પણ (વેદો) વિકલ્પિત થયા છે; આદિકલ્પમાં ફરી સાધુઓ દ્વારા ફરી વિભાજિત થાય છે.

12.122.50

इदानीमपि विद्वद्भिर्भिद्यन्ते च विकल्पकैः ।
पूर्वजन्मानुसारेण बहुधेयं सरस्वती ॥ १२.१२२.५० ॥

આજે પણ વિદ્વાનો અને વિકલ્પકો (ભેદ પાડનારાઓ) દ્વારા આ વિભાજિત થાય છે; પૂર્વજન્મના સંસ્કાર અનુસાર આ સરસ્વતી અનેક રીતે વિભાજિત થાય છે.

12.122.51

भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः ।
तस्यतस्य निकायस्य चकारैकैकमीश्वरम् ॥ १२.१२२.५१ ॥

ફરી તે ભગવાન, જેનું શ્રેષ્ઠ આયુધ ત્રિશૂળ છે, લાંબો સમય ધ્યાન કરીને દરેક વર્ગ માટે એક-એક ઈશ્વર બનાવે છે.

12.122.52

देवानामीश्वरं चक्रे दैवं दशशतेक्षणम् ।
यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम् ॥ १२.१२२.५२ ॥

દેવોના ઈશ્વર તરીકે તેમણે દૈવી, સહસ્ર નેત્રવાળા (ઇન્દ્ર)ને બનાવ્યા; વિવસ્વાનના પુત્ર યમને પિતૃઓના સ્વામી બનાવ્યા.

12.122.53

अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् ।
धनानां राक्षसानां च कुवेरमपि चेश्वरम् ॥ १२.१२२.५३ ॥

જળના રાજ્યમાં અને દેવોમાં તેમણે વરુણને પ્રભુ નિયુક્ત કર્યા; ધનો અને રાક્ષસોના ઈશ્વર તરીકે કુબેરને પણ બનાવ્યા.

12.122.54

पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ।
मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम् ॥ १२.१२२.५४ ॥

પર્વતોના પતિ તરીકે મેરુને, નદીઓના મહાસાગરને; પ્રાણોના ઈશ્વર તરીકે મૃત્યુને, અને તેજોના હુતાશન (અગ્નિ)ને બનાવ્યા.

12.122.55

रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः ।
महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम् ॥ १२.१२२.५५ ॥

રુદ્રોના પણ ઈશાન, રક્ષકને પ્રભુએ નિયુક્ત કર્યા; મહાત્મા, મહાદેવ, વિશાલાક્ષ, સનાતનને.

12.122.56

दश चैकश्च ये रुद्रास्तस्यैते मूर्तिसंभवाः ।
नानारूपधरो देवः स एव भगवाञ्शिवः ॥ १२.१२२.५६ ॥

દસ અને એક, જે રુદ્રો છે, તેઓ તેમનાં જ રૂપોમાંથી ઉત્પન્ન થયા છે. અનેક રૂપ ધારણ કરનાર તે દેવ જ ભગવાન શિવ છે.

12.122.57

वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् ।
तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम् ॥ १२.१२२.५७ ॥

તેમણે બ્રાહ્મણોમાં વસિષ્ઠને, વસુઓમાં જાતવેદ અગ્નિને, તેજોમાં સૂર્યને અને નક્ષત્રોમાં ચંદ્રને અધિપતિ બનાવ્યા.

12.122.58

वीरुधां वसुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् ।
कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत् ॥ १२.१२२.५८ ॥

ઔષધિઓમાં વસુમાન, પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠ પ્રભુ, અને બાર ભુજાવાળા કુમાર સ્કંદને તેમણે રાજા બનાવ્યા.

12.122.59

कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनयात्मकम् ।
मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १२.१२२.५९ ॥

તેમણે કાળને સર્વનો અધિપતિ બનાવ્યો; સંહારનું નિયમન એ તેનો સ્વભાવ છે. મૃત્યુના ચાર વિભાગો, દુઃખ અને સુખ પર તે અધિપતિ છે.

12.122.60

ईश्वरो देवदेवस्तु राजराजो नराधिपः ।
सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः ॥ १२.१२२.६० ॥

ઈશ્વર દેવોના દેવ, રાજાઓના રાજા અને મનુષ્યોના અધિપતિ છે. બધા રુદ્રોમાં તે જ શૂલપાણિ છે, એમ શ્રુતિ કહે છે.

12.122.61

ईश्वरश्चेतनः कर्ता पुरुषः कारणं शिवः ।
विष्णुर्ब्रह्मा शशी सूर्यः शक्रो देवाश्च सान्वयाः ॥ १२.१२२.६१ ॥

ઈશ્વર ચેતન, કર્તા, પુરુષ અને કારણ છે; તે જ શિવ છે. વિષ્ણુ, બ્રહ્મા, ચંદ્ર, સૂર્ય, ઇન્દ્ર અને તેમના વંશો સહિત દેવો પણ તે જ છે.

12.122.62

सृजते ग्रसते चैतत्तमोभूतमिदं यथा ।
अप्रज्ञातं जगत्सर्वं यदा ह्येको महेश्वरः ॥ १२.१२२.६२ ॥

આ સમગ્ર અજ્ઞાત જગત અંધકારમય બને ત્યારે, એકલા મહેશ્વર જ એને સર્જે છે અને ગ્રાસી લે છે.

12.122.63

तमेनं ब्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ ।
प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि ॥ १२.१२२.६३ ॥

બ્રહ્માના એ અનુજાત પુત્ર ક્ષુપને, જે સર્વ ધર્મધારીઓમાં પણ શ્રેષ્ઠ હતો, તેમણે પ્રજાઓના અધિપતિ તરીકે આપ્યો.

12.122.64

महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे समाहितः ।
दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ ॥ १२.१२२.६४ ॥

પછી એ યજ્ઞ પૂર્ણ થયા બાદ સમાહિત મહાદેવે ધર્મના રક્ષક દંડને વિષ્ણુને આદરપૂર્વક આપ્યો.

12.122.65

विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमः ।
प्रादादिन्द्रमरीचिभ्या मरीचिर्भृगवे ददौ ॥ १२.१२२.६५ ॥

વિષ્ણુએ અંગિરસને આપ્યો; મુનિશ્રેષ્ઠ અંગિરસે ઇન્દ્ર અને મરીચિને આપ્યો; મરીચિએ ભૃગુને આપ્યો.

12.122.66

भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु दण्डं धर्मसमाहितम् ।
ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च ॥ १२.१२२.६६ ॥

ભૃગુએ ઋષિઓને ધર્મથી સમાહિત દંડ આપ્યો; ઋષિઓએ લોકપાલોને આપ્યો; લોકપાલોએ ક્ષુપને આપ્યો.

12.122.67

क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च ।
पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात् ॥ १२.१२२.६७ ॥

ક્ષુપે મનુને અને આદિત્યના પુત્રને આપ્યો; સૂક્ષ્મ ધર્મ અને અર્થના કારણે શ્રાદ્ધદેવે પોતાના પુત્રોને આપ્યો.

12.122.68

विभज्य दण्डः कर्तव्यो दण्डे तु नयमिच्छता ।
दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यं बाह्यतः क्रिया ॥ १२.१२२.६८ ॥

દંડ વિભાજિત કરીને લાગુ કરવો; નીતિ ઇચ્છનારે દંડમાં સંયમ રાખવો. કઠોર વચનથી રોકવું એ દંડ છે; સોનું (દંડ) બહારથી ચૂકવવું.

12.122.69

व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वाऽनल्पकारणात् ।
शरीरपीडा कार्या तु स्वदेशाच्च विवासनम् ॥ १२.१२२.६९ ॥

મોટા કારણે શરીરને વિકલાંગ કરવું કે વધ કરવો, શારીરિક પીડા આપવી અને સ્વદેશમાંથી દેશનિકાલ કરવો — એ પણ દંડ છે.

12.122.70

तं ददौ सूर्यपुत्राय मनवे रक्षणात्मकम् ।
आनुपूर्व्याच्च दण्डोऽयं प्रजा जागर्ति पालयन् ॥ १२.१२२.७० ॥

રક્ષણ જેનો સ્વભાવ છે તે સૂર્યપુત્ર મનુને આપ્યું. ક્રમપૂર્વક આ દંડ પ્રજાનું પાલન કરતો જાગૃત રહે છે.

12.122.71

इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः ।
अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः ॥ १२.१२२.७१ ॥

ભગવાન ઇન્દ્ર જાગૃત રહે છે; ઇન્દ્રથી વિભાવસુ અગ્નિ (જાગૃત રહે છે). અગ્નિથી વરુણ જાગૃત રહે છે; વરુણથી પ્રજાપતિ.

12.122.72

प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः ।
धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनः ॥ १२.१२२.७२ ॥

પ્રજાપતિથી પછી વિનયસ્વરૂપ ધર્મ જાગૃત રહે છે; ધર્મથી બ્રહ્માનો પુત્ર, સનાતન ઉદ્યમ (જાગૃત રહે છે).

12.122.73

व्यवसायात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालयत् ।
ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधीभ्यश्च पर्वताः ॥ १२.१२२.७३ ॥

ઉદ્યમથી પછી તેજ જાગૃત રહીને પાલન કરે છે. તેજથી ઔષધિઓ (જાગૃત રહે છે); એ ઔષધિઓથી પર્વતો (જાગૃત રહે છે).

12.122.74

पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा ।
जागर्ति निर्ऋतिर्देवी ज्योतींषि निर्ऋतीमनु ॥ १२.१२२.७४ ॥

પર્વતોમાંથી રસ જાગ્રત રહે છે; રસગુણથી પણ તેમ જ. દેવી નિરૃતિ જાગ્રત રહે છે; જ્યોતિઓ નિરૃતિને અનુસરે છે.

12.122.75

वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः ।
ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययः ॥ १२.१२२.७५ ॥

વેદોને જ્યોતિઓથી પ્રતિષ્ઠા; પછી પ્રભુ હયશિરા. તેમનાથી પિતામહ બ્રહ્મા જાગ્રત રહે છે; અવ્યય પ્રભુ જાગ્રત રહે છે.

12.122.76

पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः ।
विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्य ऋषयस्तथा ॥ १२.१२२.७६ ॥

પિતામહથી મહાદેવ જાગ્રત રહે છે; ભગવાન શિવ જાગ્રત રહે છે. શિવથી વિશ્વેદેવો, અને વિશ્વોથી ઋષિઓ પણ તેમ જ.

12.122.77

ऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः ।
देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय ॥ १२.१२२.७७ ॥

ઋષિઓથી ભગવાન સોમ; સોમથી સનાતન દેવો. દેવોથી લોકમાં બ્રાહ્મણો જાગ્રત રહે છે — આ સમજ.

12.122.78

ब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मताः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम् ॥ १२.१२२.७८ ॥

બ્રાહ્મણોથી રાજાઓ ધર્મપૂર્વક લોકોનું રક્ષણ કરે છે. સ્થાવર અને જંગમ પણ, ક્ષત્રિયોથી સનાતન રીતે.

12.122.79

प्रजा जाग्रति लोकेऽस्मिन्दण्डो जागर्ति तासु च ।
सर्वसंक्षेपको दण्डः पितामहसुतः प्रभुः ॥ १२.१२२.७९ ॥

આ લોકમાં પ્રજા જાગ્રત રહે છે; તેમનામાં દંડ જાગ્રત રહે છે. સર્વનો સંક્ષેપ કરનાર દંડ, પિતામહનો પુત્ર, પ્રભુ.

12.122.80

जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत ।
ईशः सर्वस्य कालो हि महादेवः प्रजापतिः ॥ १२.१२२.८० ॥

હે ભારત, કાળ આદિમાં, મધ્યમાં અને અંતમાં જાગૃત રહે છે. કાળ જ સર્વનો ઈશ્વર છે; તે મહાદેવ, પ્રજાપતિ છે.

12.122.81

देवदेवः शिवः सर्वो जागर्ति सततं प्रभुः ।
कपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२.१२२.८१ ॥

દેવોના દેવ શિવ, સર્વવ્યાપી પ્રભુ, નિરંતર જાગૃત રહે છે. જટાધારી, શંકર, રુદ્ર, ભવ, સ્થાણુ, ઉમાપતિ.

12.122.82

इत्येष दण्डो व्याख्यातस्तथौषध्यस्तथापरे ।
भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित् ॥ १२.१२२.८२ ॥

આ રીતે દંડનું વ્યાખ્યાન થયું, ઔષધિઓ અને બીજું પણ તેવું જ. ધર્મજ્ઞ રાજાએ આ અનુસાર ન્યાયપૂર્વક વર્તવું.

12.122.83

इतीदं वसुहोमस्य योऽऽत्मवाञ्शृणुयान्मतम् ।
श्रुत्वा सम्यक्प्रवर्तेत स लोकानाप्नुयान्नृपः ॥ १२.१२२.८३ ॥

આ રીતે વસુહોમનો આ મત જે આત્મસંયમી સાંભળે, તેણે સાંભળીને સમ્યક્ રીતે વર્તવું; તેવો રાજા લોકોને પામશે.

12.122.84

इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ ।
नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत ॥ १२.१२२.८४ ॥

આ રીતે તને બધું કહેવાયું; દંડ જે છે, હે મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તે સમગ્ર લોકનો નિયંતા છે. ધર્મથી આવૃત્ત માટે, હે ભારત.

12.122.85

वसुहोमाच्छ्रुतं राज्ञा मान्धात्रा भूभृता पुरा ।
मयापि कथितं राजन्नाख्यानं प्रथितं मया ॥ १२.१२२.८५ ॥

વસુહોમ પાસેથી પૂર્વે રાજા માંધાતાએ સાંભળ્યું; હે રાજન, મેં પણ આ પ્રસિદ્ધ આખ્યાન કહ્યું છે.