महाभारत · अध्याय 12.122

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

12.122.1

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अङ्गेषु राजा द्युतिमान्वसुहोम इति श्रुतः ॥ १२.१२२.१ ॥

येथेही हा प्राचीन इतिहास सांगितला जातो: अंगदेशात द्युतिमान राजा वसुहोम नावाने प्रसिद्ध होता.

12.122.2

स राजा धर्मविन्नित्यं सह पत्न्या महातपाः ।
मुञ्जपृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणसेवितम्। ॥ १२.१२२.२ ॥

धर्मज्ञ आणि महातपस्वी त्या राजाने पत्नीसह देवर्षिगणांनी सेवित मुंजपृष्ठाकडे प्रयाण केले.

12.122.3

तत्र शृङ्गे हिमवतो वसतिं समुपागमत् ।
यत्र मुञ्जवटे रामो जटाहरणमादिशत् ॥ १२.१२२.३ ॥

तेथे हिमालयाच्या शिखरावर त्याने वास्तव्य केले, जिथे मुंजवटात रामाने जटाहरणाची आज्ञा दिली होती.

12.122.4

तदादि च महाप्राज्ञः ऋषिभिः संशितव्रतैः ।
मुञ्जपृष्ठ इति प्रोक्तः स देशो रुद्रसेवितः ॥ १२.१२२.४ ॥

तेव्हापासून महाप्राज्ञ, कठोर व्रतधारी ऋषींनी त्या प्रदेशाला रुद्रसेवित मुंजपृष्ठ असे म्हटले.

12.122.5

स तत्र बहुभिर्युक्तस्तदा श्रुतिमयैर्गुणैः ।
ब्राह्मणानामनुमतो देवर्षिसदृशोऽभवत् ॥ १२.१२२.५ ॥

तेथे वेदज्ञानमय अनेक गुणांनी युक्त होऊन, ब्राह्मणांनी मान्य होऊन तो देवर्षीसारखा झाला.

12.122.6

तं कदाचिददीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः ।
अभ्यगच्छन्महीपालो मान्धाता शत्रुकर्शनः ॥ १२.१२२.६ ॥

एकदा त्या अदीनात्म्याकडे इंद्राचा सखा, मान्य आणि शत्रूंना पीडा देणारा महीपाल मांधाता आला.

12.122.7

सोपसृत्य तु मान्धाता वसुहोमं नराधिपम् ।
दृष्ट्वा प्रकृष्टतपसं विनयेनोपतिष्ठते ॥ १२.१२२.७ ॥

मान्धाता जवळ जाऊन, परम तपस्वी नराधिप वसुहोमाला पाहून विनयाने त्याच्यापुढे उभा राहिला.

12.122.8

वसुहोमोऽपि राज्ञो वै गामर्ध्यं च न्यवेदयत् ।
सप्ताङ्गस्य तु राज्यस्य पप्रच्छ कुशलाव्ययौ ॥ १२.१२२.८ ॥

वसुहोमानेही राजाला गाय आणि अर्घ्य अर्पण केले, आणि सप्तांग राज्याच्या कुशल व समृद्धीविषयी विचारले.

12.122.9

सद्भिराचरितं पूर्वं यथावदनुयायिनम् ।
अब्रवीद्वसुहोमस्तं राजन्किं करवाणि ते ॥ १२.१२२.९ ॥

पूर्वी सत्पुरुषांनी आचरलेल्या पद्धतीप्रमाणे यथावत अनुसरण करणाऱ्या त्याला वसुहोम म्हणाला, "हे राजा, तुझ्यासाठी मी काय करू?"

12.122.10

सोऽब्रवीत्परमप्रीतो मान्धाता राजसत्तमः ।
वसुहोमं महाप्राज्ञमासीनं कुरुनन्दन ॥ १२.१२२.१० ॥

अत्यंत संतुष्ट झालेल्या राजश्रेष्ठ मान्धात्याने आसनस्थ महाप्राज्ञ वसुहोमाला म्हटले, "हे कुरुनंदना!"

12.122.11

बृहस्पतेर्मतं राजन्नघीतं सकलं त्वया ।
तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नरोत्तम ॥ १२.१२२.११ ॥

हे राजा, बृहस्पतीचे मत तू संपूर्ण अभ्यासले आहेस; तसेच, हे नरोत्तमा, औशनस शास्त्रही तू जाणले आहेस.

12.122.12

तदहं श्रोतुमिच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम् ।
किं वाऽस्य पूर्वं जागर्ति किं वा परममुच्यते ॥ १२.१२२.१२ ॥

म्हणून दंड कसा उत्पन्न होतो हे मला ऐकायचे आहे? त्याच्यापूर्वी काय जागे असते, किंवा काय परम म्हटले जाते?

12.122.13

कथं क्षत्रियसंस्थश्च दण्डः संप्रत्यवस्थितः ।
ब्रूहि मे तद्यथातत्वं ददाम्याचार्यवेतनम् ॥ १२.१२२.१३ ॥

क्षत्रियांमध्ये दण्ड कसा स्थापित झाला आणि आता तो कसा टिकून आहे? ते यथार्थपणे मला सांग, मी आचार्यांचे वेतन देईन.

12.122.14

शृणु राजन्यथा दण्डः संभूतो लोकसंग्रहः ।
प्रजाविनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः ॥ १२.१२२.१४ ॥

हे राजा, ऐक: दण्ड कसा उत्पन्न झाला — जो लोकांना एकत्र धरून ठेवणारा आहे. प्रजेची शिस्त आणि रक्षण यासाठी तो सनातन धर्माचा आत्मा आहे.

12.122.15

ब्रह्मा यियक्षुर्भगवान्सर्वलोकपितामहः ।
ऋत्विजं नात्मनस्तुल्यं ददर्शेति हि नः श्रुतम् ॥ १२.१२२.१५ ॥

सर्व लोकांचे पितामह भगवान ब्रह्मा यज्ञ करू इच्छित होते. स्वतःसमान ऋत्विज त्यांना दिसला नाही, असे आम्ही ऐकले आहे.

12.122.16

स गर्भं भगवान्देवो बहुवर्षाण्यधारयत् ।
अथ पूर्णे सहस्रे तु स गर्भः क्षुवतोऽपतत् ॥ १२.१२२.१६ ॥

त्या भगवान देवाने बहुत वर्षे गर्भ धारण केला. मग हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, शिंकताना तो गर्भ खाली पडला.

12.122.17

स क्षुपो नाम संभूतः प्रजापतिररिंदम् ।
ऋत्विगासीन्महाराज यज्ञे तस्य महात्मनः ॥ १२.१२२.१७ ॥

तो क्षुप नावाने उत्पन्न झाला; हे शत्रुदमना, तो प्रजापती झाला. हे महाराजा, त्या महात्म्याच्या यज्ञात तो ऋत्विज होता.

12.122.18

तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु ब्रह्मणः पार्थिवर्षभ ।
इष्टरूपप्रचारत्वाद्दण्डः सोऽन्तर्हितोऽभवत् ॥ १२.१२२.१८ ॥

हे राजश्रेष्ठा, ब्रह्मदेवाचे ते सत्र सुरू झाले असता, यज्ञविधी योग्य रीतीने चालल्यामुळे तो दण्ड अंतर्धान पावला.

12.122.19

तस्मिन्नन्तर्हिते चापि प्रजानां संकरोऽभवत् ।
नैव कार्यं न वा कार्यं भोज्याभोज्यं न विद्यते ॥ १२.१२२.१९ ॥

ते अंतर्धान पावल्यावर प्रजांमध्ये संकर (अव्यवस्था) निर्माण झाला. कर्तव्य किंवा अकर्तव्य उरले नाही; भोज्य-अभोज्याचा भेदही राहिला नाही.

12.122.20

पेयापेये कुतः सिद्धिर्हिसन्ति च परस्परम् ।
गम्यागम्यं तदा नासीत्स्वं परस्वं च वै समम् ॥ १२.१२२.२० ॥

पेय आणि अपेय यांत सिद्धी कुठून मिळणार? ते एकमेकांना हानी पोहोचवू लागले. तेव्हा गम्य-अगम्याचा भेद उरला नाही, आणि स्वतःचे धन व परधन समान झाले.

12.122.21

परस्परं विलुम्पन्ति सारमेया यथाऽऽमिषम् ।
अबलान्बलिनो जघ्नुर्निर्मर्यादं प्रवर्तते ॥ १२.१२२.२१ ॥

कुत्रे मांसासाठी एकमेकांना ओरबाडतात तसे ते एकमेकांना लुटू लागले. बलवानांनी दुर्बलांना ठार मारले; मर्यादाहीन वर्तन प्रचलित झाले.

12.122.22

ततः पितामहो विष्णुं भगवन्तं सनातनम् ।
संपूज्य वरदं देवं महादेवमथाब्रवीत् ॥ १२.१२२.२२ ॥

तेव्हा पितामह (ब्रह्मदेव) सनातन भगवान विष्णूचा सन्मान करून वरदाता देव महादेव यांना म्हणाले.

12.122.23

अत्र त्वमनुकम्पां वै कर्तुमर्हसि शङ्कर ।
अयं विष्णुः सखा तुभ्यं धर्मस्य परिरक्षणे ॥ १२.१२२.२३ ॥

हे शंकरा, या बाबतीत तुम्ही अवश्य कृपा करावी. हे विष्णू तुमचे मित्र आहेत; धर्माच्या रक्षणात ते तुमच्या सोबत आहेत.

12.122.24

त्वं हि सर्वविधानज्ञः सत्वानां त्वं गतिः परा ।
संकरो न भवेदत्र यथा तद्वै विधीयताम् ॥ १२.१२२.२४ ॥

तूच सर्व विधाने जाणणारा आहेस; प्राण्यांचे परम आश्रयस्थानही तूच आहेस. येथे संकर होऊ नये म्हणून तशी व्यवस्था लावावी.

ततः स भगवान्ध्यात्वा तदा शूलवरायुधः ।
देवदेवो महादेवः कारणं जगतः परम्
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रसहितः सर्वैश्च ससुरासुरैः ।
लोकसन्धारणार्थं च लोकसंकरनाशनम्।
आत्मानमात्माना दण्डं ससृजे देवसत्तमः ॥ १२.१२२.२६ ॥

तेव्हा त्या भगवानाने ध्यान करून, शूळ हे श्रेष्ठ आयुध धारण करणारे देवदेव महादेव, जगाचे परम कारण, ब्रह्मा, विष्णू व इंद्र यांच्यासह आणि सर्व देव-असुरांसह, लोकांचे धारण आणि लोकसंकराचा नाश करण्यासाठी, देवश्रेष्ठाने स्वतःच स्वतःद्वारे दण्ड निर्माण केला.

12.122.27

तस्माच्च धर्मचरणान्नीतिं देवीं सरस्वतीम् ।
असृजद्दण्डनीतिं वै त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ॥ १२.१२२.२७ ॥

म्हणून धर्माचरणातून त्याने देवी सरस्वती ही नीती, त्रिलोकांत प्रसिद्ध दण्डनीती निर्माण केली.

12.122.28

यथाऽसौ नीयते दण्डः सततं पापकारिषु ।
दण्डस्य नयनात्सा हि दण्डनीतिरिहोच्यते ॥ १२.१२२.२८ ॥

पापकर्म करणाऱ्यांवर जसा दण्ड सतत चालवला जातो, दण्डाचे नियमन करत असल्यामुळेच तिला येथे दण्डनीती म्हटले जाते.

12.122.29

भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलघरः प्रभुः ।
असृजत्सर्वशास्त्राणि महादेवो महेश्वरः ॥ १२.१२२.२९ ॥

पुन्हा त्या भगवानाने, शूलधारी प्रभूने, दीर्घकाळ ध्यान करून, महादेव महेश्वराने सर्व शास्त्रांची निर्मिती केली.

12.122.30

दण्डनीतेः प्रयोगार्थं प्रमाणानि च सर्वशः ।
विद्याश्चतस्रः कूटस्थास्तासां भेदविकल्पनाः ॥ १२.१२२.३० ॥

दण्डनीतीच्या प्रयोगासाठी आणि सर्व प्रकारची प्रमाणे; कूटस्थ चार विद्या आणि त्यांचे भेद-विकल्प.

12.122.31

अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ १२.१२२.३१ ॥

अंगे, चार वेद, मीमांसा, न्यायाचा विस्तार, पुराण, धर्मशास्त्र; ह्याच चौदा विद्या.

12.122.32

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः ।
अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव तु ॥ १२.१२२.३२ ॥

आयुर्वेद, धनुर्वेद आणि गान्धर्व हे तीन, चौथे अर्थशास्त्र; खरोखर विद्या अठराच आहेत.

12.122.33

दश चाष्टौ च विख्याता एता धर्मस्य संहिताः ।
एतासामेव विद्यानां व्यासमाह महेश्वरः ॥ १२.१२२.३३ ॥

दहा आणि आठ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या या धर्माच्या संहिता आहेत; या विद्यांचा विस्तार महेश्वरांनी सांगितला.

12.122.34

शतानि त्रीणि शास्त्राणां महातन्त्राणि सप्ततिम् ।
व्यास एव तु विद्यानां महादेवेन कीर्तितः ॥ १२.१२२.३४ ॥

तीनशे सत्तर शास्त्रे आणि महातंत्रे आहेत; परंतु विद्यांचा विस्तार महादेवांनीच सांगितला.

12.122.35

तन्त्रं पाशुपतं नाम पञ्चरात्रं च विश्रुतम् ।
योगशास्त्रं च साङ्ख्यं च तन्त्रं लोकायतं तथा ॥ १२.१२२.३५ ॥

पाशुपत नावाचे तंत्र आणि प्रसिद्ध पंचरात्र, योगशास्त्र आणि सांख्य, तसेच लोकायत तंत्र.

12.122.36

तन्त्रं ब्रह्मतुला नाम तर्कविद्या दिवौकसाम् ।
सुखदुःखार्थजिज्ञासा कारणं चेति विश्रुतम् ॥ १२.१२२.३६ ॥

ब्रह्मतुला नावाचे तंत्र म्हणजे देवांची तर्कविद्या; सुख-दुःखाचे प्रयोजन व कारण यांची जिज्ञासा असे प्रसिद्ध आहे.

12.122.37

तर्कविद्यास्तथा चाष्टौ स चोक्तो न्यायविस्तरः ।
दश चाष्टौ च विज्ञेयाः पौराणा यज्ञसंहिताः ॥ १२.१२२.३७ ॥

तर्कविद्या आठ आहेत, ती न्यायाचा विस्तार म्हणून सांगितली आहे; पौराणिक यज्ञसंहिता अठरा समजाव्यात.

12.122.38

पुराणाश्च प्रणीताश्च तावदेवेह संहिताः ।
धर्मशास्त्राणि तद्वच्च एकार्थानि च नान्यथा ॥ १२.१२२.३८ ॥

पुराणेही रचली गेली आहेत; येथे तितक्याच संहिता आहेत. धर्मशास्त्रेही तशीच आहेत आणि त्यांचा अर्थ एकच आहे, अन्यथा नव्हे.

12.122.39

एकार्थानि पुराणानि वेदाश्चैकार्यसंहिताः ।
नानार्थानि च सर्वाणि ततः शास्त्राणि शंकरः ॥ १२.१२२.३९ ॥

पुराणे एकाच अर्थाची आहेत; वेदही एकाच अर्थाच्या संहिता आहेत. पण सर्व शास्त्रे अनेक अर्थांची आहेत; म्हणून शंकराने (ती सांगितली).

12.122.40

प्रोवाच भगवान्देवः कालज्ञानानि यानि च ।
चतुःषष्टिप्रमाणानि आयुर्वेदं च सोत्तरम् ॥ १२.१२२.४० ॥

भगवान देवाने कालज्ञानाचे जे ग्रंथ सांगितले, जे चौसष्ट प्रमाणांचे आहेत; तसेच उत्तर भागासह आयुर्वेदही (सांगितला).

12.122.41

अष्टादशविकल्पां तां दण्डनीतिं च शाश्वतीम् ।
गान्धर्वमितिहासं च नानाविस्तरमुक्तवान् ॥ १२.१२२.४१ ॥

अठरा भेद असलेली ती शाश्वत दण्डनीती, गांधर्वशास्त्र आणि अनेक विस्ताराचा इतिहास (त्यांनी सांगितला).

12.122.42

इत्येताः शंकरप्रोक्ता विद्याः शब्दार्थसंहिताः ।
पुनर्भेदसहस्रं तु तासामेव तु विस्तरः ॥ १२.१२२.४२ ॥

अशा प्रकारे शंकराने सांगितलेल्या या विद्या शब्द-अर्थांच्या संहिता आहेत. त्यांचे पुन्हा हजारो भेद आहेत; त्यांचा विस्तारही त्यांच्यातच आहे.

12.122.43

ऋषिभिर्देवगन्धर्वैः सविकल्पः सविस्तरः ।
शश्वदभ्यस्यते लोके वेद एव तु सर्वशः ॥ १२.१२२.४३ ॥

ऋषी, देव आणि गंधर्वांकडून त्यांच्या भेदांसह आणि विस्तारासह वेदच जगात सतत सर्व प्रकारे अभ्यासला जातो.

12.122.44

वेदाश्चतस्रः संक्षिप्ता वेदवादाश्च ते स्मृताः ।
एतासां पारगो यश्च स चोक्तो वेदपारगः ॥ १२.१२२.४४ ॥

वेद चार असून ते संक्षिप्त आहेत; त्यांना वेदवाद असेही म्हटले जाते. जो यांत पारंगत आहे, त्याला वेदपारग म्हटले आहे.

12.122.45

वेदानां पारगो रुद्रो विष्णुरिन्द्रो बृहस्पतिः ।
शक्रः स्वायंभुवश्चैव मनुः परमधर्मवित् ॥ १२.१२२.४५ ॥

वेदांचे पारंगत म्हणजे रुद्र, विष्णू, इंद्र, बृहस्पती; शक्र आणि स्वायंभुव, तसेच परम धर्म जाणणारे मनू.

12.122.46

ब्रह्मा च परमो देवः सदा सर्वैः सुरासुरैः ।
सर्वस्यानुग्रहाच्चैव व्यासो वै वेदपारगः ॥ १२.१२२.४६ ॥

परम देव ब्रह्मा, ज्यांना देव आणि असुर सदैव भजतात; सर्वांच्या अनुग्रहानेच व्यासही वेदपारंगत झाले.

12.122.47

अहं शान्तनवो भीष्मः प्रसादान्माधवस्य च ।
शंकरस्य प्रसादाच्च ब्रह्मणश्च कुरूद्वह।
वेदपारग इत्युक्तो याज्ञवल्क्यश्च सर्वशः ॥ १२.१२२.४७ ॥

शंतनूचा पुत्र मी भीष्म — माधवाच्या प्रसादाने, शंकराच्या प्रसादाने आणि ब्रह्म्याच्या प्रसादाने, हे कुरूश्रेष्ठा, मी वेदपारंगत म्हटलो गेलो आहे; याज्ञवल्क्यही सर्व प्रकारे.

12.122.48

कल्पेकल्पे महाभागैर्ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।
ऋषिपुत्रैर्ऋषिगणैर्भिद्यन्ते मिश्रकैरपि ॥ १२.१२२.४८ ॥

प्रत्येक कल्पात तत्त्वदर्शी महाभाग ऋषींकडून, ऋषिपुत्रांकडून, ऋषिगणांकडून आणि मिश्रकांकडूनही (वेद) विभागले जातात.

12.122.49

शिवेन ब्रह्मणा चैव विष्णुना च विकल्पिताः ।
आदिकल्पे पुनश्चैव भिद्यन्ते साधुभिः पुनः ॥ १२.१२२.४९ ॥

शिव, ब्रह्मा आणि विष्णू यांनीही (वेद) विभागले गेले आहेत; आदिकल्पात पुन्हा साधूंकडून पुन्हा विभागले जातात.

12.122.50

इदानीमपि विद्वद्भिर्भिद्यन्ते च विकल्पकैः ।
पूर्वजन्मानुसारेण बहुधेयं सरस्वती ॥ १२.१२२.५० ॥

आजही विद्वान आणि विकल्पक (भेद करणारे) यांच्याकडून ही विभागली जाते; पूर्वजन्माच्या संस्कारानुसार ही सरस्वती अनेक प्रकारे विभागली जाते.

12.122.51

भूयः स भगवान्ध्यात्वा चिरं शूलवरायुधः ।
तस्यतस्य निकायस्य चकारैकैकमीश्वरम् ॥ १२.१२२.५१ ॥

पुन्हा तो भगवान, ज्याचे श्रेष्ठ आयुध त्रिशूळ आहे, दीर्घकाळ ध्यान करून प्रत्येक गटासाठी एकएक ईश्वर निर्माण करतो.

12.122.52

देवानामीश्वरं चक्रे दैवं दशशतेक्षणम् ।
यमं वैवस्वतं चापि पितॄणामकरोत्पतिम् ॥ १२.१२२.५२ ॥

देवांचा ईश्वर त्याने दैवी, सहस्रनेत्र (इंद्र) याला केला; विवस्वानाचा पुत्र यम याला पितरांचा पती केला.

12.122.53

अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं प्रभुम् ।
धनानां राक्षसानां च कुवेरमपि चेश्वरम् ॥ १२.१२२.५३ ॥

पाण्याच्या राज्यात आणि देवांमध्ये त्याने वरुणाची प्रभू म्हणून नेमणूक केली; धनांचा आणि राक्षसांचा ईश्वर म्हणून कुबेरालाही केले.

12.122.54

पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महोदधिम् ।
मृत्युं प्राणेश्वरमथो तेजसां च हुताशनम् ॥ १२.१२२.५४ ॥

पर्वतांचा पती मेरू, नद्यांचा महासागर; प्राणांचा ईश्वर मृत्यू आणि तेजांचा हुताशन (अग्नी) यांना त्याने केले.

12.122.55

रुद्राणामपि चेशानं गोप्तारं विदधे प्रभुः ।
महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम् ॥ १२.१२२.५५ ॥

रुद्रांमध्येही प्रभूने ईशान, रक्षक यांची नेमणूक केली; महात्मा, महादेव, विशालाक्ष, सनातन यांना.

12.122.56

दश चैकश्च ये रुद्रास्तस्यैते मूर्तिसंभवाः ।
नानारूपधरो देवः स एव भगवाञ्शिवः ॥ १२.१२२.५६ ॥

दहा आणि एक, जे रुद्र आहेत, ते त्यांच्याच रूपांपासून उत्पन्न झाले. अनेक रूपे धारण करणारा तो देवच भगवान शिव आहे.

12.122.57

वसिष्ठमीशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम् ।
तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम् ॥ १२.१२२.५७ ॥

त्याने ब्राह्मणांत वसिष्ठाला, वसूंमध्ये जातवेदस अग्नीला, तेजस्वी वस्तूंत सूर्याला आणि नक्षत्रांत चंद्राला अधिपती केले.

12.122.58

वीरुधां वसुमन्तं च भूतानां च प्रभुं वरम् ।
कुमारं द्वादशभुजं स्कन्दं राजानमादिशत् ॥ १२.१२२.५८ ॥

औषधींत वसुमान, प्राण्यांत श्रेष्ठ प्रभू आणि बारा बाहूंचा कुमार स्कंद यांना त्याने राजा नेमले.

12.122.59

कालं सर्वेशमकरोत्संहारविनयात्मकम् ।
मृत्योश्चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च ॥ १२.१२२.५९ ॥

त्याने कालाला सर्वांचा अधिपती केले; संहाराचे नियमन हेच त्याचे स्वरूप आहे. मृत्यूच्या चार विभागांवर, दुःख व सुखावर तोच अधिपती आहे.

12.122.60

ईश्वरो देवदेवस्तु राजराजो नराधिपः ।
सर्वेषामेव रुद्राणां शूलपाणिरिति श्रुतिः ॥ १२.१२२.६० ॥

ईश्वर देवांचा देव, राजांचा राजा आणि मनुष्यांचा अधिपती आहे. सर्व रुद्रांत तोच शूलपाणी आहे, असे श्रुती सांगते.

12.122.61

ईश्वरश्चेतनः कर्ता पुरुषः कारणं शिवः ।
विष्णुर्ब्रह्मा शशी सूर्यः शक्रो देवाश्च सान्वयाः ॥ १२.१२२.६१ ॥

ईश्वर चेतन, कर्ता, पुरुष आणि कारण आहे; तोच शिव आहे. विष्णू, ब्रह्मा, चंद्र, सूर्य, इंद्र आणि त्यांच्या वंशांसह सर्व देवही तोच आहे.

12.122.62

सृजते ग्रसते चैतत्तमोभूतमिदं यथा ।
अप्रज्ञातं जगत्सर्वं यदा ह्येको महेश्वरः ॥ १२.१२२.६२ ॥

हे सर्व अज्ञात जग अंधारमय होते तेव्हा एकटा महेश्वरच याची निर्मिती करतो आणि याला गिळून टाकतो.

12.122.63

तमेनं ब्रह्मणः पुत्रमनुजातं क्षुपं ददौ ।
प्रजानामधिपं श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतामपि ॥ १२.१२२.६३ ॥

ब्रह्मदेवाचा तो अनुजात पुत्र क्षुप, जो सर्व धर्मधारकांमध्येही श्रेष्ठ होता, त्याला त्यांनी प्रजांचा अधिपती म्हणून दिले.

12.122.64

महादेवस्ततस्तस्मिन्वृत्ते यज्ञे समाहितः ।
दण्डं धर्मस्य गोप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ ॥ १२.१२२.६४ ॥

नंतर तो यज्ञ पार पडल्यावर एकाग्र महादेवाने धर्माचा रक्षक दंड विष्णूला सन्मानपूर्वक दिला.

12.122.65

विष्णुरङ्गिरसे प्रादादङ्गिरा मुनिसत्तमः ।
प्रादादिन्द्रमरीचिभ्या मरीचिर्भृगवे ददौ ॥ १२.१२२.६५ ॥

विष्णूने अंगिरसाला दिले; मुनिश्रेष्ठ अंगिरसाने इंद्राला आणि मरीचीला दिले; मरीचीने भृगूला दिले.

12.122.66

भृगुर्ददावृषिभ्यस्तु दण्डं धर्मसमाहितम् ।
ऋषयो लोकपालेभ्यो लोकपालाः क्षुपाय च ॥ १२.१२२.६६ ॥

भृगूने ऋषींना धर्माने युक्त दंड दिला; ऋषींनी लोकपालांना दिला; लोकपालांनी क्षुपाला दिला.

12.122.67

क्षुपस्तु मनवे प्रादादादित्यतनयाय च ।
पुत्रेभ्यः श्राद्धदेवस्तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात् ॥ १२.१२२.६७ ॥

क्षुपाने मनूला आणि आदित्याच्या पुत्राला दिला; सूक्ष्म धर्म व अर्थाच्या कारणास्तव श्राद्धदेवाने आपल्या पुत्रांना दिला.

12.122.68

विभज्य दण्डः कर्तव्यो दण्डे तु नयमिच्छता ।
दुर्वाचा निग्रहो दण्डो हिरण्यं बाह्यतः क्रिया ॥ १२.१२२.६८ ॥

दंड विभागून करावा; नीती इच्छिणाऱ्याने दंडात संयम ठेवावा. कठोर शब्दांनी रोखणे हा दंड आहे; सोने (दंड) बाहेरून भरावे.

12.122.69

व्यङ्गत्वं च शरीरस्य वधो वाऽनल्पकारणात् ।
शरीरपीडा कार्या तु स्वदेशाच्च विवासनम् ॥ १२.१२२.६९ ॥

मोठ्या कारणाने शरीर अपंग करणे किंवा वध करणे, शारीरिक छळ करणे आणि स्वदेशातून हद्दपार करणे हेही दंड आहेत.

12.122.70

तं ददौ सूर्यपुत्राय मनवे रक्षणात्मकम् ।
आनुपूर्व्याच्च दण्डोऽयं प्रजा जागर्ति पालयन् ॥ १२.१२२.७० ॥

रक्षण हा ज्याचा स्वभाव आहे ते सूर्यपुत्र मनूला दिले. यथाक्रम हा दंड प्रजेचे पालन करत जागा राहतो.

12.122.71

इन्द्रो जागर्ति भगवानिन्द्रादग्निर्विभावसुः ।
अग्नेर्जागर्ति वरुणो वरुणाच्च प्रजापतिः ॥ १२.१२२.७१ ॥

भगवान इंद्र जागा असतो; इंद्रापासून विभावसु अग्नी (जागा असतो). अग्नीपासून वरुण जागा असतो; वरुणापासून प्रजापती.

12.122.72

प्रजापतेस्ततो धर्मो जागर्ति विनयात्मकः ।
धर्माच्च ब्रह्मणः पुत्रो व्यवसायः सनातनः ॥ १२.१२२.७२ ॥

प्रजापतीपासून नंतर विनयस्वरूप धर्म जागा असतो; धर्मापासून ब्रह्मदेवाचा पुत्र, शाश्वत उद्योग (जागा असतो).

12.122.73

व्यवसायात्ततस्तेजो जागर्ति परिपालयत् ।
ओषध्यस्तेजसस्तस्मादोषधीभ्यश्च पर्वताः ॥ १२.१२२.७३ ॥

व्यवसायापासून नंतर तेज जागा राहून पालन करते. तेजापासून औषधी (जागृत असतात); त्या औषधींपासून पर्वत (जागृत असतात).

12.122.74

पर्वतेभ्यश्च जागर्ति रसो रसगुणात्तथा ।
जागर्ति निर्ऋतिर्देवी ज्योतींषि निर्ऋतीमनु ॥ १२.१२२.७४ ॥

पर्वतांपासून रस जागृत राहतो; रसगुणामुळे तसाच. देवी निरृती जागृत राहते; ज्योती निरृतीच्या मागे येतात.

12.122.75

वेदाः प्रतिष्ठा ज्योतिर्भ्यस्ततो हयशिराः प्रभुः ।
ब्रह्मा पितामहस्तस्माज्जागर्ति प्रभुरव्ययः ॥ १२.१२२.७५ ॥

वेदांना ज्योतींपासून प्रतिष्ठा; मग प्रभू हयशिरा. त्यांच्यापासून पितामह ब्रह्मा जागृत राहतो; अव्यय प्रभू जागृत राहतो.

12.122.76

पितामहान्महादेवो जागर्ति भगवाञ्शिवः ।
विश्वेदेवाः शिवाच्चापि विश्वेभ्य ऋषयस्तथा ॥ १२.१२२.७६ ॥

पितामहांपासून महादेव जागृत राहतो; भगवान शिव जागृत राहतो. शिवापासून विश्वेदेव, आणि विश्वांपासून ऋषीही तसेच.

12.122.77

ऋषिभ्यो भगवान्सोमः सोमाद्देवाः सनातनाः ।
देवेभ्यो ब्राह्मणा लोके जाग्रतीत्युपधारय ॥ १२.१२२.७७ ॥

ऋषींपासून भगवान सोम; सोमापासून सनातन देव. देवांपासून लोकात ब्राह्मण जागृत राहतात — हे जाण.

12.122.78

ब्राह्मणेभ्यश्च राजन्या लोकान्रक्षन्ति धर्मताः ।
स्थावरं जङ्गमं चैव क्षत्रियेभ्यः सनातनम् ॥ १२.१२२.७८ ॥

ब्राह्मणांपासून राजे धर्माने लोकांचे रक्षण करतात. स्थावर आणि जंगमही, क्षत्रियांपासून सनातनपणे.

12.122.79

प्रजा जाग्रति लोकेऽस्मिन्दण्डो जागर्ति तासु च ।
सर्वसंक्षेपको दण्डः पितामहसुतः प्रभुः ॥ १२.१२२.७९ ॥

या लोकात प्रजा जागृत राहतात; त्यांच्यामध्ये दंडही जागृत राहतो. सर्वांचा संक्षेप करणारा दंड, पितामहाचा पुत्र, प्रभू.

12.122.80

जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत ।
ईशः सर्वस्य कालो हि महादेवः प्रजापतिः ॥ १२.१२२.८० ॥

हे भारता, काल प्रथम, मध्ये आणि अंती जागा असतो. काल हाच सर्वांचा ईश्वर आहे; तोच महादेव, प्रजापती होय.

12.122.81

देवदेवः शिवः सर्वो जागर्ति सततं प्रभुः ।
कपर्दी शंकरो रुद्रो भवः स्थाणुरुमापतिः ॥ १२.१२२.८१ ॥

देवांचा देव शिव, सर्वव्यापी प्रभू सतत जागा असतो. जटाधारी, शंकर, रुद्र, भव, स्थाणू, उमापती.

12.122.82

इत्येष दण्डो व्याख्यातस्तथौषध्यस्तथापरे ।
भूमिपालो यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित् ॥ १२.१२२.८२ ॥

अशा प्रकारे दण्डाचे विवरण झाले, तसेच औषधींचेही आणि इतरांचेही. धर्मज्ञ राजाने यानुसार न्यायाने वागावे.

12.122.83

इतीदं वसुहोमस्य योऽऽत्मवाञ्शृणुयान्मतम् ।
श्रुत्वा सम्यक्प्रवर्तेत स लोकानाप्नुयान्नृपः ॥ १२.१२२.८३ ॥

अशा प्रकारे वसुहोमाचे हे मत जो आत्मसंयमी ऐकेल, त्याने ऐकून सम्यक वर्तन करावे; असा राजा लोक प्राप्त करील.

12.122.84

इति ते सर्वमाख्यातं यो दण्डो मनुजर्षभ ।
नियन्ता सर्वलोकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत ॥ १२.१२२.८४ ॥

अशा प्रकारे तुला सर्व सांगितले; दण्ड हा, हे मनुजश्रेष्ठा, सर्व लोकांचा नियंता आहे. धर्माने युक्तास, हे भारता.

12.122.85

वसुहोमाच्छ्रुतं राज्ञा मान्धात्रा भूभृता पुरा ।
मयापि कथितं राजन्नाख्यानं प्रथितं मया ॥ १२.१२२.८५ ॥

वसुहोमाकडून पूर्वी राजा मान्धात्याने ऐकले; हे राजा, मीही हे प्रसिद्ध आख्यान सांगितले आहे.