มหาภารตะ · อัธยายะ 12.122
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
12.122.1
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः ॥ १२.१२२.१ ॥
ในเรื่องนี้ก็มีคนเล่าเรื่องเก่าแก่นี้ไว้ คือในแคว้นอังคะมีพระราชาผู้รุ่งเรืองพระนามว่าวสุโหมะ
12.122.2
स राजा धर्मविन्नित्यं सह पत्न्या महातपाः ।
मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणसेवितम्। ॥ १२.१२२.२ ॥
พระราชาพระองค์นั้นทรงรู้ธรรมอยู่เสมอ ทรงมีตบะยิ่งใหญ่ เสด็จพร้อมพระมเหสีไปยังมุญชปฤษฐะ ซึ่งมีหมู่เทพฤๅษีมาเฝ้าปรนนิบัติ
12.122.3
तत्र शृङ्गे हिमवतो वसतिं समुपागमत् ।
यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत् ॥ १२.१२२.३ ॥
ที่นั่นบนยอดเขาหิมาลัย พระองค์เสด็จมาประทับอยู่ ณ จุดที่พระรามเคยสั่งให้ตัดมวยผมที่ต้นไทรมุญชะ
12.122.4
तदादि च महाप्राज्ञः ऋषिभिः संशितव्रतैः ।
मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः ॥ १२.१२२.४ ॥
ตั้งแต่นั้นมา ฤๅษีผู้มีปัญญาและตั้งมั่นในสัตยวัตรได้เรียกดินแดนนั้นว่ามุญชปฤษฐะ ซึ่งเป็นที่ที่พระรุทรทรงรับการบูชา
12.122.5
स तत्र बहुभिर्युक्तस्तदा श्रुतिमयैर्गुणैः ।
ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत् ॥ १२.१२२.५ ॥
ที่นั่นพระองค์ทรงประกอบด้วยคุณธรรมมากมายอันเกิดจากการศึกษาคัมภีร์ศรุติ ทรงเป็นที่เคารพของพราหมณ์ทั้งหลาย และเป็นเช่นฤๅษีผู้เป็นทิพย์
12.122.6
तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः ।
अभ्यगच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः ॥ १२.१२२.६ ॥
ครั้งหนึ่ง พระมานธาตา กษัตริย์ผู้ปกป้องแผ่นดิน ผู้เป็นสหายของพระอินทร์และได้รับการยกย่อง ผู้ปราบศัตรู ได้เสด็จมาเยี่ยมพระองค์ผู้มีจิตไม่หวั่นไหว
12.122.7
सोपसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् ।
दृष्ट्वा प्रकृष्टतपसं विनयेनोपतिष्ठते ॥ १२.१२२.७ ॥
พระมานธาตฤเสด็จเข้าไปใกล้พระราชาวสุโหมะผู้มีตบะอันยิ่งใหญ่ ทอดพระเนตรแล้วก็ยืนเฝ้าด้วยความถ่อมพระองค์
12.122.8
वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्ध्यं च न्यवेदयत् ।
सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य पप्रच्छ कुशलाव्ययौ ॥ १२.१२२.८ ॥
แม้พระวสุโหมะก็ถวายโคและอรรฆ์แก่พระราชา และตรัสถามถึงความเป็นสุขและความเจริญของราชอาณาจักรที่มีองค์ประกอบเจ็ดส่วน
12.122.9
सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम् ।
अब्रवीद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते ॥ १२.१२२.९ ॥
พระวสุโหมะตรัสกับพระราชาผู้เสด็จตามมาซึ่งปฏิบัติตามแบบที่คนดีเคยปฏิบัติมาแต่ก่อนว่า "ข้าแต่พระราชา ข้าพเจ้าจะทำอะไรถวายได้บ้าง"
12.122.10
सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमः ।
वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन ॥ १२.१२२.१० ॥
พระมานธาตฤผู้ทรงพอพระทัยยิ่งและเป็นเลิศในหมู่กษัตริย์ ตรัสกับพระวสุโหมะผู้มีปัญญายิ่งซึ่งประทับอยู่ว่า "ข้าแต่ผู้ให้ความยินดีแก่ชาวกุรุ"
12.122.11
बृहस्पतेर्मतं राजन्नघीतं सकलं त्वया ।
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नरोत्तम ॥ १२.१२२.११ ॥
ข้าแต่พระราชา พระองค์ได้ศึกษาคำสอนของพระพฤหัสปติทั้งหมดแล้ว และในทำนองเดียวกัน ข้าแต่ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์ พระองค์ก็ได้เข้าใจตำราของพระอุศนัสแล้วเช่นกัน
12.122.12
तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् ।
किं वाऽस्य पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते ॥ १२.१२२.१२ ॥
เหตุนั้นข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังว่าทัณฑ์เกิดขึ้นได้อย่างไร อะไรตื่นขึ้นก่อนทัณฑ์ หรืออะไรถูกเรียกว่าสูงสุด
12.122.13
कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः ।
ब्रूहि मे तद्यथातत्वं ददाम्याचार्यवेतनम् ॥ १२.१२२.१३ ॥
ทัณฑ์ถูกสถาปนาขึ้นในหมู่กษัตริย์อย่างไร และบัดนี้ดำรงอยู่อย่างไร ขอพระองค์ตรัสบอกข้าพเจ้าตามความเป็นจริง ข้าพเจ้าจะถวายค่าจ้างแก่อาจารย์
12.122.14
शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः ।
प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ॥ १२.१२२.१४ ॥
ข้าแต่พระราชา ขอทรงฟังว่าทัณฑ์เกิดขึ้นอย่างไร ซึ่งเป็นสิ่งที่ยึดโลกไว้ด้วยกัน เพื่อการคุ้มครองและการฝึกฝนของประชาชน ทัณฑ์นั้นคือตัวตนของธรรมอันนิรันดร์
12.122.15
ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः ।
ऋत्विजं नात्मनस्तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ॥ १२.१२२.१५ ॥
พระพรหมผู้ทรงพระภาค ปู่ของโลกทั้งปวง ทรงประสงค์จะประกอบยัญ พวกเราได้ยินมาว่าพระองค์มิได้ทรงพบโหตฤที่เสมอด้วยพระองค์เอง
12.122.16
स गर्भं भगवान्देवो बहुवर्षाण्यधारयत् ।
अथ पूर्णे सहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत् ॥ १२.१२२.१६ ॥
พระผู้ทรงพระภาคองค์นั้นทรงทรงครรภ์ไว้เป็นเวลาหลายปี ต่อมาเมื่อครบหนึ่งพันปี ครรภ์นั้นก็หลุดออกมาขณะที่พระองค์จามออกมา
12.122.17
स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदम् ।
ऋत्विगासीन्महाराज यज्ञे तस्य महात्मनः ॥ १२.१२२.१७ ॥
ครรภ์นั้นเกิดเป็นผู้มีนามว่าเกษุปะ ข้าแต่ผู้ปราบศัตรู เขาได้เป็นประชาบดี ข้าแต่มหาราช เขาเป็นโหตฤในยัญของพระผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่นั้น
12.122.18
तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ ।
इष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत् ॥ १२.१२२.१८ ॥
ข้าแต่ผู้ประเสริฐในหมู่กษัตริย์ เมื่อการประชุมบูชายัญของพระพรหมเริ่มขึ้น ทัณฑ์นั้นก็อันตรธานไป เพราะพิธีดำเนินไปตามรูปแบบที่ถูกต้อง
12.122.19
तस्मिन्नन्तर्हिते चापि प्रजानां संकरोऽभवत् ।
नैव कार्यं न वा कार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते ॥ १२.१२२.१९ ॥
เมื่อทัณฑ์นั้นอันตรธานไป ความปั่นป่วน (สังกระ) ก็เกิดขึ้นในหมู่สรรพสัตว์ ไม่มีสิ่งที่ควรทำและไม่ควรทำ และไม่มีการแยกแยะระหว่างสิ่งที่กินได้และกินไม่ได้
12.122.20
पेयापेये कुतः सिद्धिर्हिसन्ति च परस्परम् ।
गम्यागम्यं तदा नासीत्स्वं परस्वं च वै समम् ॥ १२.१२२.२० ॥
จะมีความสำเร็จในเรื่องดื่มได้และดื่มไม่ได้จากที่ไหนเล่า พวกเขาจึงเริ่มทำร้ายกันและกัน ในเวลานั้นไม่มีการแยกแยะระหว่างสิ่งที่ควรเข้าใกล้และไม่ควรเข้าใกล้ และทรัพย์สินของตนกับทรัพย์สินของผู้อื่นก็กลายเป็นสิ่งเดียวกัน
12.122.21
परस्परं विलुम्पन्ति सारमेया यथाऽऽमिषम् ।
अबलान्बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादं प्रवर्तते ॥ १२.१२२.२१ ॥
พวกมันกัดกินกันและกันเหมือนสุนัขแย่งชิ้นเนื้อ ผู้มีกำลังฆ่าผู้อ่อนแอ และการประพฤติที่ไร้ขอบเขตก็แพร่หลายขึ้น
12.122.22
ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् ।
संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत् ॥ १२.१२२.२२ ॥
ครั้งนั้น ปิตามหะ (พระพรหม) ได้บูชาพระวิษณุผู้เป็นเจ้าผู้ประเสริฐและนิรันดร์ แล้วกล่าวกับพระมหาเทพผู้ประทานพร
12.122.23
अत्र त्वमनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि शङ्कर ।
अयं विष्णुः सखा तुभ्यं धर्मस्य परिरक्षणे ॥ १२.१२२.२३ ॥
ดูก่อนศังกร ในเรื่องนี้ท่านควรแสดงความเมตตาเถิด พระวิษณุองค์นี้เป็นสหายของท่าน ในการคุ้มครองธรรม
12.122.24
त्वं हि सर्वविधानज्ञः सत्वानां त्वं गतिः परा ।
संकरो न भवेदत्र यथा तद्वै विधीयताम् ॥ १२.१२२.२४ ॥
ท่านนั่นแลเป็นผู้รู้วิธีการทั้งปวง และเป็นที่พึ่งสูงสุดของสรรพสัตว์ ขอให้จัดการเถิดว่าความยุ่งเหยิงจะไม่เกิดขึ้นในที่นี้
12.122.26
ततः स भगवान्ध्यात्वा तदा शूलवरायुधः ।
देवदेवो महादेवः कारणं जगतः परम्
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसहितः सर्वैश्च ससुरासुरैः ।
लोकसन्धारणार्थं च लोकसंकरनाशनम्।
आत्मानमात्माना दण्डं ससृजे देवसत्तमः ॥ १२.१२२.२६ ॥
ครั้งนั้น พระผู้เป็นเจ้าองค์นั้นทรงภาวนาแล้ว ทรงถือตรีศูลอันเป็นอาวุธประเสริฐ พระมหาเทพ เทพแห่งเทพ เป็นเหตุสูงสุดของโลก ร่วมกับพระพรหม พระวิษณุ และพระอินทร์ กับเทวดาและอสูรทั้งปวง เพื่อค้ำจุนโลกและขจัดความยุ่งเหยิงในโลก เทพผู้ประเสริฐที่สุดได้สร้างการลงโทษขึ้นจากพระองค์เอง โดยพระองค์เอง
12.122.27
तस्माच्च धर्मचरणान्नीतिं देवीं सरस्वतीम् ।
असृजद्दण्डनीतिं वै त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ॥ १२.१२२.२७ ॥
เพราะเหตุนั้น ด้วยการประพฤติธรรม พระองค์จึงทรงสร้างเทวีสรัสวตี ศาสตร์แห่งนีติคือการลงทัณฑ์ ซึ่งเลื่องลือในสามโลก
12.122.28
यथाऽसौ नीयते दण्डः सततं पापकारिषु ।
दण्डस्य नयनात्सा हि दण्डनीतिरिहोच्यते ॥ १२.१२२.२८ ॥
การลงทัณฑ์ย่อมถูกนำไปใช้กับผู้กระทำบาปอยู่เสมอฉันใด นางก็ถูกเรียกในที่นี้ว่าศาสตร์แห่งการลงทัณฑ์ ฉันนั้น เพราะนางนำพาการลงทัณฑ์ไป
12.122.29
भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलघरः प्रभुः ।
असृजत्सर्वशास्त्राणि महादेवो महेश्वरः ॥ १२.१२२.२९ ॥
อีกครั้ง พระผู้เป็นเจ้าองค์นั้น ผู้ทรงตรีศูล ผู้เป็นใหญ่ ทรงภาวนาเป็นเวลานาน พระมหาเทพ พระผู้เป็นใหญ่ยิ่ง ได้สร้างศาสตร์ทั้งปวงขึ้น
12.122.30
दण्डनीतेः प्रयोगार्थं प्रमाणानि च सर्वशः ।
विद्याश्चतस्रः कूटस्थास्तासां भेदविकल्पनाः ॥ १२.१२२.३० ॥
เพื่อการใช้ศาสตร์แห่งการลงทัณฑ์ และหลักฐานอ้างอิงทุกด้าน วิชาความรู้สี่ประการที่ตั้งมั่นอยู่บนยอด พร้อมทั้งการแยกแยะและการจำแนกย่อยของวิชาเหล่านั้น
12.122.31
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ १२.१२२.३१ ॥
เวทางคือศาสตร์เสริม เวททั้งสี่ มีมางสา การขยายตรรกวิทยา ปุราณะ และธรรมศาสตร์ วิชาเหล่านี้มีสิบสี่ประการ
12.122.32
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः ।
अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव तु ॥ १२.१२२.३२ ॥
อายุรเวท ธนุรเวท และคันธรรพเวท นี้คือสามประการ ส่วนประการที่สี่คืออรรถศาสตร์ วิชาความรู้จึงมีสิบแปดประการแท้จริง
12.122.33
दश चाष्टौ च विख्याता एता धर्मस्य संहिताः ।
एतासामेव विद्यानां व्यासमाह महेश्वरः ॥ १२.१२२.३३ ॥
สิบและแปด คัมภีร์สังหิตาแห่งธรรมที่เลื่องลือเหล่านี้ การขยายความของวิชาเหล่านี้เองได้ถูกกล่าวโดยพระมเหศวร
12.122.34
शतानि त्रीणि शास्त्राणां महातन्त्राणि सप्ततिम् ।
व्यास एव तु विद्यानां महादेवेन कीर्तितः ॥ १२.१२२.३४ ॥
ศาสตร์สามร้อยประการ และมหาตันตระเจ็ดสิบประการ แต่การขยายความแห่งวิชาทั้งหลายนั้น พระมหาเทพทรงประกาศเองโดยตรง
12.122.35
तन्त्रं पाशुपतं नाम पञ्चरात्रं च विश्रुतम् ।
योगशास्त्रं च साङ्ख्यं च तन्त्रं लोकायतं तथा ॥ १२.१२२.३५ ॥
ตันตระที่ชื่อปาศุปตะ และปัญจราตระอันเลื่องลือ ศาสตร์โยคะ สางขยะ และตันตระโลกายตะเช่นกัน
12.122.36
तन्त्रं ब्रह्मतुला नाम तर्कविद्या दिवौकसाम् ।
सुखदुःखार्थजिज्ञासा कारणं चेति विश्रुतम् ॥ १२.१२२.३६ ॥
ตันตระที่ชื่อพรหมตุลา คือวิชาตรรกของเหล่าเทพ การสอบสวนถึงจุดมุ่งหมายและเหตุแห่งสุขและทุกข์ก็เลื่องลือว่าเป็นเช่นนั้น
12.122.37
तर्कविद्यास्तथा चाष्टौ स चोक्तो न्यायविस्तरः ।
दश चाष्टौ च विज्ञेयाः पौराणा यज्ञसंहिताः ॥ १२.१२२.३७ ॥
วิชาตรรกก็มีแปดประการเช่นกัน และนั่นกล่าวกันว่าเป็นการขยายความของนยายะ ส่วนคัมภีร์ยัญของปุราณะพึงทราบว่ามีสิบแปดประการ
12.122.38
पुराणाश्च प्रणीताश्च तावदेवेह संहिताः ।
धर्मशास्त्राणि तद्वच्च एकार्थानि च नान्यथा ॥ १२.१२२.३८ ॥
ปุราณะก็ได้รจนาขึ้น และคัมภีร์รวบรวมในที่นี้ก็มีจำนวนเท่านั้นเช่นกัน ธรรมศาสตร์ก็เช่นเดียวกัน มีความหมายเดียวกัน จะเป็นอย่างอื่นไม่ได้
12.122.39
एकार्थानि पुराणानि वेदाश्चैकार्यसंहिताः ।
नानार्थानि च सर्वाणि ततः शास्त्राणि शंकरः ॥ १२.१२२.३९ ॥
ปุราณะมีความหมายเดียว และเวทก็เป็นคัมภีร์รวมที่มีความหมายเดียวเช่นกัน แต่ศาสตร์ทั้งปวงมีความหมายหลากหลาย เพราะเหตุนั้นพระศังกรจึงทรงประกาศ
12.122.40
प्रोवाच भगवान्देवः कालज्ञानानि यानि च ।
चतुःषष्टिप्रमाणानि आयुर्वेदं च सोत्तरम् ॥ १२.१२२.४० ॥
พระผู้เป็นเจ้าองค์ประเสริฐทรงประกาศคัมภีร์ว่าด้วยความรู้เกี่ยวกับกาลเวลา ซึ่งมีจำนวนหกสิบสี่ประการ และอายุรเวทพร้อมภาคต่อ
12.122.41
अष्टादशविकल्पां तां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् ।
गान्धर्वमितिहासं च नानाविस्तरमुक्तवान् ॥ १२.१२२.४१ ॥
ทรงประกาศศาสตร์แห่งการปกครองอันนิรันดร์ที่มีสิบแปดส่วนนั้น ศาสตร์ดนตรีคันธรรพะ และอิติหาสะที่มีการขยายความหลากหลาย
12.122.42
इत्येताः शंकरप्रोक्ता विद्याः शब्दार्थसंहिताः ।
पुनर्भेदसहस्रं तु तासामेव तु विस्तरः ॥ १२.१२२.४२ ॥
วิชาทั้งหลายเหล่านี้ที่พระศังกรตรัสไว้ เป็นการรวบรวมของคำและความหมาย แตกแยกออกไปนับพันแขนง และการขยายความของวิชาเหล่านั้นก็อยู่ภายในตัวมันเอง
12.122.43
ऋषिभिर्देवगन्धर्वैः सविकल्पः सविस्तरः ।
शश्वदभ्यस्यते लोके वेद एव तु सर्वशः ॥ १२.१२२.४३ ॥
ในหมู่ฤๅษี เทพ และคนธรรพ์ พร้อมทั้งการแตกแยกและการขยายความ พระเวทเท่านั้นที่ถูกศึกษาอยู่เสมอในโลกโดยทุกวิถีทาง
12.122.44
वेदाश्चतस्रः संक्षिप्ता वेदवादाश्च ते स्मृताः ।
एतासां पारगो यश्च स चोक्तो वेदपारगः ॥ १२.१२२.४४ ॥
พระเวทมีสี่ที่ถูกย่อไว้แล้ว และพระเวทวาทะก็ถูกจดจำกันว่าเป็นคำสอนในพระเวท ผู้ที่ข้ามพ้นทั้งหมดนี้ไปได้ จะถูกเรียกว่าผู้รู้พระเวทแท้จริง
12.122.45
वेदानां पारगो रुद्रो विष्णुरिन्द्रो बृहस्पतिः ।
शक्रः स्वायंभुवश्चैव मनुः परमधर्मवित् ॥ १२.१२२.४५ ॥
ผู้ที่ข้ามพ้นพระเวทได้ ได้แก่พระรุทร พระวิษณุ พระอินทร์ และพระพฤหัสบดี พระศักระ พระผู้เกิดเอง และพระมนูผู้รู้ธรรมอันสูงสุด
12.122.46
ब्रह्मा च परमो देवः सदा सर्वैः सुरासुरैः ।
सर्वस्यानुग्रहाच्चैव व्यासो वै वेदपारगः ॥ १२.१२२.४६ ॥
พระพรหมเป็นเทพผู้สูงสุด ซึ่งเทพและอสูรทั้งปวงรับใช้อยู่เสมอ และด้วยพระกรุณาของสรรพสิ่งทั้งปวง พระวยาสก็ได้เป็นผู้ข้ามพ้นพระเวทไปด้วย
12.122.47
अहं शान्तनवो भीष्मः प्रसादान्माधवस्य च ।
शंकरस्य प्रसादाच्च ब्रह्मणश्च कुरूद्वह।
वेदपारग इत्युक्तो याज्ञवल्क्यश्च सर्वशः ॥ १२.१२२.४७ ॥
ข้าพเจ้าภีษมะ บุตรของศานตนุ ด้วยพระกรุณาของพระมาธวะ ด้วยพระกรุณาของพระศังกระ และด้วยพระกรุณาของพระพรหม โอ ผู้ประเสริฐที่สุดแห่งกุรุ ได้ชื่อว่าเป็นผู้รอบรู้พระเวท และยาชญวัลกยะก็เช่นกัน ในทุกประการ
12.122.48
कल्पेकल्पे महाभागैर्ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
ऋषिपुत्रैर्ऋषिगणैर्भिद्यन्ते मिश्रकैरपि ॥ १२.१२२.४८ ॥
ในทุกกัลปะ พระเวทถูกแบ่งแยกโดยฤๅษีผู้มีบุญยิ่งผู้เห็นความจริง โดยบุตรของฤๅษี โดยหมู่ฤๅษี และแม้แต่โดยผู้ที่ผสมปนกันก็ตาม
12.122.49
शिवेन ब्रह्मणा चैव विष्णुना च विकल्पिताः ।
आदिकल्पे पुनश्चैव भिद्यन्ते साधुभिः पुनः ॥ १२.१२२.४९ ॥
พระเวทถูกจัดเรียงโดยพระศิวะ โดยพระพรหม และโดยพระวิษณุ และในกัลปะแรกก็ถูกแบ่งแยกอีกครั้งโดยผู้ดีทั้งหลาย
12.122.50
इदानीमपि विद्वद्भिर्भिद्यन्ते च विकल्पकैः ।
पूर्वजन्मानुसारेण बहुधेयं सरस्वती ॥ १२.१२२.५० ॥
แม้ในบัดนี้ก็ยังถูกแบ่งแยกโดยนักปราชญ์และโดยผู้ดัดแปลง ตามบุญที่ได้สร้างมาในชาติก่อน พระสรัสวตีนี้จึงถูกแบ่งออกเป็นหลายแบบ
12.122.51
भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः ।
तस्यतस्य निकायस्य चकारैकैकमीश्वरम् ॥ १२.१२२.५१ ॥
ต่อมา พระผู้เป็นเจ้าองค์นั้น ผู้มีอาวุธอันประเสริฐคือตรีศูล ได้ทรงรำพึงอยู่นาน แล้วทรงสร้างเจ้าผู้เป็นใหญ่ขึ้นสำหรับแต่ละหมู่แต่ละพวกของสรรพสัตว์
12.122.52
देवानामीश्वरं चक्रे दैवं दशशतेक्षणम् ।
यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम् ॥ १२.१२२.५२ ॥
พระองค์ทรงสร้างพระผู้เป็นใหญ่ของเทพ คือพระอินทร์ผู้มีพันตา และทรงสร้างยมบุตรของพระวิวัสวัต ให้เป็นเจ้าของบรรพบุรุษ
12.122.53
अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् ।
धनानां राक्षसानां च कुवेरमपि चेश्वरम् ॥ १२.१२२.५३ ॥
พระองค์ทรงแต่งตั้งพระวรุณเป็นเจ้าเหนือแดนน้ำและเหนือเหล่าเทพ ทรงตั้งกุเวรเป็นเจ้าเหนือทรัพย์และเหนือพวกรากษส
12.122.54
पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ।
मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम् ॥ १२.१२२.५४ ॥
พระองค์ทรงตั้งเขาเมรุให้เป็นเจ้าแห่งภูเขา และมหาสมุทรให้เป็นเจ้าแห่งแม่น้ำ ทรงตั้งความตายให้เป็นเจ้าแห่งลมหายใจ และพระอัคนีให้เป็นเจ้าแห่งสิ่งที่ร้อนแรง
12.122.55
रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः ।
महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम् ॥ १२.१२२.५५ ॥
ในหมู่พระรุทร พระผู้เป็นใหญ่ทรงตั้งพระอีศานผู้ปกป้อง พระมหาเทพผู้มีพระทัยยิ่งใหญ่ ผู้มีพระเนตรกว้างและเป็นนิรันดร์
12.122.56
दश चैकश्च ये रुद्रास्तस्यैते मूर्तिसंभवाः ।
नानारूपधरो देवः स एव भगवाञ्शिवः ॥ १२.१२२.५६ ॥
พระรุทรสิบเอ็งองค์เกิดจากพระรูปของพระองค์ พระเทพผู้ทรงรูปหลากหลายนั้นแหละคือพระศิวะผู้เป็นมงคล
12.122.57
वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् ।
तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम् ॥ १२.१२२.५७ ॥
ทรงตั้งพระวสิษฐให้เป็นผู้เป็นใหญ่ในหมู่พราหมณ์ ตั้งพระอัคนีผู้รู้กำเนิดให้เป็นใหญ่ในหมู่วสุ ทรงตั้งพระอาทิตย์ให้เป็นผู้สว่างที่สุดในบรรดาแสง และพระจันทร์ในบรรดาดวงดาว
12.122.58
वीरुधां वसुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् ।
कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत् ॥ १२.१२२.५८ ॥
ทรงตั้งวสุมัตให้เป็นราชาแห่งพืชพรรณ และผู้เป็นเจ้าที่ประเสริฐของสรรพสัตว์ และทรงบัญชาให้กุมารสกันทะผู้มีสิบสองแขน เป็นกษัตริย์
12.122.59
कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनयात्मकम् ।
मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १२.१२२.५९ ॥
พระองค์ทรงสร้างกาลให้เป็นเจ้าแห่งทั้งปวง ซึ่งมีลักษณะในการปกครองการทำลาย ทั้งแห่งความตายทั้งสี่ส่วน ความทุกข์ และความสุข
12.122.60
ईश्वरो देवदेवस्तु राजराजो नराधिपः ।
सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः ॥ १२.१२२.६० ॥
พระอีศวรคือเทพแห่งเทพ ราชาแห่งราชา เจ้าแห่งมนุษย์ ในบรรดาพระรุทรทั้งปวง พระองค์ทรงถือตรีศูล ดังที่พระศรุติกล่าวไว้
12.122.61
ईश्वरश्चेतनः कर्ता पुरुषः कारणं शिवः ।
विष्णुर्ब्रह्मा शशी सूर्यः शक्रो देवाश्च सान्वयाः ॥ १२.१२२.६१ ॥
พระอีศวรเป็นผู้มีจิตสำนึก ผู้กระทำ บุรุษ และเหตุ พระองค์คือพระศิวะ พระวิษณุ พระพรหม พระจันทร์ พระอาทิตย์ พระอินทร์ และเทพทั้งหลายพร้อมด้วยวงศ์ของตนก็คือพระองค์เช่นกัน
12.122.62
सृजते ग्रसते चैतत्तमोभूतमिदं यथा ।
अप्रज्ञातं जगत्सर्वं यदा ह्येको महेश्वरः ॥ १२.१२२.६२ ॥
เมื่อโลกทั้งสิ้นที่ไม่มีใครรู้จักกลายเป็นความมืด มเหศวรองค์เดียวเท่านั้นทรงสร้างและกลืนกินโลกนี้
12.122.63
तमेनं ब्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ ।
प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि ॥ १२.१२२.६३ ॥
พระองค์ประทานพระโอรสองค์นั้นของพระพรหม คือกษุปะ ผู้เกิดมาภายหลัง ให้เป็นผู้ปกครองสรรพสัตว์ ผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาผู้ทรงธรรมทั้งปวง
12.122.64
महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे समाहितः ।
दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ ॥ १२.१२२.६४ ॥
เมื่อพิธียัญนั้นสำเร็จแล้ว พระมหาเทพผู้สงบนิ่งจึงประทานอาชญา ผู้พิทักษ์ธรรม แด่พระวิษณุด้วยความเคารพ
12.122.65
विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमः ।
प्रादादिन्द्रमरीचिभ्या मरीचिर्भृगवे ददौ ॥ १२.१२२.६५ ॥
พระวิษณุประทานอาชญานั้นแก่องคิรส และองคิรส ผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาฤๅษี ประทานแก่พระอินทร์และมรีจิ มรีจิประทานแก่ภฤคุ
12.122.66
भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु दण्डं धर्मसमाहितम् ।
ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च ॥ १२.१२२.६६ ॥
ภฤคุประทานอาชญาซึ่งเปี่ยมด้วยธรรมแก่บรรดาฤๅษี ฤๅษีประทานแก่โลกปาละทั้งหลาย และโลกปาละประทานแก่กษุปะ
12.122.67
क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च ।
पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात् ॥ १२.१२२.६७ ॥
กษุปะประทานแก่มนุ และแก่โอรสของอทิติ ส่วนศราทธเทวะประทานแก่บรรดาโอรสของตน เพื่อเหตุแห่งธรรมและประโยชน์อันละเอียดอ่อน
12.122.68
विभज्य दण्डः कर्तव्यो दण्डे तु नयमिच्छता ।
दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यं बाह्यतः क्रिया ॥ १२.१२२.६८ ॥
อาชญาต้องใช้โดยแบ่งระดับ ผู้ปรารถนาความยุติธรรมต้องรักษาความพอดีในการลงอาชญา การข่มด้วยถ้อยคำรุนแรงเป็นอาชญาอย่างหนึ่ง ทองคำ (ค่าปรับ) ต้องเรียกเก็บจากภายนอก
12.122.69
व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वाऽनल्पकारणात् ।
शरीरपीडा कार्या तु स्वदेशाच्च विवासनम् ॥ १२.१२२.६९ ॥
การทำให้ร่างกายพิการ หรือการฆ่าเพราะเหตุร้ายแรง การทรมานร่างกาย และการขับไล่ออกจากแผ่นดินของตน ก็เป็นอาชญาเช่นกัน
12.122.70
तं ददौ सूर्यपुत्राय मनवे रक्षणात्मकम् ।
आनुपूर्व्याच्च दण्डोऽयं प्रजा जागर्ति पालयन् ॥ १२.१२२.७० ॥
พระองค์ประทานอาชญาซึ่งมีลักษณะแห่งการคุ้มครองนั้นแก่มนุ โอรสของพระอาทิตย์ ตามลำดับ อาชญานี้ย่อมตื่นอยู่ คอยปกป้องประชาราษฎร์
12.122.71
इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः ।
अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः ॥ १२.१२२.७१ ॥
พระอินทร์ผู้ทรงพระภคควัตย่อมตื่นอยู่ จากพระอินทร์ พระอัคนีวิภาวสุก็ตื่นอยู่ จากพระอัคนี พระวรุณตื่นอยู่ และจากพระวรุณ พระประชาบดีก็ตื่นอยู่
12.122.72
प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः ।
धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनः ॥ १२.१२२.७२ ॥
จากนั้น ธรรมซึ่งมีลักษณะแห่งวินัยย่อมตื่นอยู่ของพระประชาบดี และจากธรรม การตัดสินใจอันนิรันดร์ของโอรสพระพรหมก็ตื่นอยู่
12.122.73
व्यवसायात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालयत् ।
ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधीभ्यश्च पर्वताः ॥ १२.१२२.७३ ॥
จากการตัดสินใจนั้น เดชะย่อมตื่นอยู่คอยปกป้องทั้งหมด จากเดชะนั้น พืชสมุนไพรตื่นอยู่ และจากพืชสมุนไพรเหล่านั้น ภูเขาก็ตื่นอยู่
12.122.74
पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा ।
जागर्ति निर्ऋतिर्देवी ज्योतींषि निर्ऋतीमनु ॥ १२.१२२.७४ ॥
จากภูเขา รสย่อมตื่นอยู่ และเช่นกันด้วยคุณแห่งรส เทวีนิรฤติย่อมตื่นอยู่ บรรดาแสงสว่างตามหลังนิรฤติไป
12.122.75
वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः ।
ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययः ॥ १२.१२२.७५ ॥
พระเวทมีแสงสว่างเป็นรากฐาน จากแสงสว่างเหล่านั้น จึงมีพระหยศิรัสผู้เป็นเจ้า จากพระองค์นั้น พระพรหมปู่ย่อมตื่นอยู่ ผู้เป็นเจ้าผู้ไม่เสื่อมสลายย่อมตื่นอยู่
12.122.76
पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः ।
विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्य ऋषयस्तथा ॥ १२.१२२.७६ ॥
จากพระพรหมปู่ พระมหาเทพผู้ทรงพระภคควัตย่อมตื่นอยู่ คือพระศิวะผู้เป็นมงคล และจากพระศิวะ วิศเวเทวะก็ตื่นอยู่ และจากวิศวะ บรรดาฤๅษีก็ตื่นอยู่เช่นกัน
12.122.77
ऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः ।
देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय ॥ १२.१२२.७७ ॥
จากบรรดาฤๅษี พระโสมผู้ทรงพระภคควัตย่อมตื่นอยู่ จากพระโสม เหล่าเทวดาผู้นิรันดร์ย่อมตื่นอยู่ จากเหล่าเทวดา พราหมณ์ทั้งหลายย่อมตื่นอยู่ในโลก จงเข้าใจเรื่องนี้
12.122.78
ब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मताः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम् ॥ १२.१२२.७८ ॥
จากพราหมณ์ทั้งหลาย กษัตริย์ทั้งหลายย่อมคุ้มครองโลกตามธรรม สิ่งที่ไม่เคลื่อนที่และสิ่งที่เคลื่อนที่ได้ ก็ได้รับการคุ้มครองโดยกษัตริย์ทั้งหลายตลอดไป
12.122.79
प्रजा जाग्रति लोकेऽस्मिन्दण्डो जागर्ति तासु च ।
सर्वसंक्षेपको दण्डः पितामहसुतः प्रभुः ॥ १२.१२२.७९ ॥
ในโลกนี้ประชาราษฎร์ย่อมตื่นอยู่ และในหมู่ประชาราษฎร์นั้น อาชญาคือไม้เรียวลงโทษก็ตื่นอยู่ อาชญาซึ่งรวบรัดทุกสิ่ง เป็นโอรสของพระพรหมปู่ ผู้เป็นเจ้า
12.122.80
जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत ।
ईशः सर्वस्य कालो हि महादेवः प्रजापतिः ॥ १२.१२२.८० ॥
กาลย่อมคอยเฝ้าตื่นอยู่ในตอนต้น ตอนกลาง และตอนปลาย ข้าแต่ภารตะ กาลเป็นผู้เป็นเจ้าของสรรพสิ่ง แท้จริงแล้วกาลคือมหาเทพ คือประชาบดี
12.122.81
देवदेवः शिवः सर्वो जागर्ति सततं प्रभुः ।
कपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२.१२२.८१ ॥
พระศิวะ เทพแห่งเทพ ผู้เป็นเจ้าผู้ทรงอำนาจในทุกสิ่ง ย่อมตื่นอยู่เสมอ พระผู้มีเกศาพันกัน พระศังกร พระรุทร พระภวะ พระสฐาณุ เจ้าแห่งอุมา
12.122.82
इत्येष दण्डो व्याख्यातस्तथौषध्यस्तथापरे ।
भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित् ॥ १२.१२२.८२ ॥
ทัณฑ์นี้ได้ถูกอธิบายแล้ว พร้อมทั้งยาและสิ่งอื่นๆ เช่นกัน ให้พระราชาผู้รู้ธรรมปกครองโดยชอบธรรมตามนี้เถิด
12.122.83
इतीदं वसुहोमस्य योऽऽत्मवाञ्शृणुयान्मतम् ।
श्रुत्वा सम्यक्प्रवर्तेत स लोकानाप्नुयान्नृपः ॥ १२.१२२.८३ ॥
ผู้ใดมีตนสำรวมแล้วฟังคำสอนของวสุโหมนี้ ครั้นได้ฟังแล้วประพฤติให้ถูกต้อง พระราชาผู้นั้นย่อมบรรลุโลกทั้งหลาย
12.122.84
इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ ।
नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत ॥ १२.१२२.८४ ॥
ข้าพเจ้าได้เล่าให้ท่านฟังครบทุกอย่างแล้ว ทัณฑ์นั้นแล ข้าแต่ผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์ ข้าแต่ภารตะ เป็นผู้ควบคุมโลกทั้งปวงของผู้ที่ตั้งมั่นในธรรม
12.122.85
वसुहोमाच्छ्रुतं राज्ञा मान्धात्रा भूभृता पुरा ।
मयापि कथितं राजन्नाख्यानं प्रथितं मया ॥ १२.१२२.८५ ॥
พระเจ้ามานธาตฤทรงได้ฟังเรื่องนี้จากวสุโหมในกาลก่อน และข้าพเจ้าเองก็ได้เล่าเรื่องอันโด่งดังนี้แล้ว ข้าแต่พระราชา