ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 12.122
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.122.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः ॥ १२.१२२.१ ॥
ਇੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਅੁਤਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਵਸੁਹੋਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।
12.122.2
स राजा धर्मविन्नित्यं सह पत्न्या महातपाः ।
मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणसेवितम्। ॥ १२.१२२.२ ॥
ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਉਹ ਰਾਜਾ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਦੇਵਰਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸੇਵਿਤ ਮੁੰਜਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਗਿਆ।
12.122.3
तत्र शृङ्गे हिमवतो वसतिं समुपागमत् ।
यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत् ॥ १२.१२२.३ ॥
ਉੱਥੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਵਸੇਰੇ ਲਈ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੰਜਵਟ ਕੋਲ ਰਾਮ ਨੇ ਜਟਾ ਕੱਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
12.122.4
तदादि च महाप्राज्ञः ऋषिभिः संशितव्रतैः ।
मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः ॥ १२.१२२.४ ॥
ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਮਹਾਪ੍ਰਾਗਿਆਨੀ, ਕਠੋਰ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰ-ਸੇਵਿਤ ਮੁੰਜਪ੍ਰਿਸ਼ਠ ਕਿਹਾ।
12.122.5
स तत्र बहुभिर्युक्तस्तदा श्रुतिमयैर्गुणैः ।
ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत् ॥ १२.१२२.५ ॥
ਉੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਰੁਤੀ-ਮਈ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਹੋ ਗਿਆ।
12.122.6
तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः ।
अभ्यगच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः ॥ १२.१२२.६ ॥
ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਅਦੀਨਾਤਮਾ ਕੋਲ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਿੱਤਰ, ਸਨਮਾਨਿਤ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਖਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਆਇਆ।
12.122.7
सोपसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् ।
दृष्ट्वा प्रकृष्टतपसं विनयेनोपतिष्ठते ॥ १२.१२२.७ ॥
ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ, ਪਰਮ ਤਪਸਵੀ ਨਰਾਧਿਪ ਵਸੁਹੋਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਅੱਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ।
12.122.8
वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्ध्यं च न्यवेदयत् ।
सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य पप्रच्छ कुशलाव्ययौ ॥ १२.१२२.८ ॥
ਵਸੁਹੋਮ ਨੇ ਵੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗਾਂ ਅਤੇ ਅਰਘ ਭੇਟ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸਪਤਾਂਗ ਰਾਜ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।
12.122.9
सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम् ।
अब्रवीद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते ॥ १२.१२२.९ ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਪਣਾਈ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਕੇ ਆਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵਸੁਹੋਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?"
12.122.10
सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमः ।
वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन ॥ १२.१२२.१० ॥
ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਬੈਠੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਵਸੁਹੋਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ!"
12.122.11
बृहस्पतेर्मतं राजन्नघीतं सकलं त्वया ।
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नरोत्तम ॥ १२.१२२.११ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦਾ ਮਤ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ; ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਉਸ਼ਨਸ ਦਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣ ਲਿਆ ਹੈ।
12.122.12
तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् ।
किं वाऽस्य पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते ॥ १२.१२२.१२ ॥
ਤਾਂ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦੰਡ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
12.122.13
कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः ।
ब्रूहि मे तद्यथातत्वं ददाम्याचार्यवेतनम् ॥ १२.१२२.१३ ॥
ਖੱਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਆਚਾਰੀਆ ਦੀ ਫੀਸ ਦਿਆਂਗਾ।
12.122.14
शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः ।
प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ॥ १२.१२२.१४ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ: ਦੰਡ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ — ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰਜਾ ਦੇ ਵਿਨਯ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।
12.122.15
ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः ।
ऋत्विजं नात्मनस्तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ॥ १२.१२२.१५ ॥
ਸਰਬ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਯੱਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਤਵਿਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਿਆ, ਐਸਾ ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।
12.122.16
स गर्भं भगवान्देवो बहुवर्षाण्यधारयत् ।
अथ पूर्णे सहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत् ॥ १२.१२२.१६ ॥
ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਗਰਭ ਧਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਤੇ, ਛਿੱਕ ਮਾਰਦਿਆਂ ਉਹ ਗਰਭ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
12.122.17
स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदम् ।
ऋत्विगासीन्महाराज यज्ञे तस्य महात्मनः ॥ १२.१२२.१७ ॥
ਉਹ ਕਸ਼ੁਪ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ; ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਿਤਵਿਜ ਸੀ।
12.122.18
तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ ।
इष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत् ॥ १२.१२२.१८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਉਹ ਸੱਤਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੇ, ਯੱਗ-ਵਿਧੀ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੰਡ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ।
12.122.19
तस्मिन्नन्तर्हिते चापि प्रजानां संकरोऽभवत् ।
नैव कार्यं न वा कार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते ॥ १२.१२२.१९ ॥
ਉਹ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਤੇ ਪਰਜਾ ਵਿੱਚ ਸੰਕਰ (ਅਰਾਜਕਤਾ) ਫੈਲ ਗਈ। ਕਰਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕੁਝ ਨਾ ਰਿਹਾ; ਖਾਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਖਾਣ ਯੋਗ ਦਾ ਭੇਦ ਵੀ ਨਾ ਰਿਹਾ।
12.122.20
पेयापेये कुतः सिद्धिर्हिसन्ति च परस्परम् ।
गम्यागम्यं तदा नासीत्स्वं परस्वं च वै समम् ॥ १२.१२२.२० ॥
ਪੀਣ ਯੋਗ ਅਤੇ ਨਾ ਪੀਣ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋਵੇ? ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਤਦ ਗਮਯ-ਅਗਮਯ ਦਾ ਭੇਦ ਨਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਤੇ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਗਿਆ।
12.122.21
परस्परं विलुम्पन्ति सारमेया यथाऽऽमिषम् ।
अबलान्बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादं प्रवर्तते ॥ १२.१२२.२१ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਮਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਾੜਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੁੱਟਣ ਲੱਗੇ। ਬਲਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਮਰਿਆਦਾਹੀਣ ਵਿਹਾਰ ਚੱਲ ਪਿਆ।
12.122.22
ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् ।
संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत् ॥ १२.१२२.२२ ॥
ਤਦ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਸਨਾਤਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਵਰਦਾਤਾ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
12.122.23
अत्र त्वमनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि शङ्कर ।
अयं विष्णुः सखा तुभ्यं धर्मस्य परिरक्षणे ॥ १२.१२२.२३ ॥
ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ; ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਨ।
12.122.24
त्वं हि सर्वविधानज्ञः सत्वानां त्वं गतिः परा ।
संकरो न भवेदत्र यथा तद्वै विधीयताम् ॥ १२.१२२.२४ ॥
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ; ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਇੱਥੇ ਸੰਕਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਓ।
12.122.26
ततः स भगवान्ध्यात्वा तदा शूलवरायुधः ।
देवदेवो महादेवः कारणं जगतः परम्
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसहितः सर्वैश्च ससुरासुरैः ।
लोकसन्धारणार्थं च लोकसंकरनाशनम्।
आत्मानमात्माना दण्डं ससृजे देवसत्तमः ॥ १२.१२२.२६ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਧਿਆਨ ਧਰਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਥਿਆਰ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ, ਜਗਤ ਦੇ ਪਰਮ ਕਾਰਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਸੰਕਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਹੀ ਦੰਡ ਰਚਿਆ।
12.122.27
तस्माच्च धर्मचरणान्नीतिं देवीं सरस्वतीम् ।
असृजद्दण्डनीतिं वै त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ॥ १२.१२२.२७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਦੇ ਆਚਰਣ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਵੀ ਸਰਸਵਤੀ ਰੂਪ ਨੀਤੀ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੰਡਨੀਤੀ ਰਚੀ।
12.122.28
यथाऽसौ नीयते दण्डः सततं पापकारिषु ।
दण्डस्य नयनात्सा हि दण्डनीतिरिहोच्यते ॥ १२.१२२.२८ ॥
ਪਾਪੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਦੰਡ ਸਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੰਡ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੰਡਨੀਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.122.29
भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलघरः प्रभुः ।
असृजत्सर्वशास्त्राणि महादेवो महेश्वरः ॥ १२.१२२.२९ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਭਗਵਾਨ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਚਿਰ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਧਰਕੇ, ਮਹਾਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਰਚੇ।
12.122.30
दण्डनीतेः प्रयोगार्थं प्रमाणानि च सर्वशः ।
विद्याश्चतस्रः कूटस्थास्तासां भेदविकल्पनाः ॥ १२.१२२.३० ॥
ਦੰਡਨੀਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਲਈ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ; ਕੂਟਸਥ ਚਾਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ-ਵਿਕਲਪ।
12.122.31
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ १२.१२२.३१ ॥
ਅੰਗ, ਚਾਰ ਵੇਦ, ਮੀਮਾਂਸਾ, ਨਿਆਏ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ, ਪੁਰਾਣ, ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ; ਇਹੀ ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਹਨ।
12.122.32
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः ।
अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव तु ॥ १२.१२२.३२ ॥
ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਇਹ ਤਿੰਨ, ਚੌਥਾ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ; ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਹੀ ਹਨ।
12.122.33
दश चाष्टौ च विख्याता एता धर्मस्य संहिताः ।
एतासामेव विद्यानां व्यासमाह महेश्वरः ॥ १२.१२२.३३ ॥
ਦਸ ਅਤੇ ਅੱਠ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਹ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ।
12.122.34
शतानि त्रीणि शास्त्राणां महातन्त्राणि सप्ततिम् ।
व्यास एव तु विद्यानां महादेवेन कीर्तितः ॥ १२.१२२.३४ ॥
ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਤਰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਤੰਤਰ ਹਨ; ਪਰ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਹੀ ਕਹਿਆ।
12.122.35
तन्त्रं पाशुपतं नाम पञ्चरात्रं च विश्रुतम् ।
योगशास्त्रं च साङ्ख्यं च तन्त्रं लोकायतं तथा ॥ १२.१२२.३५ ॥
ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਨਾਮ ਦਾ ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਚਰਾਤਰ, ਯੋਗਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸਾਂਖਿਆ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਇਤ ਤੰਤਰ ਵੀ।
12.122.36
तन्त्रं ब्रह्मतुला नाम तर्कविद्या दिवौकसाम् ।
सुखदुःखार्थजिज्ञासा कारणं चेति विश्रुतम् ॥ १२.१२२.३६ ॥
ਬ੍ਰਹਮਤੁਲਾ ਨਾਮ ਦਾ ਤੰਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਤਰਕ-ਵਿਦਿਆ ਹੈ; ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਤੇ ਕਾਰਨ ਦੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
12.122.37
तर्कविद्यास्तथा चाष्टौ स चोक्तो न्यायविस्तरः ।
दश चाष्टौ च विज्ञेयाः पौराणा यज्ञसंहिताः ॥ १२.१२२.३७ ॥
ਤਰਕ-ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਅੱਠ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਆਏ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪੌਰਾਣਿਕ ਯੱਗ-ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਸਮਝਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
12.122.38
पुराणाश्च प्रणीताश्च तावदेवेह संहिताः ।
धर्मशास्त्राणि तद्वच्च एकार्थानि च नान्यथा ॥ १२.१२२.३८ ॥
ਪੁਰਾਣ ਵੀ ਰਚੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉੱਨੀਆਂ ਹੀ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।
12.122.39
एकार्थानि पुराणानि वेदाश्चैकार्यसंहिताः ।
नानार्थानि च सर्वाणि ततः शास्त्राणि शंकरः ॥ १२.१२२.३९ ॥
ਪੁਰਾਣ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਵੇਦ ਵੀ ਇੱਕੋ ਅਰਥ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਨੇਕ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ (ਉਹ ਦੱਸੇ)।
12.122.40
प्रोवाच भगवान्देवः कालज्ञानानि यानि च ।
चतुःषष्टिप्रमाणानि आयुर्वेदं च सोत्तरम् ॥ १२.१२२.४० ॥
ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਨੇ ਕਾਲਗਿਆਨ ਦੇ ਉਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦੱਸੇ, ਜੋ ਚੌਂਸਠ ਪ੍ਰਮਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਗ ਸਹਿਤ ਆਯੁਰਵੇਦ ਵੀ।
12.122.41
अष्टादशविकल्पां तां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् ।
गान्धर्वमितिहासं च नानाविस्तरमुक्तवान् ॥ १२.१२२.४१ ॥
ਅਠਾਰਾਂ ਭੇਦਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਦੰਡਨੀਤੀ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ)।
12.122.42
इत्येताः शंकरप्रोक्ता विद्याः शब्दार्थसंहिताः ।
पुनर्भेदसहस्रं तु तासामेव तु विस्तरः ॥ १२.१२२.४२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀਆਂ ਇਹ ਵਿੱਦਿਆਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਅਰਥ ਦੀਆਂ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭੇਦ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
12.122.43
ऋषिभिर्देवगन्धर्वैः सविकल्पः सविस्तरः ।
शश्वदभ्यस्यते लोके वेद एव तु सर्वशः ॥ १२.१२२.४३ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਭੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਵੇਦ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.122.44
वेदाश्चतस्रः संक्षिप्ता वेदवादाश्च ते स्मृताः ।
एतासां पारगो यश्च स चोक्तो वेदपारगः ॥ १२.१२२.४४ ॥
ਵੇਦ ਚਾਰ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਵਾਦ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਦਪਾਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
12.122.45
वेदानां पारगो रुद्रो विष्णुरिन्द्रो बृहस्पतिः ।
शक्रः स्वायंभुवश्चैव मनुः परमधर्मवित् ॥ १२.१२२.४५ ॥
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹਨ ਰੁਦਰ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ; ਸ਼ਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸਵਾਯੰਭੁਵ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮਨੂ ਵੀ।
12.122.46
ब्रह्मा च परमो देवः सदा सर्वैः सुरासुरैः ।
सर्वस्यानुग्रहाच्चैव व्यासो वै वेदपारगः ॥ १२.१२२.४६ ॥
ਪਰਮ ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਸਦਾ ਭਜਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਸ ਵੀ ਵੇਦਪਾਰਗ ਹੋਏ।
12.122.47
अहं शान्तनवो भीष्मः प्रसादान्माधवस्य च ।
शंकरस्य प्रसादाच्च ब्रह्मणश्च कुरूद्वह।
वेदपारग इत्युक्तो याज्ञवल्क्यश्च सर्वशः ॥ १२.१२२.४७ ॥
ਸ਼ਾਂਤਨੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਂ ਭੀਸ਼ਮ — ਮਾਧਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸ਼ੰਕਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਵੇਦਪਾਰਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਵੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.122.48
कल्पेकल्पे महाभागैर्ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
ऋषिपुत्रैर्ऋषिगणैर्भिद्यन्ते मिश्रकैरपि ॥ १२.१२२.४८ ॥
ਹਰ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਮਹਾਭਾਗ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਰਿਸ਼ੀ-ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਰਿਸ਼ੀ-ਗਣਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਮਿਸ਼ਰਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ (ਵੇਦ) ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.122.49
शिवेन ब्रह्मणा चैव विष्णुना च विकल्पिताः ।
आदिकल्पे पुनश्चैव भिद्यन्ते साधुभिः पुनः ॥ १२.१२२.४९ ॥
ਸ਼ਿਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ (ਵੇਦ) ਵੰਡੇ ਗਏ ਹਨ; ਆਦਿ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਸਾਧੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਫਿਰ ਵੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
12.122.50
इदानीमपि विद्वद्भिर्भिद्यन्ते च विकल्पकैः ।
पूर्वजन्मानुसारेण बहुधेयं सरस्वती ॥ १२.१२२.५० ॥
ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪਕਾਂ (ਭੇਦ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ) ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੂਰਬਜਨਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
12.122.51
भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः ।
तस्यतस्य निकायस्य चकारैकैकमीश्वरम् ॥ १२.१२२.५१ ॥
ਫਿਰ ਉਹ ਭਗਵਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਥਿਆਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਹਰ ਵਰਗ ਲਈ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਈਸ਼ਵਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
12.122.52
देवानामीश्वरं चक्रे दैवं दशशतेक्षणम् ।
यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम् ॥ १२.१२२.५२ ॥
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਉਸ ਨੇ ਦੈਵੀ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ; ਵਿਵਸਵਾਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਮ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣਾਇਆ।
12.122.53
अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् ।
धनानां राक्षसानां च कुवेरमपि चेश्वरम् ॥ १२.१२२.५३ ॥
ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵਰੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਧਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਕੁਬੇਰ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ।
12.122.54
पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ।
मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम् ॥ १२.१२२.५४ ॥
ਪਰਬਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਮੇਰੂ ਨੂੰ, ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਨੂੰ; ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਮੌਤ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਤੇਜਾਂ ਦਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨ (ਅੱਗ) ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ।
12.122.55
रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः ।
महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम् ॥ १२.१२२.५५ ॥
ਰੁਦਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਈਸ਼ਾਨ, ਰੱਖਿਅਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਮਹਾਤਮਾ, ਮਹਾਦੇਵ, ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼, ਸਨਾਤਨ ਨੂੰ।
12.122.56
दश चैकश्च ये रुद्रास्तस्यैते मूर्तिसंभवाः ।
नानारूपधरो देवः स एव भगवाञ्शिवः ॥ १२.१२२.५६ ॥
ਦਸ ਅਤੇ ਇੱਕ, ਜੋ ਰੁਦਰ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੇ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹਨ। ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਦੇਵ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਹੈ।
12.122.57
वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् ।
तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम् ॥ १२.१२२.५७ ॥
ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ, ਵਸੂਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤਵੇਦ ਅਗਨੀ ਨੂੰ, ਤੇਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਸੁਆਮੀ ਬਣਾਇਆ।
12.122.58
वीरुधां वसुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् ।
कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत् ॥ १२.१२२.५८ ॥
ਬੂਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸੁਮਾਨ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭੂ, ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਕੁਮਾਰ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਠਹਿਰਾਇਆ।
12.122.59
कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनयात्मकम् ।
मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १२.१२२.५९ ॥
ਉਸ ਨੇ ਕਾਲ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਈਸ਼ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਸੰਹਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮਨ ਹੈ; ਮੌਤ ਦੇ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਹੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ।
12.122.60
ईश्वरो देवदेवस्तु राजराजो नराधिपः ।
सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः ॥ १२.१२२.६० ॥
ਈਸ਼ਵਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੇਵ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਰੁਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਆਖਦੀ ਹੈ।
12.122.61
ईश्वरश्चेतनः कर्ता पुरुषः कारणं शिवः ।
विष्णुर्ब्रह्मा शशी सूर्यः शक्रो देवाश्च सान्वयाः ॥ १२.१२२.६१ ॥
ਈਸ਼ਵਰ ਚੇਤਨ, ਕਰਤਾ, ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਉਹੀ ਸ਼ਿਵ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਹੀ ਹਨ।
12.122.62
सृजते ग्रसते चैतत्तमोभूतमिदं यथा ।
अप्रज्ञातं जगत्सर्वं यदा ह्येको महेश्वरः ॥ १२.१२२.६२ ॥
ਇਹ ਸਾਰਾ ਅਣਜਾਣ ਜਗਤ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਕੱਲਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਅਤੇ ਨਿਗਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
12.122.63
तमेनं ब्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ ।
प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि ॥ १२.१२२.६३ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਸ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਸ਼ੁਪ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਧਰਮਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਪ੍ਰਜਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
12.122.64
महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे समाहितः ।
दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ ॥ १२.१२२.६४ ॥
ਫਿਰ ਉਸ ਯੱਗ ਦੇ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਮਹਾਦੇਵ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਦੰਡ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਦਿੱਤਾ।
12.122.65
विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमः ।
प्रादादिन्द्रमरीचिभ्या मरीचिर्भृगवे ददौ ॥ १२.१२२.६५ ॥
ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਅੰਗਿਰਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅੰਗਿਰਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਮਰੀਚੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਮਰੀਚੀ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
12.122.66
भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु दण्डं धर्मसमाहितम् ।
ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च ॥ १२.१२२.६६ ॥
ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਮਾਹਿਤ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ; ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਨੇ ਕ੍ਸ਼ੁਪ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
12.122.67
क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च ।
पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात् ॥ १२.१२२.६७ ॥
ਕ੍ਸ਼ੁਪ ਨੇ ਮਨੂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਦਿਤਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਦੇਵ ਨੇ ਸੂਖਮ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ।
12.122.68
विभज्य दण्डः कर्तव्यो दण्डे तु नयमिच्छता ।
दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यं बाह्यतः क्रिया ॥ १२.१२२.६८ ॥
ਦੰਡ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਨੀਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੰਡ ਵਿੱਚ ਸੰਜਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਨਾਲ ਰੋਕਣਾ ਦੰਡ ਹੈ; ਸੋਨਾ (ਜੁਰਮਾਨਾ) ਬਾਹਰੋਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
12.122.69
व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वाऽनल्पकारणात् ।
शरीरपीडा कार्या तु स्वदेशाच्च विवासनम् ॥ १२.१२२.६९ ॥
ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਪਾਹਜ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਵੱਧ ਕਰਨਾ, ਸਰੀਰਕ ਪੀੜਾ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੇਸ਼-ਨਿਕਾਲਾ ਵੀ ਦੰਡ ਹਨ।
12.122.70
तं ददौ सूर्यपुत्राय मनवे रक्षणात्मकम् ।
आनुपूर्व्याच्च दण्डोऽयं प्रजा जागर्ति पालयन् ॥ १२.१२२.७० ॥
ਰੱਖਿਆ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਜ-ਪੁੱਤਰ ਮਨੂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਦੰਡ ਪਰਜਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
12.122.71
इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः ।
अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः ॥ १२.१२२.७१ ॥
ਭਗਵਾਨ ਇੰਦਰ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਤੋਂ ਵਿਭਾਵਸੂ ਅਗਨੀ (ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ)। ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਵਰੁਣ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਰੁਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ।
12.122.72
प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः ।
धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनः ॥ १२.१२२.७२ ॥
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ਨਿਮਰਤਾ ਸਰੂਪ ਧਰਮ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਨਾਤਨ ਉੱਦਮ (ਜਾਗਦਾ ਹੈ)।
12.122.73
व्यवसायात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालयत् ।
ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधीभ्यश्च पर्वताः ॥ १२.१२२.७३ ॥
ਉੱਦਮ ਤੋਂ ਫਿਰ ਤੇਜ ਜਾਗ ਕੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੇਜ ਤੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ (ਜਾਗਦੀਆਂ ਹਨ); ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰਬਤ (ਜਾਗਦੇ ਹਨ)।
12.122.74
पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा ।
जागर्ति निर्ऋतिर्देवी ज्योतींषि निर्ऋतीमनु ॥ १२.१२२.७४ ॥
ਪਰਬਤਾਂ ਤੋਂ ਰਸ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਰਸਗੁਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਦੇਵੀ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਜਾਗਦੀ ਹੈ; ਜੋਤੀਆਂ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ।
12.122.75
वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः ।
ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययः ॥ १२.१२२.७५ ॥
ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਜੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਭੂ ਹਯਸ਼ੀਰਸ਼। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਗਦੇ ਹਨ; ਅਵਿਯਯ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਗਦੇ ਹਨ।
12.122.76
पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः ।
विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्य ऋषयस्तथा ॥ १२.१२२.७६ ॥
ਪਿਤਾਮਹ ਤੋਂ ਮਹਾਦੇਵ ਜਾਗਦਾ ਹੈ; ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਂ ਤੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ।
12.122.77
ऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः ।
देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय ॥ १२.१२२.७७ ॥
ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸੋਮ; ਸੋਮ ਤੋਂ ਸਨਾਤਨ ਦੇਵਤੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਗਦੇ ਹਨ — ਇਹ ਸਮਝ ਲੈ।
12.122.78
ब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मताः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम् ॥ १२.१२२.७८ ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਰਾਜੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ ਵੀ, ਕ੍ਸ਼ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਤੋਂ ਸਨਾਤਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
12.122.79
प्रजा जाग्रति लोकेऽस्मिन्दण्डो जागर्ति तासु च ।
सर्वसंक्षेपको दण्डः पितामहसुतः प्रभुः ॥ १२.१२२.७९ ॥
ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਰਜਾ ਜਾਗਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਜਾਗਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੰਡ, ਪਿਤਾਮਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਭੂ।
12.122.80
जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत ।
ईशः सर्वस्य कालो हि महादेवः प्रजापतिः ॥ १२.१२२.८० ॥
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਕਾਲ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲ ਹੀ ਸਭ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੈ।
12.122.81
देवदेवः शिवः सर्वो जागर्ति सततं प्रभुः ।
कपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२.१२२.८१ ॥
ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਸ਼ਿਵ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਟਾਧਾਰੀ, ਸ਼ੰਕਰ, ਰੁਦਰ, ਭਵ, ਸ੍ਥਾਣੂ, ਉਮਾਪਤੀ।
12.122.82
इत्येष दण्डो व्याख्यातस्तथौषध्यस्तथापरे ।
भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित् ॥ १२.१२२.८२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੰਡ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵੀ। ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤੇ।
12.122.83
इतीदं वसुहोमस्य योऽऽत्मवाञ्शृणुयान्मतम् ।
श्रुत्वा सम्यक्प्रवर्तेत स लोकानाप्नुयान्नृपः ॥ १२.१२२.८३ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸੁਹੋਮ ਦਾ ਇਹ ਮਤ ਜੋ ਆਤਮਸੰਜਮੀ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤੇ; ਅਜਿਹਾ ਰਾਜਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ।
12.122.84
इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ ।
नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत ॥ १२.१२२.८४ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਜੋ ਦੰਡ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਦਾ ਨਿਯੰਤਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਦੇ ਲਈ, ਹੇ ਭਾਰਤ।
12.122.85
वसुहोमाच्छ्रुतं राज्ञा मान्धात्रा भूभृता पुरा ।
मयापि कथितं राजन्नाख्यानं प्रथितं मया ॥ १२.१२२.८५ ॥
ਵਸੁਹੋਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਾ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਖਿਆਨ ਸੁਣਾਇਆ ਹੈ।